To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.
Ostatnia aktualizacja: · 14 min czytania
W skrócie
W 2000 roku ogłoszenia drobne przynosiły amerykańskim gazetom około 20 miliardów dolarów rocznie; w 2012 roku 4,6 miliarda. Ich dziennikarstwo opłacał punkt poboru myta: drukarnie i ciężarówki, na które konkurentów nie było stać. Gdy internet sprawił, że dystrybucja stała się darmowa, znaczna część wartości przeszła do tego, kto kontroluje uwagę. Treści przestały być rzadkie. W 2024 roku Google uzyskał z reklam około 265 miliardów dolarów przychodów, a kanały budowane pod zaangażowanie wzmacniają oburzenie. Żadna regulacja nie zmieniła dotąd tego, za co platformy są nagradzane.
Spis treści
W 2000 roku ogłoszenia drobne przynosiły amerykańskim gazetom mniej więcej 20 miliardów dolarów rocznie. W 2012 roku przynosiły 4,6 miliarda. Firma, która stała się twarzą tego załamania, Craigslist, zatrudniała mniej niż pięćdziesiąt osób.
Tych kilkadziesiąt osób stanęło na czele natarcia, które skończyło się załamaniem wartym piętnaście miliardów dolarów. Swoje dołożyły portale z ofertami pracy, serwisy motoryzacyjne i recesja. Craigslist dołożył swoje bez szpiegostwa, drapieżnych cen i zawłaszczania regulatorów, za pomocą przeważnie darmowej strony z ogłoszeniami, która działała lepiej niż ta w gazecie. Zrobił to, co rynki mają robić, i zaoferował lepszy produkt za niższą cenę, a za większość ogłoszeń nie brał nic.
Utarta wersja tej historii dotyczy dziennikarstwa. Gazety umarły, zabił je internet, a teraz wszyscy jesteśmy w gorszym położeniu. Ta wersja w większości myli się w diagnozie, choć jej wnioski się bronią. Ludzie nigdy nie przestali chcieć informacji. Branża upadła, ponieważ struktura ekonomiczna, która utrzymywała ją przez stulecie, opierała się na pewnej formie sztucznego niedoboru, a internet pozbawił ten niedobór znaczenia. Wartość, którą przechwytywały gazety, przeniosła się gdzie indziej, a prześledzenie, dokąd i dlaczego, wyjaśnia, czym jest gospodarka uwagi.
Co sprzedawały gazety
Przed internetem gazeta była, z ekonomicznego punktu widzenia, pakietem. Ogłoszenia drobne (praca, mieszkania, używane samochody) sąsiadowały z reklamą graficzną, wynikami lokalnych rozgrywek sportowych, notowaniami giełdowymi, prognozami pogody i, gdzieś pośrodku tego wszystkiego, dziennikarstwem. Każdy składnik dotował pozostałe, ale pieniądze płynęły w jedną stronę. Silnikiem były ogłoszenia drobne: w szczytowym okresie dawały około 30 procent łącznych przychodów gazet, a ta marża opłacała reporterów.
Pakiet trzymał się w całości dzięki kosztom infrastruktury. Prasy drukarskie, ciężarówki dostawcze, sieci kolporterów, regionalne umowy dystrybucyjne – zbudowanie gazety wymagało ogromnych nakładów kapitałowych. Te nakłady stanowiły barierę wejścia, a bariera wejścia była źródłem wartości. Ogłoszeniodawca z Dayton w Ohio miał w 1995 roku dokładnie jeden skuteczny sposób, by dotrzeć do ludzi szukających używanej hondy civic w Dayton w Ohio: „Dayton Daily News”. „Daily News” nie musiał być najlepszym możliwym narzędziem do tej transakcji, bo był jedynym.
Ekonomiści nazywają to rentą. Gazety czerpały ją z kontroli nad kanałem dystrybucji, a nie z jakości swojego produktu. Reportaże, dziennikarstwo śledcze i relacje z lokalnej polityki, dzięki którym władze hrabstwa musiały się rozliczać ze swoich decyzji, były subsydiowane skrośnie z renty płynącej z ogłoszeń drobnych i reklam graficznych. Dziennikarstwo było prawdziwe, a opłacała je rogatka.
Internet zlikwidował rogatkę: gdy koszty dystrybucji spadły do zera, wyparowała bariera kapitałowa, która generowała rentę gazet. Craigslist mógł zaoferować lepszy rynek ogłoszeń, z wyszukiwarką i przeważnie darmowy, nie mając ani jednej prasy drukarskiej. Według jednego szacunku wejście Craigslista na lokalne rynki w latach 2000–2007 zaoszczędziło ogłoszeniodawcom około 5 miliardów dolarów (w dolarach z 2000 roku), czyli pieniądze, które bez Craigslista trafiłyby do gazet.
Telewizja działała tak samo, tylko z inną rogatką. Sieci nadawcze kontrolowały dostęp do widma radiowego, przydzielanego w drodze licencji FCC – niedobór narzucony regulacją, a nie kosztem inwestycji. Telewizja kablowa zwielokrotniła liczbę dostępnych kanałów; internet dokończył dzieła. Model biznesowy był ten sam co w gazecie, czyli sprzedaż dostępu do widowni, która nie miała wyboru, a internet ten wybór jej dał.
