To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.
Ostatnia aktualizacja: · 12 min czytania
W skrócie
Inwestorzy sprzedawali akcje, które zdrożały, mniej więcej o 50 procent chętniej niż te, które potaniały, i ten nawyk kosztował ich pieniądze. Stojąca za nim skłonność, awersja do strat, pomogła zdobyć Nobla i stała się tematem rozmów przy kolacji. Sława prawie nie zmieniła tego, jak ludzie inwestują. W zestawieniu około 200 badań edukacja finansowa wyjaśniała zaledwie 0,1 procent wariancji zachowań. Działa przebudowa samej decyzji: automatyczne zapisy podniosły uczestnictwo nowo zatrudnionych w planach emerytalnych o mniej więcej pięćdziesiąt punktów procentowych. Żadne ustawienie domyślne nie chroni jeszcze chwili, w której inwestor wpatruje się w tracącą akcję.
Spis treści
W 1998 roku ekonomista finansowy Terrance Odean opublikował badanie 10 000 indywidualnych rachunków maklerskich, obejmujące siedem lat transakcji. Wynik był konkretny i, kiedy już się go przyswoiło, niepokojący. Prawdopodobieństwo sprzedaży akcji, które zdrożały, było o mniej więcej 50 procent wyższe niż w przypadku tych, które potaniały. Jako grupa inwestorzy sprzedawali akcje, które zyskały, i kurczowo trzymali się tych, które straciły, a ten nawyk wymiernie obniżał ich zyski po opodatkowaniu. Robili to systematycznie, na tysiącach rachunków i przez lata.
Badanie nie było niszowe. Dwie dekady wcześniej Daniel Kahneman i Amos Tversky opisali stojącą za nim cechę, awersję do strat, w artykule o wyborach między zakładami, który z czasem pomógł Kahnemanowi zdobyć Nagrodę Nobla. Zanim Odean odnalazł ten wzorzec na prawdziwych rachunkach maklerskich, cała koncepcja zaczynała już zdobywać sławę. Kahneman otrzymał Nobla z ekonomii w 2002 roku. Jego książka „Pułapki myślenia” rozeszła się potem w milionach egzemplarzy. W 2017 roku własnego Nobla za badania w tej samej dziedzinie dostał Richard Thaler. Awersja do strat, efekt dyspozycji i błędy poznawcze stały się tematem rozmów przy stole wśród wykształconej publiczności.
Cała ta sława prawie nie zmieniła tego, jak ludzie inwestują. Zbiorczy wzorzec udokumentowany przez Odeana przetrwał: dwie dekady później blisko 400 000 inwestorów z 83 krajów wciąż sprzedawało akcje zyskowne i trzymało stratne. Nawet bezpośrednie uświadomienie ludziom tego skrzywienia daje tylko chwilowe wytchnienie. Uczestnicy, których nauczono o efekcie dyspozycji, ulegali mu słabiej od razu i dwa tygodnie później, ale po trzech miesiącach wpływu lekcji nie dało się już wykryć statystycznie.
Ta przepaść między tym, jak powszechnie znane jest to skrzywienie, a tym, jak mało ta wiedza je zmienia, mówi coś o naturze finansowych porażek i o tym, dlaczego większość tego, co z nimi robimy, celuje w niewłaściwy poziom.
Mechanizm
To, że wiedza pomaga tak niewiele, ma swoje źródło w mechanizmie. Awersja do strat, tak jak zdefiniowali ją Kahneman i Tversky w teorii perspektywy, to asymetria w tym, jak ludzie wartościują wyniki względem punktu odniesienia: funkcja wartości jest stromsza dla strat niż dla zysków. Późniejsze szacunki określiły ten stosunek na mniej więcej dwa. Strata 100 dolarów boli mniej więcej dwa razy bardziej, niż cieszy zysk 100 dolarów, a ludzie ważą te dwa doświadczenia inaczej, zamiast traktować je jak jedno zdarzenie biegnące w przeciwnych kierunkach.
Zaproponuj komuś rzut monetą: jeśli wypadnie orzeł, wygrywa 150 dolarów; jeśli reszka, traci 100. Zakład ma dodatnią wartość oczekiwaną i po stu rzutach najpewniej dałby zysk. Większość ludzi i tak odmawia. Potrafią to policzyć, ale potencjalną stratę 100 dolarów ważą tak, jakby był to zysk około 200 dolarów, a na tym tle 150 dolarów do wygrania wydaje się za mało.
