Kto dostaje hel, kiedy go brakuje

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: 2 listopada 2026 · 23 min czytania

Co parę miesięcy Joe Sachleben wlewa około 100 litrów ciekłego helu do magnesów spektrometrów magnetycznego rezonansu jądrowego, którymi opiekuje się na Uniwersytecie Chicagowskim. W tym roku stały dostawca zaproponował mu połowę tego, co zużył w zeszłym. Sachleben znalazł zapasowego, a we wrześniu ten zapasowy uprzedził, że lada chwila mu się skończy. W wywiadzie wyemitowanym 18 października Sachleben powiedział, że jeśli helu nie przybędzie, będzie musiał zdecydować, „którą maszynę poświęcimy”.

Katarski hel przestał płynąć w marcu, kiedy wojna z Iranem zamknęła kompleks gazowy w Ras Laffan. Na papierze to luka, którą Stany Zjednoczone mogą pomóc zapełnić. Uchodzą za największego producenta helu na świecie, a do 18 października ich eksport helu wzrósł podobno o 70 procent od początku wojny. Więcej amerykańskiego helu wyjeżdża za granicę. Dlaczego więc laboratorium w Chicago nie może dostać go dość?

Bo hel w ziemi i hel pod drzwiami dzieli łańcuch, który na każdym ogniwie jest wąski: zakłady gazowe, które wytwarzają go głównie jako produkt uboczny, garstka skraplarek, niewielka flota izolowanych skrzyń utrzymujących ładunek przez kilka tygodni, kilka dróg i szlaków morskich oraz kontrakty, które sprzedają produkcję na lata naprzód. Kiedy jedno ogniwo pęka, o tym, gdzie spadnie strata, decydują firmy, które trzymają te kontrakty. Laboratorium Sachlebena jest stałym klientem. Dostało połowę.

Produkt uboczny produktu ubocznego

Helu nikt nie wytwarza. Powstaje pod ziemią przez miliardy lat z rozpadu uranu i toru, gromadzi się w złożach gazu ziemnego, a uwolniony unosi się i ucieka w kosmos. Niemal cały odzyskuje się tam, gdzie gaz ziemny akurat zawiera go wystarczająco dużo i ktoś zbudował zakład, który go wyodrębnia, choć kilku poszukiwaczy wierci już dziś w poszukiwaniu samego helu.

Katar to przypadek skrajny. Gaz z jego złoża North Field zawiera około 0,04 procent helu, ślad, ale złoże jest tak ogromne, że rozpoznane zasoby helu w Katarze, około 10,1 miliarda metrów sześciennych, odpowiadają mniej więcej pięćdziesięciu latom całej światowej produkcji z 2025 roku. Helu w skałach Katarowi nie brakuje.

Haczyk tkwi w tym, skąd ten hel pochodzi. Odzyskuje się go z gazu zasilającego ciągi skraplania LNG, gigantyczne instalacje chłodnicze, które zamieniają gaz ziemny w ciecz na eksport. „Jeśli produkcja LNG stoi, helu się nie produkuje” – mówi Anish Kapadia z AKAP Energy, który doradza inwestorom w obu dziedzinach. Produkcja helu w Katarze jest więc skutkiem ubocznym produkcji LNG, a ta z kolei jest skutkiem ubocznym tego, czy tankowce mogą wpłynąć do Zatoki Perskiej i z niej wypłynąć. Produkt uboczny produktu ubocznego.

W 2025 roku świat wyprodukował około 190 milionów metrów sześciennych helu. Stany Zjednoczone odpowiadały za 81 milionów, a Katar za 63, więc dwa kraje dały mniej więcej trzy czwarte podaży. Produkcja chipów pochłonęła w tamtym roku około 18 procent światowego zużycia, a rezonans magnetyczny około 14. Fabryki chipów przedmuchują helem tylną stronę krzemowych płytek podczas trawienia, żeby szybko i równomiernie odprowadzić ciepło. Niektóre dyski twarde o dużej pojemności są nim wypełnione i szczelnie zamknięte. A poniżej około −256°C, jakieś 17 stopni powyżej zera bezwzględnego, nic go już nie zastąpi – i właśnie w tym obszarze muszą pracować magnesy nadprzewodzące, w szpitalnych skanerach i w laboratorium Sachlebena.

Neon, sąsiad helu w układzie okresowym, działa w zupełnie innym systemie. Stanowi 0,0018 procent powietrza i odzyskuje się go wyłącznie w bardzo dużych instalacjach rozdziału powietrza, w większości przy hutach stali, a potem oczyszcza w osobnym etapie w niewielkiej liczbie zakładów; niepełne zestawienie z 2018 roku naliczyło ich mniej niż 20. Większość światowego neonu trafia do laserów, które nanoszą wzory na chipy.

Co stanęło w Ras Laffan

Wojna zaczęła się 28 lutego. 2 marca QatarEnergy wstrzymał w Ras Laffan produkcję LNG i produktów towarzyszących, a 4 marca ogłosił siłę wyższą (force majeure), powołując się na klauzulę umowną, która ma zwolnić go z obowiązków dostaw, których nie jest w stanie wypełnić.

Trzy zakłady helowe w Ras Laffan, wszystkie w większości należące do QatarEnergy, wytwarzały około 68 milionów metrów sześciennych helu rocznie, sprzedawanych na podstawie kontraktów firmom Linde, Air Liquide, Messer, Iwatani i kilku innym dostawcom gazów. W 2025 roku Katar odpowiadał za ponad 34 procent światowego eksportu helu, a Ras Laffan to jeden z nielicznych zakładów na świecie, których hel jest dopuszczony do użytku w fabrykach półprzewodników. Fabryki chipów nie biorą gazu z nowego źródła na słowo.

Potem przyszły uderzenia. Jeden z trzech zakładów helowych już wcześniej stał, bo naprawiano rurociąg. Ataki z 18 i 19 marca wyłączyły 14 procent katarskich mocy eksportowych helu i 17 procent mocy LNG – powiedział 19 marca prezes QatarEnergy Saad al-Kaabi. Dodał, że pełne odbudowanie kompleksu zajmie co najmniej trzy lata.

Stratę opisują dwie liczby, a każda mierzy coś innego. 7 kwietnia premier Rosji Michaił Miszustin powiedział, że światowa podaż helu spadła „niemal o jedną trzecią”, co odpowiada sytuacji, w której katarskie 63 miliony metrów sześciennych ze 190 spadają prawie do zera. Tyle wynosi dziura w najgłębszym punkcie. Prognoza Kapadii z 25 marca mówiła, że w całym 2026 roku świat może stracić około 11 procent podaży – to liczba dla całego roku, nie dla jednej chwili.

Katarski hel schodzi z ciągów skraplania LNG, więc jesienne dane o LNG pokazują, jak bardzo wciąż zakłócone były dostawy surowca, z którego się go odzyskuje. Wrześniowy eksport LNG z Kataru wyniósł mniej niż jedną czwartą przedwojennej średniej, październik zapowiadał się jeszcze gorzej, a 27 października włoski koncern energetyczny Edison poinformował, że siła wyższa ogłoszona przez QatarEnergy dla jego ładunków LNG potrwa teraz do końca grudnia. 29 października prezes Linde Sanjiv Lamba powiedział inwestorom, że spodziewa się powrotu Kataru do około trzech czwartych dawnej produkcji.