Polityczna cena upadku subsydiowania skrośnego
Przychody z ogłoszeń drobnych, które zniknęły, nie finansowały wszystkiego po równo. Finansowały przede wszystkim to dziennikarstwo, które przynosiło najmniej bezpośrednich przychodów: lokalne relacje polityczne. Kiedy Craigslist wchodził na lokalny rynek, redaktorzy działów politycznych ponieśli nieproporcjonalnie dużą część cięć, a działy sportu i rozrywki w dużej mierze ich uniknęły. W gazetach najbardziej zależnych od ogłoszeń drobnych pojawienie się Craigslista ograniczyło relacje z lokalnych wyborów do Kongresu o około 12 procent, a wyborcy na dotkniętych obszarach rzadziej rozdzielali głosy między kandydatów różnych partii, co oznaczało mierzalne przesunięcie w stronę głosowania na jedną partię.
Arytmetyka darmowości
Aby zrozumieć, dokąd poszła wartość kontrolowanej dystrybucji, potrzeba odrobiny ekonomicznej logiki, którą Herbert Simon sformułował w 1971 roku, kilkadziesiąt lat, zanim ktokolwiek usłyszał o Google’u: „Bogactwo informacji rodzi ubóstwo uwagi”. Kiedy informacja jest obfita i darmowa, rzadkim zasobem staje się uwaga potrzebna do jej przetworzenia.
Simon pisał o projektowaniu organizacji, nie o internecie. Zasada ma jednak charakter ogólny, a internet uruchomił ją w praktyce dla miliardów ludzi. Kiedy każda gazeta, każdy nadawca, każdy człowiek z blogiem albo telefonem z aparatem może rozpowszechniać treści przy zerowym koszcie krańcowym, treści przestają być dobrem rzadkim. Wąskim gardłem staje się uwaga, czyli stała ilość ludzkiej świadomości, którą można przeznaczyć na przetworzenie tych wszystkich treści. A ten, kto kontroluje, dokąd ta uwaga płynie, przejmuje wartość ekonomiczną, która dawniej wiązała się z samymi treściami.
Model biznesowy Google’a pokazuje tę logikę najwyraźniej. Wyszukiwanie jest darmowe, a Google sprzedaje ciebie, a ściślej: zorganizowane dostarczenie twojej uwagi reklamodawcy dokładnie w chwili, gdy zdradzasz zamiar zakupu. Kiedy wpisujesz w Google’a „najlepsze buty do biegania”, klientem jest reklamodawca, który płaci za dostęp do twojej uwagi w momencie największej podatności. Ten sygnał zamiaru jest cenny, a Google dysponuje nim w skali, z którą nikt inny nie może się równać.
Facebook stosuje ten sam model do innego rodzaju uwagi. Google przechwytuje uwagę ludzi, którzy czegoś szukają, kierowaną konkretnym zamiarem. Facebook przechwytuje uwagę rozproszoną: ludzi, którzy spędzają czas ze znajomymi, przewijają i zabijają nudę.
W 2024 roku sam Google uzyskał z reklam na całym świecie około 265 miliardów dolarów przychodów. Przychody reklamowe amerykańskich gazet w szczytowym 2005 roku wynosiły mniej więcej 49 miliardów dolarów. Do 2020 roku spadły do około 9,6 miliarda, czyli do mniej niż jednej piątej tamtego szczytu. Znaczna część pieniędzy przesunęła się w górę łańcucha, do firm, które zorganizowały uwagę przechwytywaną niegdyś przez gazety niejako z urzędu; część po prostu została u reklamodawców, którzy płacili teraz mniej.
Zgliszcza z bliska
Do 2025 roku to przemieszczenie wyrwało w amerykańskich mediach lokalnych wielką dziurę. Od 2005 roku zamknięto niemal 3500 amerykańskich gazet, blisko 40 procent wszystkich gazet lokalnych, a około pięćdziesięciu milionów Amerykanów żyje na „pustyniach informacyjnych”, czyli w miejscach z ograniczonym dostępem do lokalnych wiadomości albo całkiem go pozbawionych. Dwieście dwanaście hrabstw nie ma żadnego lokalnego źródła wiadomości. Kolejne 1525 ma dokładnie jedno.
Jest też „Youngstown Vindicator”, gazeta zbudowana na dziennikarstwie śledczym patrzącym władzy na ręce przez sto pięćdziesiąt lat nieprzerwanego wydawania, z relacjami o Ku-Klux-Klanie, mafii i lokalnej korupcji politycznej. Zamknięto ją 31 sierpnia 2019 roku, a pracę straciło stu czterdziestu czterech pracowników. Nazwa przetrwała tylko jako wydanie „Tribune Chronicle” z sąsiedniego Warren – winieta, nie redakcja.