Hersh Shefrin i Meir Statman nazwali ten wzorzec w 1985 roku: efekt dyspozycji. W decyzjach inwestycyjnych sprzedaż zyskownej pozycji daje satysfakcję, bo zamyka zysk, a zyski są przyjemne. Trzymanie stratnej pozycji pozwala uniknąć alternatywy, czyli sprzedaży ze stratą, a straty bolą bardziej, niż cieszą równe im zyski. Inwestorzy sprzedają więc zyskowne pozycje za wcześnie, a stratne trzymają za długo: sprzedaż stratnej pozycji oznaczałaby doświadczenie straty, a asymetria popycha ludzi do unikania tego doświadczenia, nawet gdy trzymanie pozycji kosztuje pieniądze.
Rachunki Odeana pokazały ten wzorzec na dużą skalę, choć sam Odean zauważył, że te same transakcje mogło wywoływać błędne przekonanie, że stratne akcje odrobią straty. Bardziej niepokojące dowody pochodzą od profesjonalistów. Traderzy handlujący na własny rachunek firmy na Chicago Board of Trade również wykazywali silną awersję do strat: po porannych stratach regularnie podejmowali po południu ponadprzeciętne ryzyko, żeby się odegrać. A w dużym izraelskim domu maklerskim efekt dyspozycji wykazywały nie tylko rachunki prowadzone samodzielnie, lecz także te zarządzane przez profesjonalistów, choć u nich w łagodniejszej postaci. Profesjonalne zarządzanie, albo typ inwestora, który się na nie decyduje, osłabiało ten wzorzec, ale go nie eliminowało. Gdyby wiedza ekspercka mogła przezwyciężyć to skrzywienie, wśród profesjonalistów poddanych dyscyplinie rynku powinno ono zniknąć; ono jedynie osłabło.
Efekt dyspozycji przeżywa lekturę na swój temat, bo według dominującego wyjaśnienia tkwi w tym, jak ludzie ważą zyski i straty, a to przesądza, jaka interwencja w ogóle mogłaby zadziałać. Edukacja leczy niewiedzę. Skrzywienie tego rodzaju może co najwyżej nadgryźć z brzegów.
Kilka słów o kryzysie replikacji
Czy ustalenia opisane w tym artykule padły ofiarą kryzysu replikacji, który od początku drugiej dekady XXI wieku wstrząsa naukami behawioralnymi, a przede wszystkim psychologią społeczną? Szereg efektów torowania społecznego przywoływanych w popularnej książce samego Kahnemana, „Pułapkach myślenia”, nie dał się powtórzyć. W otwartym liście z 2012 roku Kahneman ostrzegał badaczy torowania przed nadciągającą „katastrofą kolejową”, a w 2017 roku publicznie przyznał, że zbytnio zaufał badaniom o niewystarczającej mocy statystycznej. Ale awersja do strat, teoria perspektywy i efekt dyspozycji nie są efektami torowania. Wywodzą się z innej tradycji empirycznej, opartej na danych rynkowych, takich jak zapisy maklerskie Odeana, na kontrolowanych eksperymentach ekonomicznych, takich jak badania efektu posiadania prowadzone przez Kahnemana, Knetscha i Thalera, oraz na danych z rynku nieruchomości, takich jak dane Genesove'a i Mayera o mieszkaniach własnościowych. W kolejnych dekadach ustalenia te powtórzono w różnych krajach, klasach aktywów i populacjach inwestorów. Spór o to, jak silna jest awersja do strat, wciąż trwa: szacunki skupiają się wokół dwóch, ale zależą od zadania i stawki, a w eksperymentach, które uwzględniły błędne rozumienie procedury przez uczestników, różnica przypisywana efektowi posiadania zniknęła. Kierunek tych wzorców okazał się trwalszy niż jakakolwiek pojedyncza liczba.
Problem czasu
Drugie skrzywienie, dyskontowanie hiperboliczne, rządzi inną kategorią decyzji finansowych i opisuje coś dziwniejszego niż niecierpliwość. To, że ludzie wolą nagrody natychmiastowe, od tysiącleci jest oczywistością; dziwna jest niekonsekwencja. Daj komuś wybór: 900 dolarów za 30 dni albo 1000 dolarów za 31 dni. Większość wybiera 1000 dolarów, bo jeden dzień dłużej to niewielka cena za dodatkową setkę. Teraz przesuń obie opcje tak, żeby zaczynały się dziś: 900 dolarów od ręki albo 1000 dolarów jutro. Osoba, kwoty i jednodniowy odstęp są te same, a wielu ludzi zmienia zdanie. Biorą 900 dolarów teraz.