Kto to odczuł, zależało od tego, gdzie kupował. Korea Południowa sprowadziła z Kataru około dwóch trzecich helu w 2025 roku i z powodu wojny wpisała hel na listę 14 monitorowanych materiałów dla łańcucha dostaw chipów. Japonia kupiła w 2025 roku około 60 procent helu w Stanach Zjednoczonych, a 37 procent w Katarze, i około 70 procent japońskiego ciekłego helu idzie na chłodzenie szpitalnych skanerów MRI. W kwietniu japońskie ministerstwo handlu oceniło, że zapasy wystarczą krajowi do początku maja, a potem amerykańskie dostawy mogą zrównoważyć utracone wolumeny z Bliskiego Wschodu. Odnotowany import w maju był niemal w całości amerykański, z Kataru nie przyszło nic. Mohammad Ahmad, który kieruje firmą Z2Data, zajmującą się danymi o łańcuchach dostaw, mówił w marcu, że Japonia jest mniej narażona niż Korea czy Tajwan właśnie z tego powodu, a producenci chipów od czasu pandemii zbudowali większe zapasy i lepszy recykling.

Produktem jest dostawa

Prześledźmy jedną partię. W pierwszym zakładzie helowym w Ras Laffan hel surowy ze strumienia gazu jest oczyszczany i skraplany, a ciecz wypełnia ponad 500 kontenerów rocznie w ramach kontraktów sprzedaży z Linde i Air Liquide. Stamtąd musi przejechać drogą i przepłynąć morzem, dotrzeć do magazynu dystrybutora, zostać przelana albo dostarczona użytkownikowi, a potem pusty kontener musi wrócić, żeby go znów napełnić. Każdy etap zależy od poprzedniego.

Skrzynia na czterdzieści dni

Standardowy zbiornik na ciekły hel mieści ponad 41 000 litrów w 40-stopowej ramie ISO, więc może jechać ciężarówką albo płynąć kontenerowcem jak każda inna skrzynia. W środku jest bardzo drogim termosem. Żadna izolacja nie jest doskonała. Ciepło przenika do środka, ciecz się ogrzewa, ciśnienie rośnie, a zawór bezpieczeństwa wypuszcza hel, żeby zbiornik nie ucierpiał. Każde upuszczenie to utracony towar i dlatego kontener w drodze utrzymuje ciecz mniej więcej przez 35 do 48 dni. W marcu około 200 takich kontenerów, każdy wart mniej więcej milion dolarów, utknęło na Bliskim Wschodzie. Phil Kornbluth, konsultant rynku helu, który kiedyś kierował globalnym biznesem helowym firmy gazowej BOC, oszacował ich łączną liczbę na świecie na „parę tysięcy”, przy czym wiele stało pełnych lub pustych w Katarze albo płynęło tam statkami. W 2023 roku naliczył dwóch uznanych producentów, Gardner Cryogenics i Linde Engineering, a obaj podawali terminy realizacji powyżej 18 miesięcy.

Droga znaczy tyle samo co skrzynia. W czerwcu 2017 roku, kiedy Arabia Saudyjska zamknęła granicę z Katarem, lądowa trasa katarskiego helu została przecięta, a dwa działające wtedy katarskie zakłady stanęły, gdy zapełnił się ostatni kontener i ostatni zbiornik magazynowy. „Hel to towar, w który ta blokada uderza najmocniej” – mówił wtedy Kornbluth, bo była to prawdopodobnie jedyna rzecz produkowana przez Katar w skali światowej, której wywóz odcięto całkowicie. W tym roku, gdy cieśnina Ormuz była zamknięta dla normalnego ruchu, kontenery trzeba by wieźć ciężarówkami przez Arabię Saudyjską do Dżuddy nad Morzem Czerwonym albo na południe do Salali w Omanie, żeby znaleźć statek. Kornbluth mówił w marcu, że ustawienie unieruchomionych skrzyń z powrotem na pozycjach będzie najpewniej „najgorszą częścią niedoboru”. Zmiana trasy wymaga ciężarówek, czasu i skrzyń, których branża nie ma w zapasie, a pod koniec października Lamba powiedział, że nie ma dość zbiorników, by takie objazdy dało się utrzymać.

Na samym końcu łańcuch się rozwidla. Konwencjonalne magnesy, takie jak u Sachlebena, potrzebują dostaw cieczy. Spawanie, wykrywanie nieszczelności i wiele prac laboratoryjnych korzysta z helu w postaci gazu.

Nie znaczy to, że każdy helowy wstrząs jest problemem żeglugowym. Każdy miał własną mieszankę przyczyn. Rok 2017 był problemem korytarza i kontenerów; produkcja szła bez zakłóceń, tylko nie miała dokąd jechać. W 2022 roku zawiodła produkcja: rządowa instalacja wzbogacania helu surowego w USA nie działała od stycznia do czerwca, co zabrało ponad 10 procent światowych mocy, a nowy rosyjski kompleks Amur dotknął pożar w październiku 2021 roku oraz wybuch i pożar w styczniu 2022 roku. Rok 2026 połączył jedno z drugim: wstrzymana produkcja, zamknięty korytarz i kontenery uwięzione nie tam, gdzie trzeba. W helowym wstrząsie wąskim gardłem jest to ogniwo, które w danej chwili ma najmniej zamienników.

Niezmienne jest to, że na każdym etapie działa niewielu graczy i nie ma szybkiego zastępstwa. Ras Laffan to jedno z nielicznych źródeł dopuszczonych do fabryk chipów. W przypadku rzadkich gazów, których używają producenci chipów, certyfikacja czystości u nowego dostawcy może trwać kilka miesięcy albo ponad rok. Hel zmagazynowany w podziemnych kawernach Air Products i Linde w Teksasie musi przejść przez należące do tych firm zakłady oczyszczania i skraplania w Kansas, zanim będzie można go wyeksportować w postaci ciekłej. A amerykańską produkcję hamują ograniczone moce rafinacyjne i długie procedury wydawania pozwoleń.

Kto dostaje 50 procent

Decyzje spływają w dół. QatarEnergy ogłosił siłę wyższą w kontraktach z firmami, które kupują jego hel, by zwolnić się z obowiązku dostaw, a te firmy z kolei decydują, ile dostaje każdy z ich własnych klientów. „Kluczowe decyzje o przydziałach zapadają na poziomie handlowych dostawców gazów” – napisała w marcu firma Exiger, zajmująca się ryzykiem w łańcuchach dostaw, wymieniając Linde, Air Liquide, Air Products, Messer i Iwatani. Sam przydział to prosta arytmetyka: dostawca oferuje każdemu klientowi część tego, co klient kupował wcześniej, i tak właśnie laboratorium w Chicago dostało propozycję 50 procent zeszłorocznego wolumenu.

W marcu Kornbluth naszkicował, jak najpewniej ułoży się kolejka. MRI i lotnictwo dostaną tyle, ile potrzebują, producenci chipów wysoki odsetek, spawalnictwo i balony na przyjęcia „znacznie głębsze cięcia”, a „klienci bez kontraktów nie będą zaopatrywani”. Precedens daje poprzedni niedobór. W 2022 roku czterech z tych pięciu wielkich dostawców ogłosiło siłę wyższą i objęło klientów przydziałami – wyjątkiem była Air Products – a Kornbluth nazwał tę branżę oligopolem. Klienci dostawali od 45 do 65 procent historycznego wolumenu, zależnie od dostawcy. Uniwersytet Nebraski podjął podobną decyzję we własnych murach: zarezerwował hel na cele medyczne i zrezygnował z balonów, które kibice wypuszczali po pierwszych punktach drużyny futbolowej w meczach u siebie. W 2007 roku kolejka działała tak samo: BOC, dziś część Linde, wprowadziła limity, ale placówkom MRI obcięła mniej niż pozostałym odbiorcom.