Tymczasem „The New York Times” zakończył czerwiec 2026 roku z 13,35 miliona subskrybentów, z czego 12,8 miliona miało wyłącznie dostęp cyfrowy. Garstka innych tytułów ogólnokrajowych zbudowała biznesy subskrypcyjne liczone w milionach, wśród nich „The Wall Street Journal” z 4,8 miliona subskrypcji w połowie 2026 roku.
Przetrwanie elitarnych tytułów ogólnokrajowych pasuje do tego wywodu. „Times” wyrwał się z pułapki subsydiowania skrośnego, nie stając się platformą ani nie próbując przelicytować Google’a i Mety w sprzedaży reklam. Zbudował bezpośrednie przychody od czytelników w globalnej skali, której gazety lokalne nie mogą osiągnąć z powodów geograficznych. Subskrypcje przyniosły w 2024 roku około 70 procent z 2,6 miliarda dolarów przychodów „Timesa”; reklama nadal istnieje, odpowiadając za około jedną piątą przychodów. Przy takiej skali to wyjście działa tylko w przypadku dziennikarstwa, za które gotowi są płacić czytelnicy daleko od domu. Czytelnicy w Londynie, Seulu i São Paulo płacą za relacje „Timesa” z Białego Domu i z Bliskiego Wschodu; hrabstwo Mahoning w Ohio nie zbuduje bazy subskrybentów w Mumbaju. Garstka dużych gazet wielkomiejskich, w tym „Minnesota Star Tribune”, zdobyła płacącą publiczność cyfrową liczącą około 100 tysięcy osób, a mimo to nadal opiera się także na druku i reklamie. „Vindicator” nie miał ani globalnego grona czytelników, ani rynku wielkiego miasta, większość gazet lokalnych też ich nie ma, a mechanizm, który go zabił, pozostaje nietknięty.
Alternatywa non profit i jej granice
ProPublica, „The Texas Tribune” i rosnąca sieć lokalnych redakcji non profit są odpowiedzią na upadek lokalnego dziennikarstwa, ale nie są w stanie odtworzyć jego skali. Cały sektor informacyjny non profit zatrudnia łącznie kilka tysięcy dziennikarzy; same redakcje gazet straciły w latach 2008–2020 około 40 tysięcy miejsc pracy, czyli ponad połowę swoich zespołów. Filantropia wypełnia ważną niszę, ale nie przebudowuje rynku. Dziennikarstwo non profit jest cenne, lecz praca dziennikarska finansowana przez darczyńców nie zastąpi modelu ekonomicznego, który niegdyś utrzymywał tysiące redakcji z samowystarczalnych przychodów.
Co optymalizuje algorytm
Ta sama logika ekonomiczna, która przeniosła wartość od producentów treści do agregatorów uwagi, wyznacza też, co ci agregatorzy robią z przechwyconą uwagą.
Kiedy przychody platformy zależą od tego, ile czasu spędzają na niej użytkownicy, platforma optymalizuje się pod to, by tego czasu było jak najwięcej. Miarą zastępczą jest zaangażowanie (polubienia, udostępnienia, komentarze, dalsze przewijanie). Algorytm nieustannie ustala, co zatrzyma tę konkretną osobę na platformie przez kolejne trzydzieści sekund, a badacze samych platform udokumentowali odpowiedź: treści wywołujące silne reakcje emocjonalne, takie jak oburzenie, strach i moralne obrzydzenie. To one generują najpewniejsze sygnały zaangażowania. Częściej są udostępniane i wywołują wątki komentarzy, które wciągają kolejnych użytkowników.
Nikt w Facebooku nie musiał chcieć, żeby ludzie się złościli. Firma zbudowała system zaprojektowany do maksymalizacji zaangażowania, a ten system wzmacniał treści polaryzujące, bo treści polaryzujące niezawodnie generują zaangażowanie. Wewnętrzne dokumenty, które Frances Haugen ujawniła w 2021 roku, pokazały, że zespoły samego Facebooka opisały to zjawisko i zaproponowały poprawki, a najwyższe kierownictwo je odrzuciło.
William Brady, Molly Crockett i ich współpracownicy pokazali ten mechanizm od strony użytkowników. Śledząc użytkowników Twittera i prowadząc eksperymenty, ustalili, że ci, którzy za wyrażanie moralnego oburzenia dostawali więcej polubień i retweetów, częściej wyrażali oburzenie w kolejnych wpisach; to system nagród platformy ich tego uczył.
Problem wykracza poza jedną firmę. Każda platforma, której przychody zależą od maksymalizowania czasu uwagi za pomocą darmowego produktu, bez względu na kierownictwo czy kraj pochodzenia, ma te same bodźce, by szukać tego, co przykuwa uwagę, i pod to się optymalizować.
Co wiedział Facebook i kiedy
Jesienią 2021 roku śledztwo dziennikarskie „The Wall Street Journal” zatytułowane „Facebook Files” oparło się na wewnętrznych dokumentach, z których wynikało, że badacze Facebooka wielokrotnie sygnalizowali problem wzmacniania oburzenia. Zmiana algorytmu News Feed z 2018 roku, która miała premiować „znaczące interakcje społeczne”, przyniosła przewidywalny skutek: wzmocniła treści prowokujące emocjonalnie, bo właśnie one generują interakcje. Wewnętrzne prezentacje ostrzegały najwyższe kierownictwo. Propozycje, by przestawić algorytm na treści mniej zapalne, odrzucono z uzasadnieniem, że zmniejszyłyby zaangażowanie. Zeznania, które Haugen złożyła w październiku przed Senatem, wprowadziły te dokumenty do publicznego obiegu. Trzy tygodnie później, gdy ujawnione dokumenty wciąż trafiały na czołówki, firma zmieniła nazwę na Meta – rebranding, który krytycy odczytali jako zmianę tematu.