Richard Thaler udokumentował tę niekonsekwencję w wyborach dotyczących pieniędzy na początku lat 80., a David Laibson uczynił z niej później jedno z podstawowych narzędzi ekonomii dzięki quasi-hiperbolicznej funkcji dyskontowej, formule po raz pierwszy naszkicowanej przez Edmunda Phelpsa i Roberta Pollaka w 1968 roku, w której krok od chwili obecnej do dowolnej późniejszej daty jest dyskontowany znacznie silniej niż dowolny krok między dwiema przyszłymi datami. Teraźniejszość jest wyjątkowa: do „teraz” ludzie stosują inną regułę niż do „później”.
Ofiarą jest oszczędzanie. To transakcja między twoim teraźniejszym a przyszłym ja: oddajesz pieniądze teraz, żeby osoba, którą się staniesz, miała ich później więcej. Nastawienie na teraźniejszość systematycznie zaniża wartość tej przyszłej osoby. Dyskonto jest strome i automatyczne, więc decyzja o oszczędzaniu w chwili jej podejmowania często wydaje się złym interesem: od teraźniejszego ja wymaga się poświęcenia dla kogoś, kogo z samej swojej konstrukcji nie docenia.
Kiedy Thaler i Shlomo Benartzi projektowali program Save More Tomorrow (SMarT), po raz pierwszy przetestowany w amerykańskiej firmie produkcyjnej i opisany w 2004 roku, nie próbowali uczyć pracowników o dyskontowaniu hiperbolicznym w nadziei, że jakoś to będzie. Przebudowali samą decyzję. Pracownicy z góry zobowiązywali się przeznaczać część przyszłych podwyżek na oszczędności emerytalne: pieniądze, których jeszcze nie mieli i które należały do przyszłego ja. Zobowiązanie zapadało, zanim te pieniądze stały się dochodem teraźniejszego ja. W ciągu czterech kolejnych podwyżek stopa oszczędności uczestników wzrosła z 3,5 procent do prawie 14 procent.
Skrzywienie właściciela
Awersja do strat wypacza też to, jak ludzie wyceniają wszystko, co posiadają. Efekt posiadania, termin ukuty przez Richarda Thalera w 1980 roku, to obserwacja, że ludzie żądają znacznie więcej za oddanie czegoś, co mają, niż zapłaciliby za nabycie tej samej rzeczy. Kahneman, Thaler i Jack Knetsch przetestowali go później, dając połowie uczestników eksperymentu kubek do kawy, a następnie otwierając rynek. Mediana żądań sprzedających wyniosła 5,25 dolara, a mediana ofert kupujących od 2,25 do 2,75 dolara. Właściciele chcieli mniej więcej dwa razy tyle, ile kupujący byli gotowi zapłacić za ten sam kubek, zwyczajny, który dostali do ręki kilka minut wcześniej.
Dominujące wyjaśnienie to awersja do strat przeniesiona na własność. Kiedy coś posiadasz, oddanie tego rejestrujesz jako stratę, a nabycie czegoś, czego nie masz, jako zysk, przy czym straty ważą więcej niż zyski. Dlatego psychologiczny koszt sprzedaży jest systematycznie wyższy niż psychologiczna korzyść z kupna, nawet gdy przedmiot jest identyczny, a osoba ta sama.
To samo przecenianie widać w przypadku domów, gdzie kosztuje znacznie więcej. David Genesove i Christopher Mayer zbadali rynek mieszkań własnościowych w centrum Bostonu podczas załamania w latach 90. Ustalili, że właściciele, którym groziła strata nominalna, bo rynkowa wartość ich nieruchomości spadła poniżej pierwotnej ceny zakupu, wyznaczali ceny ofertowe wyższe niż inni sprzedający o 25–35 procent tej różnicy, czyli luki między spodziewaną ceną sprzedaży a tym, co sami zapłacili. Odzyskiwali z niej tylko okruch: ich ostateczne ceny sprzedaży były wyższe zaledwie o 3–18 procent tej różnicy. A płacili za to tym, że sprzedawali znacznie rzadziej. Ich mieszkania tkwiły na rynku, podczas gdy inne znajdowały nabywców.