Tegoroczne przypadki są mniej uporządkowane niż prognoza. Laboratorium w Chicago miało dostawcę, a mimo to obcięto mu dostawy o połowę, zapasowemu zaś zaczęło brakować helu. Polar Semiconductor, producent chipów z Minnesoty, w którego fabryce od 40 do 50 procent maszyn w jakiś sposób korzysta z helu, kupuje od trzech dostawców właśnie po to, by się zabezpieczyć, a jeden z nich objął go przydziałem. W czerwcu stowarzyszenie ubezpieczycieli morskich IUMI powoływało się na doniesienia, że niektórzy azjatyccy producenci chipów dostają mniej więcej połowę zwykłych ilości. Kontrakt nie gwarantował pełnych dostaw. Narażenie kupującego sprowadzało się do tego, jak wysoko jego zastosowanie stało w hierarchii dostawców, do jakich innych źródeł mógł się zwrócić i ile miał w zapasie.

Najwięksi kupujący przygotowali się odpowiednio. TSMC oświadczył w kwietniu, że ma zapasy bezpieczeństwa, kupuje hel od wielu dostawców w różnych regionach i nie spodziewa się w najbliższym czasie wpływu na swoją działalność. Koreańskie fabryki chipów, które zwykle trzymały zapas helu klasy półprzewodnikowej na mniej więcej dwa tygodnie, po 2022 roku wydłużyły go do okresu od jednego do trzech miesięcy. Katie Grant, szefowa działu MR firmy Siemens Healthineers w Ameryce Północnej, mówiła w marcu, że firma współpracuje z kilkoma dostawcami i ma różne rozwiązania magazynowe. Kyle MacKinnon z Premier, firmy zaopatrującej amerykańskie szpitale, powiedział w tym samym miesiącu: „Nie widzimy oznak całkowitego odcięcia dostaw” wśród szpitali w USA. To duzi kupujący z kilkoma dostawcami, zapasami do wykorzystania i wysokim miejscem w kolejce. Uniwersyteckie laboratorium z jednym stałym dostawcą i jednym zapasowym nie ma żadnej z tych przewag – i dlatego ten sam niedobór może wyglądać na opanowany z perspektywy sieci szpitali, a na zagrożenie egzystencjalne z perspektywy laboratorium pełnego magnesów.

Ceny ruszyły określonymi kanałami. Transakcje spot to w normalnych czasach zaledwie około 2 procent rynku helu, a ceny spot do marca podwoiły się względem poziomu sprzed wojny, a do października potroiły. W marcu Kornbluth ostrzegał, że ceny kontraktowe „mogą mocno pójść w górę”. Seagate i Western Digital, producenci dysków wypełnionych helem, rozdysponowali już swoją produkcję na 2026 rok i podnieśli ceny, a amerykański dystrybutor Airgas miał podobno ogłosić siłę wyższą na hel.

Dla firm gazowych hel to mały biznes oparty na długich kontraktach. Stanowi zaledwie kilka procent sprzedaży Air Liquide, a 80 procent jej sprzedaży helu to długoterminowe kontrakty z producentami elektroniki. Lamba powiedział inwestorom, że w czasie zakłóceń Linde pozyskała nowych klientów na długoterminowe kontrakty. W czasie niedoboru dostawca, który wciąż potrafi dostarczyć, zdobywa klientów na lata.

Gdy złożyć te elementy razem, mapa władzy jest dość wyraźna. QatarEnergy kontroluje źródło. Wielcy dostawcy gazów kontrolują przetwarzanie, kontrakty, dystrybucję i kolejność w kolejce. Nawet oni przyznają, gdzie kończy się ta władza. „Nie kontrolujemy źródeł” – powiedział w marcu prezes Air Products Eduardo Menezes.

Co mogą państwa

Rządy też trzymają rękę na zaworze, i to niejedną.

Pierwszą jest licencja eksportowa. Oczywistym zastępstwem dla Kataru jest Rosja („Jedynym realnym zastępstwem dla Kataru na dużą skalę jest Rosja” – mówi Kapadia), ale UE zakazuje importu rosyjskiego helu, a Moskwa dołożyła własny hamulec. Rozporządzenie nr 404 wymaga zgody premiera lub wicepremiera na eksport helu poza Eurazjatycką Unię Gospodarczą od 14 kwietnia 2026 roku do końca 2027 roku, oficjalnie po to, by zabezpieczyć dostawy krajowe. W 2025 roku Rosja wyprodukowała około 18 milionów metrów sześciennych. Rosyjska prasa branżowa szacuje krajowe zużycie na nieco ponad 4 miliony, a analitycy NEFT Research uznali przepis za „bardzo niejednoznaczny”.

Chiny wprowadziły 10 lipca „tymczasowy zakaz eksportu” helu, bez daty końcowej i z zapisem, że późniejsze zmiany zostaną ogłoszone osobno. Ministerstwo handlu podało jako powód zaopatrzenie krajowe, a Gary Ng, główny ekonomista Natixis, odczytał ten krok jako ochronę chińskiego przemysłu, a nie nacisk na kogokolwiek innego. Ironia polega na tym, że Chiny importują większość swojego helu: od 84 do 87 procent tego, co zużywają, z czego około 98 procent pochodzi z Kataru i Rosji. Trochę też eksportowały, po części zapewne rosyjski hel w tranzycie, i zakaz zamknął ten handel razem z resztą.

Drugą jest własność. W 1960 roku Stany Zjednoczone utworzyły federalną rezerwę helu i składowały hel surowy pod ziemią w kopule Bush Dome koło Amarillo. Ustawa z 1996 roku nakazała sprzedać niemal całą rezerwę, a w 2010 roku Narodowa Rada Badawcza stwierdziła, że wyprzedaż „negatywnie wpłynęła na kluczowych użytkowników helu”. W 2024 roku cały system przejęła firma Messer na podstawie dwóch przyjętych ofert o łącznej wartości około 423 milionów dolarów, a w marcu 2025 roku Komisja Nadzoru Izby Reprezentantów zadawała pytania o tę transakcję. Sprzedaż zmieniła to, kto jest właścicielem bufora i jakie wiążą się z nim zobowiązania wobec ogółu. Nie stworzyła koncentracji w branży, którą ten sam raport z 2010 roku już opisywał: „znaczna część łańcucha dostaw jest zdominowana przez kilka firm”. A prywatne magazyny dodały od tego czasu realne moce, w tym kawernę magazynową Linde w Beaumont w Teksasie, która mieści około 85 milionów metrów sześciennych (ponad 3 miliardy stóp sześciennych – w tej jednostce liczy amerykańska branża). Menezes mówi, że gdy federalny sprzedawca zniknął, rynek stał się „dużo bardziej zmienny”. Rząd USA nie ma dziś żadnego własnego zapasu helu.