Dlaczego rynki tak działają
Google od przeszło dekady ma około 90 procent światowego rynku wyszukiwarek, choć konkurencji nie brakuje. Microsoft wydał miliardy na Binga, a co kilka lat pojawia się nowy start-up z pieniędzmi funduszy wysokiego ryzyka i obietnicą, że będzie wyszukiwać inaczej. Żadnemu z nich nie udało się nawet zadrasnąć Google’a. Facebook przetrwał aferę Cambridge Analytica, przesłuchania w Kongresie, bojkoty reklamodawców, sygnalistkę i rebranding. Przychody reklamowe Mety spadły w 2022 roku, po czym odbiły i w 2024 roku sięgnęły 160,6 miliarda dolarów.
Amerykańskie sądy orzekły, że Google złamał prawo antymonopolowe, by chronić swoje monopole w wyszukiwaniu i w technologii reklamowej, więc postępowanie firmy jest częścią tej historii. Wiele z tego, co trzyma konkurentów z daleka, wynika jednak z samego sposobu działania tych rynków.
Najpierw są efekty sieciowe. Wartość platformy dla każdego pojedynczego użytkownika rośnie wraz z liczbą pozostałych użytkowników. Więcej użytkowników wytwarza więcej treści, co poprawia rekomendacje, co przyciąga więcej reklamodawców, co finansuje lepszą infrastrukturę, co przyciąga więcej użytkowników. Rynki dóbr informacyjnych mają skłonność do przechylania się na korzyść jednego gracza właśnie z powodu takich dodatnich sprzężeń zwrotnych. Gdy platforma osiągnie masę krytyczną, przepaść między nią a konkurentami sama zaczyna się pogłębiać. Do tego dochodzi ekonomia dóbr cyfrowych: obsłużenie jednego dodatkowego użytkownika wyszukiwarki Google kosztuje Google’a bardzo niewiele. Gazeta, która podwoiła nakład, podwajała koszty druku i dystrybucji. Platforma, która podwaja liczbę użytkowników, potrzebuje więcej serwerów i przepustowości, a to rachunek dużo mniejszy. Gdy stałe koszty infrastruktury są już pokryte, znaczna część każdego dodatkowego dolara to zysk, który finansuje ulepszenia algorytmów, a te jeszcze bardziej pogłębiają przepaść.
Z Google’em ani z Facebookiem nie da się konkurować ceną, bo oba są darmowe. Rynki dwustronne zamieniają tę zerową cenę w barierę. Platforma obsługuje dwie odrębne grupy klientów, użytkowników i reklamodawców, i łączy je ze sobą. Użytkownicy dostają darmowy produkt finansowany z reklam. Reklamodawcy dostają dostęp do bazy użytkowników, do której nie mogą skutecznie dotrzeć gdzie indziej. Ktoś, kto chciałby z nimi konkurować na rynku masowym, też musi oferować swój produkt za darmo, czyli też potrzebuje przychodów z reklam, czyli potrzebuje bazy użytkowników na tyle dużej, by przyciągnąć reklamodawców, czyli wpada w tę samą pętlę jajka i kury, którą zasiedziali gracze rozwiązali już dekadę temu. Konkuruje się jakością rekomendacji i funkcjami podbijającymi zaangażowanie, a tam przewaga zasiedziałego gracza, który ma więcej danych, rośnie z każdym nowym użytkownikiem.
Według szacunków branżowych łączny udział Google’a i Mety w przychodach z reklamy cyfrowej w USA osiągnął szczyt, 54,7 procent, w 2017 roku, a w 2022 roku spadł poniżej połowy. Ten spadek nie oznacza, że rynek staje się mniej skoncentrowany, bo ta sama logika powiela się gdzie indziej. Amazon zbudował biznes reklamowy, który w 2025 roku przyniósł 68,6 miliarda dolarów, przechwytując zamiar zakupowy ludzi szukających produktów: to ten sam mechanizm, którego Google używa w wyszukiwaniu w sieci, zastosowany do zakupów. TikTok przechwycił uwagę nastawioną na rozrywkę według tego samego podręcznika optymalizacji zaangażowania.
Granice tego, co może regulacja
Jeśli koncentracja jest strukturalna, a bodźce wyznacza model biznesowy, regulację trzeba oceniać po tym, co dotąd zdziałała, a ten bilans nie napawa optymizmem.