W skali całego rynku te decyzje się sumują. Kiedy ceny spadają, właściciele, którym grozi strata, utrzymują ceny ofertowe powyżej tego, co gotowi są zapłacić kupujący, zakotwiczeni w tym, ile sami zapłacili. Sprzedaż zwalnia, a rynek dłużej dochodzi do równowagi, co pomaga wyjaśnić, dlaczego liczba transakcji na rynku mieszkaniowym zwykle spada razem z cenami.
Dla tych sprzedających pierwotna cena zakupu wydaje się bardziej realna niż bieżąca cena rynkowa. Można wytłumaczyć efekt posiadania właścicielowi domu wartego o 50 000 dolarów mniej, niż za niego zapłacił. Pokiwa głową, zrozumie mechanizm, może nawet rozpozna go we własnym zachowaniu, a mimo to wyznaczy zbyt wysoką cenę ofertową, bo mechanizm, który wywołuje to zachowanie, nie działa na poziomie rozumienia.
Księgowość mentalna i ciężar punktów odniesienia
Pokrewne zjawisko pomaga wyjaśnić, dlaczego cena zakupu tak bardzo ciąży. Richard Thaler nazwał je księgowością mentalną: to skłonność do traktowania pieniędzy różnie w zależności od tego, skąd pochodzą lub do której kategorii w głowie trafiły. Zwrot podatku w wysokości 5000 dolarów wydaje się inaczej niż 5000 dolarów pensji, choć dolary są identyczne. Wygrane w kasynie, czyli „pieniądze kasyna”, stawia się w grze swobodniej niż zarobione oszczędności. A cena zapłacona za aktywo staje się punktem odniesienia, względem którego ocenia się wszystkie przyszłe ceny. Pozostaje nim, choć nie odzwierciedla żadnej rzeczywistości ekonomicznej, bo ludzie umieszczają ją w kategorii, która ma psychologiczny ciężar. To pomaga wyjaśnić zachowanie sprzedających z Bostonu. Cena zakupu zakotwicza cały rachunek mentalny, a sprzedaż poniżej niej oznacza zamknięcie tego rachunku ze stratą, czyli coś, co awersja do strat czyni bolesnym.
Pułapka optymizmu
Błąd planowania pcha w przeciwną stronę. Kahneman i Tversky nazwali go tak w 1979 roku: to systematyczna skłonność do niedoszacowywania kosztów, czasu trwania i trudności przedsięwzięć, które zamierzamy podjąć. W późniejszych eksperymentach uczestnicy konsekwentnie przewidywali czas wykonania zadań bardziej optymistycznie, niż uzasadniało to ich własne wcześniejsze doświadczenie z identycznymi zadaniami. Robili już podobne rzeczy, wiedzieli, ile im to zajęło, a mimo to przewidywali, że pójdzie szybciej.
Mechanizm to coś, co Kahneman nazwał później przeciwstawieniem perspektywy wewnętrznej i zewnętrznej. Gdy planujesz przedsięwzięcie, czy to remont kuchni, założenie firmy, czy oszczędzanie na emeryturę, instynktownie budujesz plan od środka: wyobrażasz sobie konkretną sekwencję kroków, zakładasz, że przebiegną mniej więcej zgodnie z zamierzeniem, i dochodzisz do szacunku czasu i kosztów, który odzwierciedla twój plan, a nie rzeczywistość. Perspektywa zewnętrzna, czyli to, co faktycznie spotkało innych, którzy próbowali tego samego, jest dostępna, ale wydaje się mniej istotna niż twój własny plan. Dlatego ją ignorujesz.
Ponad jedna piąta nowo otwartych placówek firm w Stanach Zjednoczonych zamyka się w ciągu pierwszego roku, a około połowy znika w ciągu pięciu lat. To jest perspektywa zewnętrzna i rzadko od niej zaczyna się biznesplan. Emerytura pokazuje tę samą przepaść. W 2026 roku zaledwie 12 procent amerykańskich pracowników deklarowało, że planuje przejść na emeryturę przed 60. rokiem życia, ale 29 procent emerytów mówiło, że właśnie tak zrobili, a 46 procent emerytów odeszło z rynku pracy wcześniej, niż planowało, najczęściej z powodu problemów zdrowotnych lub niepełnosprawności.
Kahneman i Dan Lovallo przenieśli ten mechanizm na grunt biznesu, pokazując, jak prowadzi on do przekroczeń kosztów i korzyści niższych od zakładanych bez żadnej nieuczciwości w prognozach menedżerów: perspektywa wewnętrzna jest domyślnym trybem poznawczym, a zewnętrzna wymaga celowego przełamania, okupionego wysiłkiem, do którego rzadko dochodzi.