Trzecią są status i pieniądze, a październik przyniósł jedno i drugie. 23 października Departament Energii uznał hel za materiał krytyczny, co cztery dni później ogłoszono w dzienniku urzędowym Federal Register. W 2022 roku hel usunięto z odrębnej federalnej listy minerałów krytycznych, jest to więc swego rodzaju zwrot, choć dokonany przez inny resort. Japońskie ministerstwo handlu zatwierdziło zapas helu firmy Iwatani do dotacji, a w programie bezpieczeństwa dostaw dla przemysłu chipów wymienia hel i gazy rzadkie jako ważne substancje. To dotowany zapas komercyjny, nie rezerwa państwowa. UE umieszcza hel na liście surowców krytycznych, choć nie wśród strategicznych.

Państwa sięgają więc daleko poza własne granice. Decydują, kto może sprzedawać, do kogo należą skały, kto dostaje dotację i co uznaje się za krytyczne. Ale to handlowi dostawcy wciąż decydują, klient po kliencie, które laboratorium dostanie następny kontener.

Co naprawdę ma zamiennik

Tam, gdzie istnieje zamiennik albo oszczędniejsza konstrukcja, użytkownicy helu po nie sięgnęli. Niedobory z lat 2018–2023 wprowadziły wodór do niektórych etapów produkcji chipów i światłowodów, a recykling do zakładów produkujących magnesy MRI i włókna optyczne, i analitycy S&P uznają ten popyt za utracony na dobre. Samsung używa systemu ponownego wykorzystania helu na części swoich linii i go rozbudowuje. Philips twierdzi, że jego magnes BlueSeal zawiera 7 litrów ciekłego helu wobec około 1700 w przeciętnym konwencjonalnym skanerze, i deklaruje około 2500 instalacji. Magnetom Flow firmy Siemens Healthineers, dopuszczony w USA w styczniu, potrzebuje 0,7 litra i, jak twierdzi firma, żadnego uzupełniania. GE HealthCare sprzedaje „bezhelowy” magnes, co według definicji samej firmy oznacza, że hel jest w nim trwale zamknięty – bezhelowy rezonans zawiera więc hel.

Najtrudniejszym przypadkiem jest chłodzenie płytek. Lee Jong-hwan, który bada przyrządy półprzewodnikowe na Uniwersytecie Sangmyung, mówi, że w dzisiejszych procesach produkcji chipów nie ma realnego zamiennika helu przy chłodzeniu płytek. Poniżej około −256°C sprawę zamyka fizyka, choć trwają prace nad nadprzewodnikami działającymi w wyższej temperaturze, chłodzonymi azotem. Dla małego laboratorium rozwiązania kosztują pieniądze, których może nie mieć; podczas niedoboru w 2007 roku suche kriostaty, które nie wymagają uzupełniania ciekłego helu, kosztowały do 50 000 dolarów za sztukę.

Nowa podaż nadchodzi, powoli. W 2025 roku w Stanach Zjednoczonych ruszyło sześć nowych przedsięwzięć helowych. Projekt Virginia firmy Renergen w Republice Południowej Afryki ogłosił 26 października stabilną produkcję ciekłego helu, choć pierwsze dostawy są jeszcze przed nim. Pulsar Helium chce uzyskać pierwszy hel w projekcie Topaz w Minnesocie do końca 2027 roku. Czwarty katarski zakład helowy miał ruszyć w 2028 roku. Gavin Harper z Uniwersytetu w Birmingham, który przeanalizował zamienniki, recykling i nowe źródła, zauważa, że „żadne z nich nie jest szybkim rozwiązaniem”.

Wśród gazów pozyskiwanych z powietrza użytkownicy zaszli dalej, kiedy pozwalała na to fizyka. SpaceX przestawił silniki manewrowe satelitów Starlink z kryptonu na argon, bo, jak ujął to Elon Musk, „krypton jest zbyt rzadki”. Producenci chipów, których lasery działają na neonie, ograniczyli to, ile go potrzebują.

Jak producenci chipów ograniczyli zależność od neonu

Około trzech czwartych światowego neonu trafia do laserów ekscymerowych, które nanoszą na chipy wzory układów, a hel nie może go w tym zastąpić. W maju 2015 roku podaż neonu nagle się skurczyła, ceny wzrosły nawet do 20-krotności historycznego poziomu, a Japonia prognozowała, że zapasy skończą się do końca sierpnia. Producent laserów Cymer zareagował, zmniejszając zużycie neonu w swoich laserach o mniej więcej połowę w jednym typie i o 30 procent w innym, a druga generacja miała dojść nawet do 75 procent. Producenci chipów i ich dostawcy gazów zbudowali zapasy na trzy do dwunastu miesięcy i ograniczyli zależność od Rosji i Ukrainy. Kiedy więc inwazja w 2022 roku uderzyła w dwie duże ukraińskie oczyszczalnie, Ingas w Mariupolu i Cryoin w Odessie, które wytwarzały mniej więcej połowę światowego neonu klasy półprzewodnikowej, branża zgłosiła w marcu, że ma bufory, i nie spodziewała się natychmiastowych zakłóceń. We wrześniu 2026 roku Gigaphoton ogłosił system recyklingu, który według firmy pozwala ponownie wykorzystać połowę neonu z lasera.

Chłodzenie płytek nie doczekało się odpowiednika rozwiązania Cymera, a wiele już zainstalowanych konwencjonalnych magnesów wciąż wymaga dolewania ciekłego helu.

Tak wyglądała sytuacja Sachlebena, kiedy 18 października wyemitowano jego wywiad. Stały dostawca wciąż oferował połowę, zapasowy już uprzedził, że mu się kończy, a Sachleben mówił, że nie ma nadziei na zdobycie potrzebnego helu, dopóki trwa wojna. Los jego magnesów zależy od dostaw, które muszą przejść przez zakłady, skrzynie i kontrakty, w których jego laboratorium nie ma miejsca przy stole.

⁂

Czego rezerwa nie obieca

Do tej pory magazynowanie wyglądało na wielkość znaną: federalna rezerwa sprzedana, prywatne kawerny zbudowane, japoński zapas dotowany. Ale rezerwa to w rzeczywistości trzy liczby, a nagłówki zwykle podają tylko jedną. Bush Dome mieścił historycznie do około 1,25 miliarda metrów sześciennych helu. To pojemność. Przed sprzedażą rząd szacował, że w chwili przekazania zostanie w nim nieco ponad 110 milionów metrów sześciennych helu należącego do państwa. To zapas. A jego rurociąg dostarczał rafineriom zwykle ponad 56 000 metrów sześciennych helu surowego dziennie – to liczba opisująca typowy przepływ, a nie maksimum, jakie dałoby się z niego wycisnąć. To tempo dostaw. Pojemność nie jest zapasem, a zapas nie jest tempem dostaw. A za wszystkimi trzema liczbami stoi czwarte pytanie, na które nie odpowiada żaden nagłówek: kto ma prawo sięgnąć po to, co tam jest?