Australijski kodeks negocjacyjny dla mediów informacyjnych (News Media Bargaining Code), który stał się prawem w marcu 2021 roku, był najambitniejszą próbą przesunięcia wartości od platform do wydawców. Przez jakiś czas działał. Australijskie redakcje zawarły z platformami ponad trzydzieści umów handlowych. Za uzyskane w ten sposób pieniądze redakcje zatrudniały dziennikarzy. Kiedy w grudniu 2022 roku ministerstwo skarbu dokonało przeglądu kodeksu, czego wymagała ustawa, uznało go za sukces.
Potem, w lutym 2024 roku, Meta ogłosiła, że nie przedłuży żadnej z umów z australijskimi mediami i zamknie w Australii Facebook News, swoją osobną zakładkę z wiadomościami. Wartość wygasających umów dla australijskich redakcji szacowano na około 70 milionów dolarów australijskich rocznie. Do tamtej pory żadnej platformy cyfrowej nie wskazano na mocy mechanizmu egzekucyjnego kodeksu. Uprawnienia egzekucyjne kodeksu nigdy nie zostały użyte, a Meta właśnie odeszła od umów, do których kodeks miał zachęcać.
Kodeks przez kilka lat przesuwał część pieniędzy platform do wydawców. Nie zmienił tego, pod co platformy się optymalizują, komu sprzedają uwagę ani tego, jak ich algorytmy decydują, które treści zostaną wzmocnione.
Odpowiedź Canberry przyszła w sierpniu 2026 roku, kiedy parlament uchwalił News Bargaining Incentive: duże platformy społecznościowe i wyszukiwarki podlegają teraz opłacie, chyba że zawrą umowy z firmami informacyjnymi, a pieniądze i tak wracają do redakcji. To zamyka lukę, przez którą przeszła Meta, ale nadal jest sposobem na przesuwanie pieniędzy.
Amerykańska ustawa Journalism Competition and Preservation Act pozwoliłaby wydawcom prasowym negocjować z platformami zbiorowo – byłoby to wyłączenie spod prawa antymonopolowego na potrzeby rokowań zbiorowych. Dwukrotnie, w 2022 i 2023 roku, przeszła przez senacką Komisję Sądownictwa, ale nigdy nie trafiła pod głosowanie na forum Senatu.
Unijny akt o usługach cyfrowych, wiążący największe platformy od sierpnia 2023 roku, a wszystkie platformy od lutego 2024 roku, mierzy wyżej. Nakłada na bardzo duże platformy internetowe obowiązek corocznej oceny ryzyka systemowego, w tym tego, jak ich systemy rekomendacji przyczyniają się do wzmacniania dezinformacji. Wymaga środków ograniczających to ryzyko. Platformy jednak same przygotowują te oceny, audytowane przez firmy, którym płacą, a egzekwowanie przepisów posuwa się powoli. Pierwsza kara, 120 milionów euro dla X w grudniu 2025 roku, dotyczyła zwodniczych niebieskich znaczków weryfikacji, nieprzejrzystych danych reklamowych i przeszkód stawianych badaczom, a nie samego strumienia treści. W 2024 roku TikTok, objęty dochodzeniem Komisji, na stałe wycofał z UE program w aplikacji Lite, w którym użytkownicy dostawali nagrody za zadania takie jak oglądanie filmów. Dopiero w 2026 roku Komisja wzięła na celownik same główne strumienie treści: w lutym wydała wstępne ustalenia, że nieskończone przewijanie, autoodtwarzanie i spersonalizowane rekomendacje TikToka naruszają prawo, a w lipcu takie same ustalenia wobec Facebooka i Instagramu. Dopóki nie zapadną ostateczne decyzje, te strumienie działają według tego samego bodźca: maksymalizować zaangażowanie.
Zmiana bodźców oznaczałaby zmianę modelu biznesowego, a do pomyślenia są trzy modele. Pierwszy to subskrypcja na skalę platformy. Gdyby użytkownicy płacili bezpośrednio za wyszukiwarkę i media społecznościowe, platformy nie musiałyby maksymalizować dostępu reklamodawców do czasu uwagi. Jednak dotychczasowe subskrypcje platform, od X Premium i Meta Verified po wersję bez reklam, którą Meta oferuje europejskim użytkownikom od końca 2023 roku, funkcjonują obok modelu reklamowego, a nie zamiast niego. Żadna platforma dobrowolnie nie zrezygnowała ze swojego głównego źródła przychodów.
Drugi to regulowanie samego algorytmu poprzez zobowiązanie platform do stosowania systemów rekomendacji, które nie optymalizują czasu zaangażowania. W teorii to możliwe, a sprawy, które UE wytoczyła w 2026 roku przeciwko projektowi strumieni treści TikToka i Mety, są pierwszymi prawdziwymi testami. W praktyce bardzo trudno ująć to w przepisach: zbyt ogólny przepis jest nieegzekwowalny, zbyt szczegółowy nie nadąża za zmianami. Prawdopodobnie popchnęłoby to też użytkowników ku mniej uregulowanym alternatywom.
Trzeci to rozdział strukturalny: platformy musiałyby być albo systemami rekomendacji treści, albo biznesami reklamowymi, ale nie jednym i drugim naraz. Przeciąć związek między tym, co jest wzmacniane, a tym, co generuje przychody z reklam. To rozwiązanie sięgałoby najdalej z całej trójki i najtrudniej wyobrazić sobie parlament, który by je przyjął.