Awersja do strat i efekt posiadania to porażki nadmiernej ostrożności, napędzane strachem przed stratą i niechęcią do rozstania się z tym, co się ma. Błąd planowania to porażka nadmiernego optymizmu. Razem sprawiają, że ludzie za bardzo boją się strat, gdy patrzą na to, co już mają, i są zbyt pewni siebie, gdy planują, co będzie dalej, a wiedza o tym nie uchroni cię przed zaniżeniem kosztów następnego remontu domu, bo błąd ten działa w chwili, gdy jesteś przekonany, że oceniasz trafnie.
Niewłaściwe lekarstwo
Odpowiedzią instytucji przez większą część pięćdziesięciu lat była edukacja finansowa: uczyć ludzi matematyki, tłumaczyć procent składany, organizować warsztaty z budżetowania, wprowadzać finanse osobiste do programów szkolnych. Logika wydaje się rozsądna. Ludzie podejmują złe decyzje finansowe, bo za mało wiedzą, więc trzeba dać im więcej wiedzy.
Daniel Fernandes, John Lynch i Richard Netemeyer sprawdzili tę logikę, zestawiając około 200 badań nad wiedzą finansową i edukacją finansową. Interwencje mające poprawić wiedzę finansową wyjaśniały 0,1 procent wariancji badanych zachowań finansowych.
Nawet ten ułamek zanikał. Po ponad dwudziestu miesiącach wpływ edukacji finansowej na zachowanie zbliżał się do zera, a duże interwencje obejmujące wiele godzin zajęć po upływie odpowiednio długiego czasu przynosiły znikome efekty. Związek między edukacją finansową a zachowaniami finansowymi jest realny, ale w skali populacji niemal niewidoczny.
Inni badacze odczytują te dane przychylniej. Zestawiwszy ewaluacje skutków, Tim Kaiser i Lukas Menkhoff ustalili, że edukacja finansowa zmienia zachowania, ze średnim efektem 0,09 odchylenia standardowego. Kaiser, Menkhoff i współpracownicy zestawili później wyłącznie eksperymenty randomizowane i oszacowali średni efekt, w porównywalnych jednostkach, na co najmniej trzykrotnie większy, niż zespół Fernandesa ustalił na podstawie dostępnych mu badań, i uznali te efekty za ekonomicznie znaczące. Jednak nawet przy najprzychylniejszej interpretacji średni wpływ na zachowanie wynosi około jednej dziesiątej odchylenia standardowego: realny sygnał, ale słaby.
Nawet te przychylniejsze dane prowadzą z powrotem do decyzji. Kaiser i Menkhoff stwierdzili większe efekty przy większej liczbie godzin nauki i przy edukacji prowadzonej w czymś, co nazywają „momentem podatnym na naukę”, czyli nauczaniu powiązanym bezpośrednio z decyzją, którą uczący się zaraz podejmie. Edukacja, którą ludzie mogli od razu zastosować do konkretnej decyzji, wiązała się z silniejszym wpływem na zachowanie niż edukacja prowadzona w oderwaniu od niej, choć ten związek słabł, gdy analizę ograniczano do badań randomizowanych. Jeśli się to potwierdzi, pomaga bliskość decyzji, a moment decyzji to dokładnie ten punkt, w którym interweniował program SMarT.
Dane mówią więc, że edukacja finansowa zmienia zachowania tylko na marginesie. Mimo to większość stanów USA wprowadziła obowiązkową edukację finansową, a w wielu z nich wymogi wciąż wchodzą w życie stopniowo. OECD prowadzi Międzynarodową Sieć Edukacji Finansowej, która skupia blisko 300 instytucji publicznych z ponad 130 krajów. Pracodawcy finansują programy dobrostanu finansowego, a banki sponsorują programy nauczania o finansach. Ta infrastruktura jest ogromna i wciąż się rozrasta, a w świetle danych jest wyjątkowo słabym narzędziem do osiągania deklarowanego celu.
Jednym z prawdopodobnych powodów, dla których trwa, jest to, gdzie umieszcza problem: w jednostkach, w lukach w ich wiedzy i w tym, że nie rozumieją procentu składanego. To umiejscowienie jest wygodne dla wszystkich poza samą jednostką. Nie wymaga żadnych zmian w tym, jak produkty finansowe są projektowane, reklamowane i regulowane. Przynosi instytucjonalne finansowanie i widoczną aktywność, ze wskaźnikami ukończenia kursów, które można raportować jako postęp, i nie nakłada na instytucje kształtujące wybory, przed jakimi stają ludzie, żadnego obowiązku ich przeprojektowania.