Pojemność, zapas, pierwszeństwo

Zacznijmy od skały. Bush Dome nie jest kawerną solną. To formacja dolomitowa w dawnym złożu gazu, około 900 metrów pod ziemią, o porowatości mniej więcej 10 procent, a hel tkwi w porach skały. Do 1973 roku rząd wtłoczył do niej około miliarda metrów sześciennych, wielokrotnie więcej niż mniej więcej 18 milionów metrów sześciennych, które kraj zużywał wtedy rocznie, i przestał kupować. Nowszy magazyn Linde w Beaumont jest za to kawerną. Ciekły hel może stać w stacjonarnych zbiornikach, ale skrzynie, które go przewożą, wytrzymują tygodnie, więc duże, długotrwałe bufory trzyma się jako gaz pod ziemią. Rezerwa helu jest fizycznie możliwa, a zapasy neonu, które producenci chipów zbudowali po 2014 roku, pokazują, że możliwa jest i dla neonu. Różni się forma, a co za tym idzie – szybkość, z jaką gaz da się z powrotem wydobyć.

Ta szybkość to trzecia liczba i to ją sprawdza kryzys. Liczący 680 kilometrów rurociąg z Bush Dome dostarczał hel surowy do prywatnych rafinerii w Teksasie, Oklahomie i Kansas. Hel surowy trzeba oczyścić, zanim ktokolwiek będzie mógł go użyć, a hel przeznaczony dla magnesów chłodzonych ciekłym helem trzeba jeszcze skroplić. Mierzone zapasem, szacunkowe 110 milionów metrów sześciennych federalnego helu to ponad półtora roku produkcji Ras Laffan. Ale magazyn opróżnia się przez rurę, oczyszczalnię i skraplarkę, a liczba dla rurociągu opisuje typowe dostawy surowego gazu, a nie maksimum, jakie system mógłby dostarczyć w postaci gotowego helu. Bez względu na wielkość zapasu to rafinerie na końcu rury dyktują tempo, w jakim staje się on podażą.

Czwarte pytanie jest prawne. Przy własności federalnej prawo dostępu było zapisane. Nabywcy rafinowanego helu w ramach rządowego programu dostaw rzeczowych, czyli mechanizmu, przez który agencje federalne i ich wykonawcy kupowali hel, byli „uprawnieni do traktowania priorytetowego w razie niedoborów helu”. System należy dziś do firmy Messer, a dostęp do prywatnego magazynu to sprawa kontraktów jego właściciela; ani Messer, ani Linde nie opublikowały warunków dostępu do swoich magazynów. To najwyraźniejsza zmiana, jaką przyniosła sprzedaż. W 2010 roku Narodowa Rada Badawcza przewidywała też, że jeśli wyprzedaż będzie trwać, Stany Zjednoczone w ciągu 10–15 lat staną się importerem netto helu. Wciąż są eksporterem netto.

Za granicą Rosja, jak donoszono w 2010 roku, składowała hel w kopule solnej koło zakładu w Orenburgu, w ilościach, których nikt z zewnątrz nie znał. Japonia wybrała dotowany zapas komercyjny prowadzony przez Iwatani. Zhou Zhaoheng i współpracownicy, chińscy badacze zajmujący się magazynowaniem, zaproponowali w 2024 roku strategiczną rezerwę w kawernach solnych na tyle dużą, by pokryć zapotrzebowanie Chin na hel przez pięć do dziesięciu lat, i zauważyli, że Chiny nie miały wówczas żadnego działającego magazynu helu w kawernie solnej.

Najśmielszy pomysł jest starszy. W 2012 roku William Nuttall, Richard Clarke i Bartek Głowacki zaproponowali Międzynarodową Agencję Helową wzorowaną na Międzynarodowej Agencji Energetycznej, której członkowie utrzymywaliby rezerwy. Porównanie jest wymowne: ropa ma system zapasów awaryjnych z zasadami, kto i kiedy po nie sięga, a hel ma rynek.

Sprzedany, zanim powstanie

Przyjrzyjmy się, do kogo należy katarski hel, zanim w ogóle zaistnieje. Helium 2, drugi zakład w Ras Laffan, pobiera hel surowy z sześciu ciągów skraplania LNG. Jego instalację ekstrakcji, oczyszczania i skraplania zbudowała Air Liquide. Produkcja jest sprzedawana w 50 procentach Air Liquide, w 30 procentach Linde i w 20 procentach japońskiej firmie Iwatani, na mocy umów obowiązujących do 2032 roku. Te 20 procent daje Japonii bezpośredni udział w katarskim helu, tyle że trzyma go firma, a nie państwo.

Kiedy dostawy stają, kontrakt pokazuje, co przetrwa. QatarEnergy ogłosił 4 marca siłę wyższą w objętych zakłóceniem kontraktach i od tej pory jej nie odwołał, chcąc zwolnić się z obowiązku dostaw. Odbiorcy decydują potem, jak rozłożyć własny niedobór na swoich klientów – i w ten sposób laboratorium w Chicago ląduje na połowie przydziału przez wojnę w Zatoce Perskiej.

Pozostałe zakłady urządzono inaczej. Helium 1 sprzedaje Linde i Air Liquide. Helium 3 zbudował wykonawca Chiyoda AlMana wokół pakietu licencjonowanych urządzeń dostarczonych przez Air Products, a Air Products zdobyła długoterminowy odbiór jego produkcji. Razem wygląda to tak: państwo jest właścicielem źródła, ale potrzebuje działających ciągów skraplania LNG, zachodnich licencjonowanych urządzeń procesowych, kontenerów i sieci dystrybucji wielkich dostawców oraz otwartej drogi lub szlaku morskiego. Wielcy dostawcy potrzebują katarskich wolumenów, choć przynajmniej dla Air Liquide hel jest małą gałęzią opartą głównie na kontraktach. To wzajemna zależność, w której państwo trzyma cząsteczkę, a firmy drogę na rynek.

Rosja pokazuje, z czym mierzy się eksporter bez takiej drogi. Kompleks Amur zaprojektowano jako trzy zakłady helowe o wydajności około 21 milionów metrów sześciennych rocznie każdy, a pożar i wybuch w zasilającym go zakładzie gazowym opóźniły uruchomienie pierwszego. W 2023 roku Kornbluth rozpisał scenariusz: jeśli kontener odbywa cztery lub pięć kursów rocznie, pierwsze dwa zakłady Amuru potrzebowałyby od 300 do 375 kontenerów, a nowym klientom Gazpromu zdobycie ich mogłoby zająć kilka lat. Zachodni armatorzy oceaniczni przestali zawijać do rosyjskich portów, co przerzedziło statki we Władywostoku, głównym porcie eksportowym rosyjskiego helu. Linde, zachodni partner Gazpromu w tym projekcie, w maju 2022 roku zawiesiła swoje umowy dotyczące Amuru z powodu sankcji. Rosyjska produkcja w 2025 roku była daleko poniżej 55–60 milionów metrów sześciennych mocy, które przypisuje Rosji tamtejsza prasa branżowa, a część tego, co jednak sprzedała, trafiała na świat przez reeksport z Chin – aż do chińskiego zakazu. Analitycy Geopolitechs widzą formowanie się bloków: północnoamerykański hel obsługuje Stany Zjednoczone i ich partnerów, a rosyjski ciąży ku Chinom i Eurazji.