Alternatywa: dotacje publiczne
Jest jeszcze inne podejście, które omija gospodarkę platform, zamiast próbować ją naprawić: bezpośrednie publiczne finansowanie dziennikarstwa, na wzór BBC albo jako rządowe wsparcie dla lokalnych mediów. W odróżnieniu od regulowania platform przyjmuje ono gospodarkę uwagi jako fakt i próbuje utrzymać dziennikarstwo poza nią. W amerykańskich warunkach przeszkody są jednak poważne: ryzyko politycznego zawłaszczenia jest realne (która partia zdecyduje, kto dostanie pieniądze?), przepaść między tym, co mogą zapewnić filantropia i dotacje, a tym, co kiedyś utrzymywał rynek, jest ogromna, a koalicje zabiegające o publiczne pieniądze wywalczyły dotąd skromne programy stanowe, takie jak nowojorska trzyletnia ulga podatkowa w wysokości 90 milionów dolarów na miejsca pracy w redakcjach.
Obecne podejścia regulacyjne nie dotarły do sedna problemu. Redystrybuują część przychodów, nakazują pewną samoocenę albo, jak w amerykańskich sprawach antymonopolowych przeciwko Google’owi, zakazują umów na wyłączność i otwierają dla rywali dane oraz aukcje reklamowe, a sprawy wymierzone w same strumienie treści wciąż są nierozstrzygnięte. Żadne z nich nie zmienia tego, za co platformy są ekonomicznie nagradzane. A trudność nie polega wyłącznie na braku woli politycznej. Model biznesowy, który wytwarza wzmacnianie oburzenia i pustynie informacyjne, jest tym samym modelem, na którym opiera się najtańszy system dystrybucji informacji, jaki kiedykolwiek zbudowano. Rozmontowanie struktury bodźców oznacza płacenie więcej za dystrybucję albo pogodzenie się z tym, że będzie jej mniej.
Wokół takiego wyboru nie zorganizował się żaden duży elektorat. I nie wiadomo, czy w ogóle mógłby, bo zorganizowanie politycznego zaplecza wymaga dziś walki o uwagę na tych samych platformach, których strukturę bodźców próbuje się zmienić. Kampanie reformatorskie optymalizują się pod zaangażowanie, a członkowie Kongresu, którzy zwołują przesłuchania w sprawie algorytmicznego wzmacniania treści, ogłaszają je na X.
Czterdzieści kilka osób z przeważnie darmowego serwisu z ogłoszeniami stanęło na czele natarcia, które wymazało stuletnie subsydium, a wartość przeszła od tych, którzy wytwarzali treści, do tych, którzy decydują, co zostanie przeczytane.
Otwarte pozostaje pytanie, czy instytucje stworzone do sprawowania kontroli nad tą gospodarką zdołają to robić od wewnątrz systemu, który przechwycił już zasób potrzebny im do zorganizowania tego wysiłku: uwagę opinii publicznej.
Powiązane artykuły
- Ekonomia zaufania: co dzieje się ze społeczeństwem, gdy zaczyna znikać to, dzięki czemu działają rynki
- Niewidzialna granica, która dzieli internet na dwoje
- Jak latarnia morska stała się ulubionym przykładem dobra publicznego w ekonomii – i w czym ekonomiści się pomylili
Dalsza lektura
Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.
The Attention Merchants: The Epic Scramble to Get Inside Our HeadsWyjaśnia, jak gazety, nadawcy radiowi i telewizyjni oraz platformy internetowe budowali biznes na skupianiu uwagi i sprzedawaniu jej reklamodawcom.Gównowacenie. Jak cyfrowi giganci zmieniają nasz świat na gorszeGównowacenie. Jak cyfrowi giganci zmieniają nasz świat na gorszePokazuje, jak platformy wykorzystują zależność klientów i siłę rynkową, by uzyskiwać większe przychody od użytkowników, reklamodawców i firm.
W trybach chaosu. Jak media społecznościowe przeprogramowały nasze umysły i nasz światNa podstawie reportaży międzynarodowych i relacji osób z wnętrza platform wyjaśnia, jak bodźce premiujące zaangażowanie wzmacniają oburzenie, ekstremizm i dezinformację.
Ghosting the News: Local Journalism and the Crisis of American DemocracyOpisuje, co tracą społeczności wraz z zamykaniem lokalnych gazet, i analizuje próby odbudowy dziennikarstwa patrzącego władzy na ręce.Polecane filmy
35:52The Attention Merchants | Tim Wu | Talks at GoogleTim Wu o tym, jak firmy medialne zbierają i odsprzedają ludzką uwagę, czyli sedno artykułu.
17:21The Economics of AttentionTVO o uwadze jako rzadkim zasobie ekonomicznym w epoce internetu.
25:00The Rise of News Deserts: Local Journalism in Crisis | Big [If True] | Full EpisodeProgram Big [If True] TVO o upadku lokalnych gazet i narodzinach informacyjnych pustyń.Jak cytować
Ingrid Dahl. “Jak internet zmienił ekonomię uwagi – i wszystko inne.” Eikleaf, 10 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/how-the-internet-changed-the-economics-of-attention-and-everything-else/
Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI
Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.