Interwencję, której najlepsze dowody pokazują tak małe efekty (0,1 procent wariancji w najczęściej cytowanej metaanalizie, około jednej dziesiątej odchylenia standardowego w najprzychylniejszej), a która mimo to wciąż się rozrasta, podtrzymuje coś innego niż jej wyniki.
Najwyraźniejsze sukcesy zmieniały samą decyzję. Thaler i Benartzi wbudowali zobowiązanie w cykl podwyżek. Gdy duża amerykańska firma przestawiła swój plan 401(k) z zapisów na wniosek pracownika na zapisy automatyczne, bez ani jednego seminarium, uczestnictwo wśród nowo zatrudnionych wzrosło o mniej więcej pięćdziesiąt punktów procentowych.
To podejście trafiło już do prawa. Amerykańskie plany 401(k) i 403(b) utworzone 29 grudnia 2022 roku lub później muszą od 2025 roku automatycznie zapisywać uprawnionych pracowników i co roku podnosić ich stawkę składki, z wyjątkami dla najmniejszych i najkrócej działających pracodawców oraz dla planów kościelnych i rządowych. Plany, które już istniały, są z tego obowiązku zwolnione.
Inwestorzy Odeana byli zwykłymi ludźmi obracającymi własnymi pieniędzmi, a wzorzec, który ich kosztował, dało się przewidzieć z góry na podstawie teorii opublikowanej w 1979 roku.
W ciągu niemal pięciu dekad, które od tamtej pory minęły, ta teoria pomogła zdobyć Nagrody Nobla, wypełniła książki sprzedane w milionach egzemplarzy i stała się jedną z najszerzej znanych idei w naukach społecznych, a inwestorzy nadal sprzedają akcje zyskowne i trzymają stratne. Nowe przepisy emerytalne docierają do momentu zapisu. Nie ma żadnego ustawienia domyślnego w chwili, gdy inwestor patrzy na tracące akcje i postanawia poczekać, aż odrobią straty.
Powiązane artykuły
- Ukryty koszt bycia biednym: dlaczego ubóstwo kosztuje więcej niż bogactwo
- Jak jedno zdanie zapisane w 1602 roku ukształtowało wszystkie giełdy świata
- Umysł moralny: dlaczego twoje intuicje etyczne są mniej wiarygodne, niż sądzisz – i co z tym zrobić
Dalsza lektura
Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.
Psychologia pieniędzy: ponadczasowe lekcje o bogactwie, chciwości i szczęściuKrótkie opowieści wyjaśniają, jak osobista historia, emocje, ryzyko i oczekiwania kształtują decyzje o oszczędzaniu i inwestowaniu.
Impuls: wydanie finalneWyjaśnia, jak opcje domyślne, automatyczny zapis i mechanizmy zobowiązań zmieniają zachowania finansowe, gdy sama informacja ma ograniczony wpływ.
The Behavioral Investor: How Psychology Shapes Wealth, Risk, and Investment DecisionsŁączy błędy poznawcze inwestorów z zasadami i konstrukcją portfela służącymi ograniczeniu decyzji transakcyjnych podejmowanych pod wpływem emocji.
Zachowania niepoprawne: tworzenie ekonomii behawioralnejThaler opisuje, jak eksperymenty i anomalie finansowe podważyły modele racjonalnego wyboru i doprowadziły do praktycznych działań wspierających oszczędzanie.Polecane filmy
10:33Behavioral Economics: Crash Course Economics #27Przegląd Crash Course błędów behawioralnych stojących za przewidywalnymi pomyłkami finansowymi.
6:36Loss Aversion | Concepts UnwrappedWyjaśnienie z UT Austin dotyczące awersji do strat, błędu poznawczego w centrum artykułu.
1:02:26Thinking, Fast and Slow | Daniel Kahneman | Talks at GoogleSam Daniel Kahneman o dwóch systemach myślenia stojących za błędami w decyzjach finansowych.Jak cytować
Lena Martin. “Psychologia pieniędzy: dlaczego inteligentni ludzie popełniają przewidywalne błędy finansowe.” Eikleaf, 10 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/the-psychology-of-money-why-smart-people-make-predictable-financial-mistakes/
Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI
Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.