Zależność od neonu miała inne źródło. Miejsce Ukrainy na rynku było spuścizną radzieckiego przemysłu: każda tlenownia zbudowana dla radzieckiej huty dostawała kolumny do odzyskiwania neonu, kryptonu i ksenonu. Tak więc duża część neonu w zachodnich chipach zaczynała jako produkt uboczny tlenowni obsługujących rosyjskie huty, a oczyszczano ją na Ukrainie. Radzieccy planiści zbudowali tę zależność dla radzieckiej stali, a przemysł chipowy ją odziedziczył. Reakcja Rosji w 2022 roku była wyborem. Ograniczyła eksport gazów szlachetnych do końca tamtego roku, a jeden z wiceministrów mówił, że celem jest „przebudować te łańcuchy, które zostały teraz zerwane, i zbudować nowe”. Minister przemysłu Denis Manturow wyznaczył cel 70 000 metrów sześciennych neonu rocznie, co według niego podniosłoby udział Rosji w światowym rynku z 1 do 10 procent. Chiny ze swojej strony miały według zestawienia z 2018 roku 52 procent zakładów oczyszczania neonu, a większość nowych instalacji rozdziału powietrza do produkcji gazów rzadkich powstaje w Azji.

Zakład w Odessie

Cryoin Engineering zatrzymał swój zakład neonowy w Odessie 24 lutego 2022 roku, w dniu inwazji. W marcu 2023 roku Służba Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU) oskarżyła nienazwaną odeską firmę o sprzedaż Rosji gazu obojętnego o wysokiej czystości i urządzeń do jego przetwarzania na potrzeby celowników laserowych w czołgach. Ukraiński serwis NV zidentyfikował tę firmę jako Cryoin i podał, że była współzałożycielką koreańskiego przedsięwzięcia, w którym koreańska firma JI Tech miała 51 procent udziałów. Sąd w Kijowie przekazał zajęte prawa korporacyjne i majątek Cryoin agencji ARMA, ukraińskiemu urzędowi zarządzania aktywami, która we wrześniu 2025 roku poinformowała, że kompleks nie potrzebuje dodatkowych inwestycji, by wznowić działalność. 13 października 2026 roku ARMA znowu szukała kogoś, kto by nim zarządzał. Nie odnotowano żadnego wyroku skazującego, ostatecznej konfiskaty ani ponownego uruchomienia, nic też nie wskazuje, by koreańskie przedsięwzięcie cokolwiek produkowało. Sprawa pokazuje natomiast, jak zakład oczyszczania, czyli najrzadsze ogniwo łańcucha neonowego, przechodzi w czasie wojny w ręce agencji państwowej – to inny rodzaj państwowej kontroli niż zakaz eksportu.

Przesyt czy głód

To, czy najbliższe lata przyniosą przesyt, czy głód, zależy od założeń, a ludzie, którzy znają ten rynek, przyjmują różne.

Najpierw czas trwania. W marcu Kornbluth mówił, że jeśli przestój potrwa dłużej niż pół roku, „znajdziemy się w »Niedoborze helu 5.0«”. Branża numeruje swoje wielkie kryzysy helowe, a analitycy już w tamtym miesiącu używali tej nazwy dla piątego w ciągu dwóch dekad; czwarty trwał od 2022 do początku 2024 roku. Zakłócenie trwa już znacznie dłużej niż pół roku, a komunikat Edisona przedłuża siłę wyższą QatarEnergy dla LNG do końca grudnia.

Potem odbudowa. Prognoza Lamby, że produkcja wróci do mniej więcej trzech czwartych dawnego poziomu, to jedno założenie. Powiedział też inwestorom, że w dłuższej perspektywie helu będzie za dużo i że w czasie kryzysu Linde podpisała umowy z nowymi długoterminowymi klientami. Jego firma należy do największych odbiorców katarskiego helu, co czyni go dobrze poinformowanym, ale nie bezstronnym. Przesyt później i ścisk teraz mogą być prawdą jednocześnie. Rozdziela je to, jak szybko wróci produkcja, jak szybko skrzynie wrócą na swoje pozycje i ile popytu zostanie, kiedy to się stanie.

Popyt to trzecie założenie. Kornbluth uważa, że produkcja chipów „nie podwoi popytu, jak twierdzą nagłówki”. Analitycy S&P spodziewają się, że popyt utracony na rzecz wodoru i recyklingu w poprzedniej fali niedoborów pozostanie utracony, a przed wojną prognozowali spadek udziału Ameryki Północnej w światowych mocach produkcji helu z 57 procent w 2025 roku do 43 procent do 2030 roku. A amerykański eksport, mimo całego swojego wzrostu, pochodzi z branży, którą hamują te same ograniczone moce rafinacyjne i powolne procedury wydawania pozwoleń.

Nowa podaż wymaga lat. Czwarty zakład w Katarze i trzeci w Amurze to prognozy. Exiger twierdzi, że Dry Piney, projekt w Wyomingu zatwierdzony w grudniu 2025 roku przez federalny urząd gospodarki gruntami, nie zacznie produkcji komercyjnej przed latem 2028 roku, a najnowsze projekty są wciąż na etapie rozruchu i wyznaczonych celów. W przypadku gazów pozyskiwanych z powietrza Richard Barnett z Supplyframe oceniał w 2022 roku, że przeniesienie produkcji neonu gdzie indziej zajęłoby od dziewięciu miesięcy do dwóch lat. Jedna grupa opowiada się za zupełnie innym modelem. Hotspur Helium, firma poszukiwawcza, której dyrektorem technicznym jest geolog z Durham Jon Gluyas, oświadczyła brytyjskiemu parlamentowi, że hel pierwotny, występujący w złożach bogatych w azot, a nie obok węglowodorów, byłby „niezależny od wydobycia węglowodorów i związanych z tym sektorem sił rynkowych”, a gromadzenie zapasów zwiększyłoby odporność. Ten argument uderza prosto w słaby punkt katarskiej podaży: jej hel staje, kiedy staje LNG.

Następne pytanie brzmi: co się stanie, jeśli zacznie brakować jednocześnie helu i neonu. Prognozowana przez Kornblutha kolejka podpowiada, jak reglamentowano by hel: nic dla klientów bez kontraktów, głębsze cięcia dla balonów i spawalnictwa, wysokie przydziały dla producentów chipów i pełne dla MRI i lotnictwa. Zapasy mogłyby też zamortyzować cios dla fabryk chipów. Koreańskie fabryki zgłaszały w marcu zapasy helu na jeden do trzech miesięcy, a w 2022 roku producenci chipów trzymali neon na kilka miesięcy w dwóch punktach łańcucha. Gdyby takie bufory wciąż istniały w chwili, gdy zaczyna się podwójny ścisk, krótki najpewniej spadłby na dół helowej kolejki, a fabryki zużywałyby swoje zapasy. W długim zaczęłaby się liczyć pozycja Chin w neonie. Według zestawienia z 2018 roku miały największy udział w oczyszczalniach neonu, a w maju 2026 roku były największym, licząc wagowo, źródłem łącznego japońskiego importu neonu, kryptonu i ksenonu.

Zostaje więc jeden z największych odbiorców katarskiego helu, który zapowiada przesyt, a jednocześnie mówi inwestorom, że nie ma dość zbiorników, by przewieźć to, co istnieje dziś.