Media
Najważniejsze źródła i bibliografia
Seamans, Robert and Feng Zhu. „Responses to Entry in Multi-Sided Markets: The Impact of Craigslist on Local Newspapers.” Management Science, vol. 60, no. 2, February 2014, pp. 476–493. DOI: 10.1287/mnsc.2013.1785. Research summary: NYU Stern. https://www.stern.nyu.edu/experience-stern/faculty-research/seamans-craigslist
MinnPost. „How Craigslist killed the newspapers’ golden goose.” February 2014 (classified revenue $19.6 billion in 2000, $4.6 billion in 2012). https://www.minnpost.com/business/2014/02/how-craigslist-killed-newspapers-golden-goose/
Djourelova, Milena, Ruben Durante, and Gregory J. Martin. „The Impact of Online Competition on Local Newspapers: Evidence from the Introduction of Craigslist.” Review of Economic Studies, vol. 92, no. 3, May 2025, pp. 1738–1772. DOI: 10.1093/restud/rdae049. https://ideas.repec.org/a/oup/restud/v92y2025i3p1738-1772..html
Simon, Herbert A. „Designing Organizations for an Information-Rich World.” In Greenberger, Martin (ed.), Computers, Communications, and the Public Interest. Johns Hopkins Press, 1971. Discussed in Taylor, Timothy. „Economics of Information Overload: Thoughts from Herb Simon.” Conversable Economist, August 17, 2015. https://conversableeconomist.com/2015/08/17/economics-of-information-overload-thoughts-from-herb-simon/
Pew Research Center. „Estimated advertising and circulation revenue of the newspaper industry.” Journalism Project / State of the News Media. https://www.pewresearch.org/chart/sotnm-newspapers-newspaper-industry-estimated-advertising-and-circulation-revenue/
Alphabet Inc. Annual Report (Form 10-K) for the fiscal year ended December 31, 2024. SEC, February 2025. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1652044/000165204425000014/goog-20241231.htm
Meta Platforms Inc. Fourth Quarter and Full Year 2024 Results. January 29, 2025; Annual Report (Form 10-K) for fiscal year 2022 (2021–2022 advertising revenue). https://investor.atmeta.com/investor-news/press-release-details/2025/Meta-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2024-Results/ · https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1326801/000132680123000013/meta-20221231.htm
Northwestern University Local News Initiative. „The State of Local News 2025.” Medill School of Journalism, Media, Integrated Marketing Communications, October 2025. https://localnewsinitiative.northwestern.edu/projects/state-of-local-news/2025/report/
The Vindicator (Youngstown, Ohio). „The End of Our Story: The Vindicator’s 150-Year Run Ends Today.” August 31, 2019. Archive: https://vindyarchives.com/news/2019/aug/31
Poynter. „Ohio newspaper announces it’s closing after 150 years.” 2019. https://poynter.org/?p=677555
The New York Times Company. Fourth Quarter and Full Year 2024 Results, February 2025; Second Quarter 2026 Results, August 2026. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/71691/000007169125000021/pressrelease12312024.htm · https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/71691/000007169126000032/pressrelease6302026.htm
News Corp. Fiscal Fourth Quarter 2026 Results (Dow Jones subscriptions). SEC, August 2026. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1564708/000156470826000171/release-q4fy2026.htm
Star Tribune Media Company. „Star Tribune Acquires 100,000th Digital Subscriber.” Press release, May 21, 2020. https://www.startribunecompany.com/wp-content/uploads/2024/08/Star-Tribune-100k-Digital-Subs-2020-05-21.pdf
Tofel, Richard J. „Rebooting the Minnesota Star Tribune: A Conversation with Steve Grove.” Nieman Lab, September 2024. https://www.niemanlab.org/2024/09/rebooting-the-minnesota-star-tribune-a-conversation-with-steve-grove/
Walker, Mason. „U.S. newsroom employment has fallen 26% since 2008.” Pew Research Center, July 13, 2021. https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/07/13/u-s-newsroom-employment-has-fallen-26-since-2008/
Institute for Nonprofit News. „INN Index 2025.” https://inn.org/research/inn-index/2025-index/
Brady, William J., Killian McLoughlin, Tuan N. Doan, and Molly J. Crockett. „How Social Learning Amplifies Moral Outrage Expression in Online Social Networks.” Science Advances, vol. 7, no. 33, August 2021. DOI: 10.1126/sciadv.abe5641. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8363141/
Haugen, Frances. Written testimony before the United States Senate Committee on Commerce, Science, and Transportation, Subcommittee on Consumer Protection, Product Safety, and Data Security, October 5, 2021.