Media
Najważniejsze źródła i bibliografia
Daniel Kahneman and Amos Tversky, „Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk,” Econometrica, vol. 47, no. 2, 1979, pp. 263–291. https://ideas.repec.org/a/ecm/emetrp/v47y1979i2p263-91.html
Hersh Shefrin and Meir Statman, „The Disposition to Sell Winners Too Early and Ride Losers Too Long: Theory and Evidence,” Journal of Finance, vol. 40, no. 3, 1985, pp. 777–790. https://ideas.repec.org/a/bla/jfinan/v40y1985i3p777-90.html
Terrance Odean, „Are Investors Reluctant to Realize Their Losses?” Journal of Finance, vol. 53, no. 5, 1998, pp. 1775–1798. https://faculty.haas.berkeley.edu/odean/papers%20current%20versions/areinvestorsreluctant.pdf
Bastian Breitmayer, Tim Hasso, and Matthias Pelster, „Culture and the Disposition Effect,” Economics Letters, vol. 184, 2019, article 108653. https://arxiv.org/abs/1908.11492
Lingxi Huang and Benno Guenther, „Information and Context Matter: Debiasing the Disposition Effect with Lasting Impact,” Frontiers in Behavioral Economics, vol. 3, 2024, article 1345875. https://doi.org/10.3389/frbhe.2024.1345875
Joshua Coval and Tyler Shumway, „Do Behavioral Biases Affect Prices?” Journal of Finance, vol. 60, no. 1, 2005, pp. 1–34. https://ideas.repec.org/a/bla/jfinan/v60y2005i1p1-34.html
Zur Shapira and Itzhak Venezia, „Patterns of Behavior of Professionally Managed and Independent Investors,” Journal of Banking & Finance, vol. 25, no. 8, 2001, pp. 1573–1587. https://ideas.repec.org/a/eee/jbfina/v25y2001i8p1573-1587.html
Kai Ruggeri et al., „Replicating Patterns of Prospect Theory for Decision under Risk,” Nature Human Behaviour, vol. 4, 2020, pp. 622–633. https://www.nature.com/articles/s41562-020-0886-x
Alexander L. Brown, Taisuke Imai, Ferdinand M. Vieider, and Colin F. Camerer, „Meta-analysis of Empirical Estimates of Loss Aversion,” Journal of Economic Literature, vol. 62, no. 2, 2024, pp. 485–516. https://www.aeaweb.org/doi/10.1257/jel.20221698
Charles R. Plott and Kathryn Zeiler, „The Willingness to Pay–Willingness to Accept Gap, the 'Endowment Effect,’ Subject Misconceptions, and Experimental Procedures for Eliciting Valuations,” American Economic Review, vol. 95, no. 3, 2005, pp. 530–545. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/0002828054201387
Ed Yong, „Nobel Laureate Challenges Psychologists to Clean Up Their Act” (on Daniel Kahneman’s open letter to colleagues in social priming research, September 2012), Nature News, 3 October 2012. https://www.nature.com/articles/nature.2012.11535
Daniel Kahneman, comment on „Reconstruction of a Train Wreck: How Priming Research Went off the Rails,” Replicability-Index, February 2017. https://replicationindex.com/2017/02/02/reconstruction-of-a-train-wreck-how-priming-research-went-of-the-rails/
Richard Thaler, „Toward a Positive Theory of Consumer Choice,” Journal of Economic Behavior and Organization, vol. 1, no. 1, 1980, pp. 39–60. https://doi.org/10.1016/0167-2681(80)90051-7
Richard Thaler, „Some Empirical Evidence on Dynamic Inconsistency,” Economics Letters, vol. 8, no. 3, 1981, pp. 201–207. https://doi.org/10.1016/0165-1765(81)90067-7
Edmund Phelps and Robert Pollak, „On Second-Best National Saving and Game-Equilibrium Growth,” Review of Economic Studies, vol. 35, no. 2, 1968, pp. 185–199. https://ideas.repec.org/a/oup/restud/v35y1968i2p185-199..html
David Laibson, „Golden Eggs and Hyperbolic Discounting,” Quarterly Journal of Economics, vol. 112, no. 2, 1997, pp. 443–477. https://dash.harvard.edu/handle/1/4481499
Royal Swedish Academy of Sciences, „Richard H. Thaler: Integrating Economics with Psychology,” Scientific Background on the Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2017. https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-economicsciences2017.pdf
Richard Thaler and Shlomo Benartzi, „Save More Tomorrow: Using Behavioral Economics to Increase Employee Saving,” Journal of Political Economy, vol. 112, no. S1, 2004, pp. S164–S187. https://ideas.repec.org/a/ucp/jpolec/v112y2004is1ps164-s187.html
Daniel Kahneman, Jack Knetsch, and Richard Thaler, „Experimental Tests of the Endowment Effect and the Coase Theorem,” Journal of Political Economy, vol. 98, no. 6, 1990, pp. 1325–1348. https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Behavioral_Decision_Theory/Kahneman_et_al_1990_Experimental_tests.pdf
David Genesove and Christopher Mayer, „Loss Aversion and Seller Behavior: Evidence from the Housing Market,” Quarterly Journal of Economics, vol. 116, no. 4, 2001, pp. 1233–1260. https://www.nber.org/papers/w8143 · https://ideas.repec.org/a/oup/qjecon/v116y2001i4p1233-1260..html
Daniel Kahneman and Amos Tversky, „Intuitive Prediction: Biases and Corrective Procedures,” TIMS Studies in Management Science, vol. 12, 1979, pp. 313–327.