Powiązane artykuły

• Dlaczego oleju napędowego wciąż brakuje, choć eksport ropy się odbudował
• Arytmetyka obciętej racji
• Dlaczego niektóre porty mają większą władzę geopolityczną niż całe państwa

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Kontener do transportu helu w Tokio – Wikimedia Commons (Fot.: Gazouya-japan, CC BY-SA 4.0)

Przekrój magnesu NMR – Wikimedia Commons (Fot.: Z22, CC BY-SA 4.0)

Federalna Rezerwa Helu, Amarillo, Teksas – Bureau of Land Management, Wikimedia Commons

Najważniejsze źródła i bibliografia

CBS News, 60 Minutes. „Helium is way more important than you might think. And the supply chain is in crisis.” 18 October 2026. https://www.cbsnews.com/news/iran-war-impacts-helium-needed-for-big-tech-60-minutes/; CBS News, 60 Minutes. „Helium in short supply as Iran war continues” (transcript). 18 October 2026. https://www.cbsnews.com/news/helium-in-short-supply-as-iran-war-continues-60-minutes-transcript/

Goodin, Robert C. „Helium and Rare Gases.” Mineral Commodity Summaries 2026, pp. 96–97. U.S. Geological Survey, February 2026. https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-helium.pdf; U.S. Geological Survey. „Helium and Rare Gases Statistics and Information.” https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/helium-and-rare-gases-statistics-and-information

Harper, Gavin D. J. „The world’s supply of helium is being threatened by the Iran war.” The Conversation, 2 April 2026. https://theconversation.com/the-worlds-supply-of-helium-is-being-threatened-by-the-iran-war-278811

QatarEnergy LNG. „Ras Laffan Helium.” Undated. https://www.qatarenergylng.qa/english/Operations/Ras-Laffan-Helium

Crowley, John. „Qatari LNG shutdown puts 11% of global helium supply at risk.” AGBI, 25 March 2026. https://www.agbi.com/industry/2026/03/qatari-lng-shutdown-puts-11-of-global-helium-supply-at-risk/

Croteau, Jameson. „Up in the air: War in Middle East shakes helium supply chain.” Chemical Week, 16–23 March 2026. https://chemweek.mydigitalpublication.com/publication/?i=862496&article_id=5129452

Chan, Kelvin. „Iran war halts Qatar helium output, threatening global tech supply chains.” Associated Press, 21 March 2026. https://apnews.com/article/iran-chips-semiconductor-helium-exports-war-fe934332f7c83bb722ca87db22cd57d0

European Commission Joint Research Centre. „Rare Gases (Krypton, Neon, Xenon): Impact assessment for supply security.” 2022. https://rmis.jrc.ec.europa.eu/uploads/JRC130349_01_rare_gases.pdf

Exiger. „Iran War Disrupts One-Third of Global Helium Supply.” March 2026. https://exiger.com/perspectives/iran-war-disrupts-one-third-of-global-helium-supply/

Interfax. „Russian govt brings in temporary authorization procedure for helium exports until end of 2027 – document.” 14 April 2026. https://interfax.com/newsroom/top-stories/117116/

TKS.ru. „Россия ввела временные ограничения на экспорт гелия на фоне дефицита на мировом рынке.” 15 April 2026. https://www.tks.ru/news/nearby/2026/04/15/0001/rossiya-vvela-vremennyie-ogranicheniya-na-eksport-geliya-na-fone-defitsita-na-mirovom-ryinke/

Bousso, Ron. „Middle East LNG industry remains hostage of Iran war: Bousso.” Reuters column, published by Cyprus Mail, 12 October 2026. https://cyprus-mail.com/2026/10/12/qatar-lng-exports-remain-severely-disrupted-despite-recovery-in-gulf-oil-shipments

Linde plc. „Linde plc 3Q26 Earnings Teleconference and Webcast – Transcript.” 29 October 2026, pp. 19–20. https://assets.linde.com/-/media/global/corporate/corporate/documents/investors/quarterly-earnings/investor-call-transcript-3q26.pdf

Linde. Form 10-Q, quarter ended 30 June 2026. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1707925/000162828026051289/lin-20260630.htm

Linde. „Linde Commissions World-Scale Helium Storage Cavern.” 30 July 2025. https://www.linde.com/news-and-media/2025/linde-commissions-world-scale-helium-storage-cavern

Financial News (fnnews). „’반도체 생산 필수’ 헬륨 가격 폭등…삼성·SK, 재활용 및 공급처 다변화 총력.” 16 March 2026. https://www.fnnews.com/news/202603161115458829

CEO Score Daily. „[그래픽] 헬륨 국내 수입 현황.” 15 April 2026. https://ceoscoredaily.com/page/view/2026041510520276631

Kyodo News. „ヘリウム調達に事業者不安.” 4 April 2026. https://www.oanda.jp/lab-education/market_news/kn_2026040401000867/

Gaspedia. „ヘリウム・希ガス・カルシウムカーバイド輸入統計（2026年5月分）.” 17 July 2026. https://igaspedia.com/2026/07/17/trade-statistics-import-202605/

Geopolitechs. „Why China banned helium exports.” 10 July 2026. https://www.geopolitechs.org/p/why-china-banned-helium-exports

Park Eun-Ha. „China Bans Helium Exports Just Before the Strait of Hormuz Is Closed Again···‘Country First’ Export Controls.” The Kyunghyang Shinmun, 12 July 2026. https://www.khan.co.kr/en/article/202607121615027

Ministry of Commerce of the PRC and General Administration of Customs. Announcement No. 29 of 2026. 10 July 2026. https://www.mofcom.gov.cn/zcfb/blgg/gg/2026/art/2026/art_e715aef77348447fb40cea835cdd8015.html; Ministry of Commerce of the PRC. Regular press conference. 16 July 2026. https://english.mofcom.gov.cn/News/PressConference/art/2026/art_d8b26b203a094bf495910da2872e4779.html

Kalin, Stephen, and Tom Finn. „Qatar closes helium plants amid rift with Arab powers.” Reuters, published by Gulf News, 13 June 2017. https://gulfnews.com/business/qatar-closes-helium-plants-amid-rift-with-arab-powers-1.2043656

Kornbluth, Phil. „Helium Shortage 4.0: What caused it and when will it end?” Innovation News Network, 4 April 2023. https://www.innovationnewsnetwork.com/helium-shortage-4-0-what-caused-it-and-when-will-it-end/29255/

Donevan, Connor, and Justine Kenin. „Helium prices are blowing up. Here’s what is causing the increase.” NPR, 17 June 2022. https://www.npr.org/transcripts/1105970804

Gardner Cryogenics. Helium storage and transport specification sheet. September 2020. https://www.gardnercryo.com/wp-content/uploads/2020/11/Gardner-Sell-Sheet_Helium_Sep2020.pdf

U.S. Department of Energy. „Energy Department Designates Helium as Critical Material.” 23 October 2026. https://www.energy.gov/articles/energy-department-designates-helium-critical-material-strengthen-american-manufacturing; U.S. Department of Energy, Office of Critical Minerals and Energy Innovation. „Critical Material List; Addition of Helium.” Federal Register 91, no. 206, p. 67558, document 2026-21884, 27 October 2026. https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2026-10-27/pdf/2026-21884.pdf

U.S. Geological Survey. „U.S. Geological Survey releases 2022 list of critical minerals.” February 2022. https://www.usgs.gov/news/national-news-release/us-geological-survey-releases-2022-list-critical-minerals

Rooney, Josh. „Qatari helium shortages.” IUMI newsletter, 9 June 2026. https://iumi.com/newsletter-june-2026/qatari-helium-shortages/