Horwitz, Jeff, et al. „The Facebook Files.” Wall Street Journal, September–October 2021. Summary: Notre Dame Ethics at Work. https://ethicsatwork.nd.edu/resources/facebook-tried-to-make-its-platform-a-healthier-place-it-got-angrier-instead/
Associated Press. „In the middle of a crisis, Facebook Inc. renames itself Meta.” October 28, 2021 (via ABC News 4). https://abcnews4.com/news/nation-world/facebook-renames-itself-meta-to-emphasize-metaverse-vision
StatCounter Global Stats. Search Engine Market Share Worldwide. https://gs.statcounter.com/search-engine-market-share
Shapiro, Carl and Hal R. Varian. Information Rules: A Strategic Guide to the Network Economy. Harvard Business School Press, 1999. http://www.inforules.com/
Fischer, Sara. „Slow fade for Google and Meta’s ad dominance.” Axios, December 20, 2022 (summary: Benton Institute). https://www.benton.org/headlines/slow-fade-google-and-metas-ad-dominance
U.S. Department of Justice. „Department of Justice Wins Significant Remedies Against Google.” September 2, 2025. https://www.justice.gov/opa/pr/department-justice-wins-significant-remedies-against-google
U.S. Department of Justice. „Department of Justice Again Wins Substantial Relief Against Google.” September 16, 2026. https://www.justice.gov/opa/pr/department-justice-again-wins-substantial-relief-against-google
Amazon.com Inc. Annual Report (Form 10-K), fiscal year 2025. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1018724/000101872426000004/amzn-20251231.htm
Craigslist. „About Jim Buckmaster.” craigslist.org. https://www.craigslist.org/about/jim_buckmaster
Treasury Laws Amendment (News Media and Digital Platforms Mandatory Bargaining Code) Act 2021. Federal Register of Legislation. https://www.legislation.gov.au/C2021A00021/asmade/text
Australian Government Treasury. News Media and Digital Platforms Mandatory Bargaining Code: Statutory Review. December 2022. https://treasury.gov.au/publication/p2022-343549
TechCrunch. „Facebook plans to shut down its News tab in the U.S. and Australia.” February 29, 2024. https://techcrunch.com/2024/02/29/facebook-plans-to-shut-down-its-news-tab-in-the-u-s-and-australia/
Landis-Hanley, Justine. „Meta stops paying for news in Australia.” The Canberra Times, March 1, 2024. https://www.canberratimes.com.au/story/8541202/meta-stops-paying-for-news-in-australia/
Norton Rose Fulbright. „Australia’s News Media Bargaining Code: What Happens Next.” March 2024. https://nortonrosefulbright.com/en/knowledge/publications/a34c8ca1/australias-news-media-bargaining-code-what-happens-next
Australian Government. „Support for Australian journalism passes Parliament.” Media release, August 20, 2026. https://ministers.treasury.gov.au/ministers/daniel-mulino-2025/media-releases/support-australian-journalism-passes-parliament
Associated Press. „Lawmakers drop journalism act from must-pass defense spending bill under pressure from Facebook.” December 7, 2022 (via Anchorage Daily News). https://www.adn.com/nation-world/2022/12/07/lawmakers-drop-journalism-act-from-must-pass-defense-spending-bill-under-pressure-from-facebook/
U.S. Congress. S.1094, Journalism Competition and Preservation Act of 2023 (reported by the Senate Judiciary Committee, July 2023). https://www.congress.gov/bill/118th-congress/senate-bill/1094
European Union. Digital Services Act, Article 34: Risk Assessment. Regulation (EU) 2022/2065. European Commission, „Digital Services Act: Commission designates first set of Very Large Online Platforms and Search Engines,” April 25, 2023. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_23_2413
European Commission. Fine on X under the Digital Services Act, December 5, 2025 (eucrim summary). https://eucrim.eu/news/eu-fines-x-120-million-in-first-dsa-non-compliance-decision/
European Commission. „Commission fines X €120 million under the Digital Services Act.” December 5, 2025. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-fines-x-eu120-million-under-digital-services-act
European Commission. „TikTok commits to permanently withdraw TikTok Lite Rewards programme from the EU to comply with the Digital Services Act.” August 5, 2024. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/tiktok-commits-permanently-withdraw-tiktok-lite-rewards-programme-eu-comply-digital-services-act
European Commission. „Commission preliminarily finds TikTok’s addictive design in breach of the Digital Services Act,” February 6, 2026; „Commission preliminarily finds the addictive design of Instagram and Facebook in breach of the Digital Services Act,” July 10, 2026. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-preliminarily-finds-tiktoks-addictive-design-breach-digital-services-act · https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-preliminarily-finds-addictive-design-instagram-and-facebook-breach-digital-services-act
Slaughter and May. „Meta joins TikTok in the Commission’s crosshairs over addictive design.” 2026. https://thelens.slaughterandmay.com/post/102nbs3/meta-joins-tiktok-in-the-commissions-crosshairs-over-addictive-design-under-th
Meta. „Facebook and Instagram to Offer Subscription for No Ads in Europe.” Meta Newsroom, October 30, 2023. https://about.fb.com/news/2023/10/facebook-and-instagram-to-offer-subscription-for-no-ads-in-europe/
Rebuild Local News. „FAQ: New York’s Newspaper and Broadcast Media Jobs Program.” https://www.rebuildlocalnews.org/faq-newspaper-and-broadcast-media-jobs-program/