Roger Buehler, Dale Griffin, and Michael Ross, „Exploring the Planning Fallacy: Why People Underestimate Their Task Completion Times,” Journal of Personality and Social Psychology, vol. 67, no. 3, 1994, pp. 366–381. https://bear.warrington.ufl.edu/brenner/mar7588/Papers/buehler-et-al-1994.pdf
Dan Lovallo and Daniel Kahneman, „Delusions of Success: How Optimism Undermines Executives’ Decisions,” Harvard Business Review, July 2003. https://hbr.org/2003/07/delusions-of-success-how-optimism-undermines-executives-decisions
Daniel Kahneman and Dan Lovallo, „Timid Choices and Bold Forecasts: A Cognitive Perspective on Risk Taking,” Management Science, vol. 39, no. 1, 1993, pp. 17–31. https://doi.org/10.1287/mnsc.39.1.17
U.S. Bureau of Labor Statistics, Business Employment Dynamics, Survival of Private Sector Establishments by Opening Year. https://www.bls.gov/bdm/us_age_naics_00_table7.txt
Employee Benefit Research Institute and Greenwald Research, 2026 Retirement Confidence Survey, Fact Sheet #2: Expectations About Retirement (series 1991–2026). https://www.ebri.org/docs/default-source/rcs/2026-rcs/rcs_26-fs-2.pdf
Daniel Fernandes, John Lynch, and Richard Netemeyer, „Financial Literacy, Financial Education, and Downstream Financial Behaviors,” Management Science, vol. 60, no. 8, 2014, pp. 1861–1883. https://ideas.repec.org/a/inm/ormnsc/v60y2014i8p1861-1883.html
Tim Kaiser and Lukas Menkhoff, „Does Financial Education Impact Financial Literacy and Financial Behavior, and If So, When?” World Bank Economic Review, vol. 31, no. 3, 2017, pp. 611–630. https://documents1.worldbank.org/curated/en/874701565806952356/pdf/Does-Financial-Education-Impact-Financial-Literacy-and-Financial-Behavior-and-If-So-When.pdf · https://ideas.repec.org/a/oup/wbecrv/v31y2017i3p611-630..html
Tim Kaiser, Annamaria Lusardi, Lukas Menkhoff, and Carly Urban, „Financial Education Affects Financial Knowledge and Downstream Behaviors,” Journal of Financial Economics, vol. 145, no. 2, 2022, pp. 255–272 (NBER Working Paper 27057, 2020). https://www.nber.org/papers/w27057
OECD International Network on Financial Education (INFE); membership figure as reported in „BNR hosting meeting of OECD’s International Network on Financial Education,” Stiri pe surse, May 2026. https://www.oecd.org/en/networks/infe.html · https://www.stiripesurse.ro/bnr-hosting-meeting-of-oecds-international-network-on-financial-education_3883343
Brigitte Madrian and Dennis Shea, „The Power of Suggestion: Inertia in 401(k) Participation and Savings Behavior,” Quarterly Journal of Economics, vol. 116, no. 4, 2001, pp. 1149–1187. https://www.nber.org/papers/w7682
Internal Revenue Service, Publication 560, Retirement Plans for Small Business (SEP, SIMPLE, and Qualified Plans), „What’s New”: automatic enrollment for 401(k) and 403(b) plans established on or after December 29, 2022 (SECURE 2.0 Act, section 101). https://www.irs.gov/publications/p560
Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow, Farrar, Straus and Giroux, 2011.