TSMC. First-quarter 2026 earnings conference transcript. 16 April 2026. https://investor.tsmc.com/chinese/encrypt/files/encrypt_file/reports/2026-04/3cef85204275f94fd111485cfdf4adb3c0263c45/TSMC%201Q26%20Transcript.pdf

Fierce Medtech. „MRI providers keep eye on rising helium prices amid war in Iran.” 23 March 2026. https://www.fiercebiotech.com/medtech/mri-providers-keep-eye-rising-helium-prices-amid-war-iran

National Research Council. Selling the Nation’s Helium Reserve. National Academies Press, 2010. https://www.nationalacademies.org/read/12844/chapter/4

Bureau of Land Management. „BLM accepts bids for the sale of Federal Helium System.” 7 March 2024. https://www.blm.gov/announcement/blm-accepts-bids-sale-federal-helium-system

KFDA NewsChannel 10. „Bureau of Land Management closes sale of Cliffside helium plant in Amarillo.” 28 June 2024. https://www.newschannel10.com/2024/06/28/bureau-land-management-closes-sale-cliffside-helium-plant-amarillo

House Committee on Oversight and Government Reform. Letter to the Department of the Interior and GSA on the Federal Helium System sale. 13 March 2025. https://oversight.house.gov/wp-content/uploads/2025/03/2025-3-12-Letter-to-DOI-and-GSA-Federal-Helium-System-Sale.pdf

Gas Review. „METI Grands Subsidizes for Helium Stockpile, Domestic Production/Recycling of Rare Gases.” 23 August 2023. https://gasmos.gasreview.co.jp/column/1185/

European Union. Regulation (EU) 2024/1252 (Critical Raw Materials Act), Annex II. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ%3AL_202401252

Philips. „Leading the charge in making a change: how Philips BlueSeal MRI magnet technology uses less helium.” 29 November 2022. https://www.philips.com/a-w/about/news/archive/standard/news/articles/2022/20221129-leading-the-charge-in-making-a-change-how-philips-blueseal-mri-magnet-technology-uses-less-helium-to-help-patients-receive-quality-precision-diagnosis.html; Philips Australia. „Helium-free MRI.” Undated; accessed 30 October 2026. https://www.philips.com.au/healthcare/technology/blueseal-helium-free-mri

Siemens Healthineers. Magnetom Flow FDA clearance. 8 January 2026. https://www.siemens-healthineers.com/en-us/press-room/press-releases/magnetom-flow-mr-platform-fda-clearance

GE HealthCare. „Freelium: Helium-free MRI technology.” https://www.gehealthcare.com/en-us/products/magnetic-resonance-imaging/freelium-helium-free-mri

TechCrunch. „SpaceX’s acquisition of Swarm is paying off with new Starlink thrusters.” 3 March 2023. https://techcrunch.com/2023/03/03/spacexs-acquisition-of-swarm-is-paying-off-with-new-starlink-thrusters

Kaplan, Karen H. „Helium shortage hampers research and industry.” Physics Today, 1 June 2007. https://physicstoday.aip.org/news/helium-shortage-hampers-research-and-industry

ASP Isotopes Inc. „ASP Isotopes Inc. Announces that Renergen Limited’s Virginia Gas Project has Achieved Stable Liquid Helium Production.” Press release, Exhibit 99.1, 26 October 2026. https://ir.aspisotopes.com/sec-filings/all-sec-filings/content/0001193125-26-431084/aspi-ex99_1.htm

Pulsar Helium. Topaz project. https://pulsarhelium.com/projects/topaz/

Cacouris, Ted, and Emmanuel Rausa. „How One Light Source Manufacturer Overcame The 2015 Neon Crisis.” Photonics Online, 12 November 2015. https://www.photonicsonline.com/doc/how-one-light-source-manufacturer-overcame-the-neon-crisis-0001

Laser Focus World. „Cymer second-generation lithography lasers reduce neon consumption.” 16 December 2015. https://www.laserfocusworld.com/lasers-sources/article/16557989/cymer-second-generation-lithography-lasers-reduce-neon-consumption

Shead, Sam. „Chip industry under threat with neon production set to fall off a cliff following Russia’s invasion of Ukraine.” CNBC, 25 March 2022. https://www.cnbc.com/2022/03/25/russia-ukraine-war-laser-neon-shortage-threatens-semiconductor-industry.html

Martin, Dylan. „Chip world’s major suppliers of neon gas shutter in Ukraine.” The Register, 11 March 2022. https://www.theregister.com/2022/03/11/ukraine_neon_supplies/

Gigaphoton. „Gigaphoton Develops Gas Recycling System for ArF Excimer Lasers.” 30 September 2026. https://www.gigaphoton.com/sc/news/10052

General Services Administration. „GSA Announces Sale of Federal Helium System Assets – Updated.” 22 June 2023, updated 26 July 2023. https://www.gsa.gov/about-gsa/newsroom/former-gsa-regional-news-archive/region-7-newsroom/greater-southwest-feature-stories-and-news-release/gsa-announces-sale-of-federal-helium-system-assets-06222023

U.S. Department of the Interior. „Report to Congress on Items Required by Sec. 19 of the Helium Stewardship Act of 2013, Public Law 113-40, as Authorized under 50 U.S.C. 167.” September 2015. https://www.blm.gov/sites/blm.gov/files/NM_Report%20to%20Congress%20Section%2019%20HSA_FINAL%20to%20DC%20062015%20Sec%20508%20Compliant.pdf

Zhou Zhaoheng, Zhou Donglin, Wang Jianfu and Wang Lidong. „Feasibility and key technologies for the construction of salt cavern helium storage in China.” Oil & Gas Storage and Transportation, 2024. https://yqcy.pipechina.com.cn/cn/article/doi/10.6047/j.issn.1000-8241.2024.03.003

Nuttall, William J., Richard H. Clarke and Bartek A. Glowacki. „Stop squandering helium.” Nature 485, 573–575, published online 30 May 2012; issue dated 31 May 2012. https://www.nature.com/articles/485573a

The Peninsula. „Helium2 plant at RasGas begins output.” 9 July 2013. https://thepeninsulaqatar.com/article/09/07/2013/helium2-plant-at-rasgas-begins-output; The Peninsula. „RasGas awards two major deals for Helium 3 project.” 29 October 2015. https://thepeninsulaqatar.com/article/29/10/2015/RasGas-awards-two-major-deals-for-Helium-3-project

Reisch, Marc S. „Air Liquide Adds Helium In Qatar.” Chemical & Engineering News, 10 May 2010. https://cen.acs.org/articles/88/i19/Air-Liquide-Adds-Helium-Qatar.html

Air Products. „Air Products Building Helium Plant for RasGas; Wins Long-Term Helium Supply Contract.” 28 October 2015. https://investors.airproducts.com/node/23476/pdf

Reuters. „Russia limits exports of noble gases, a key ingredient for making chips.” Published by Yahoo News, 2 June 2022. https://malaysia.news.yahoo.com/russia-limits-exports-noble-gases-172858402.html

Interfax. „Russia launches new neon production, ready to export purified inert gases for microelectronics – Russian minister.” 26 July 2022. https://interfax.com/newsroom/top-stories/81615/

LB.ua. SBU statement on an Odesa inert-gas company. 23 March 2023. https://lb.ua/society/2023/03/23/549784_sbu_vikrila_kompaniyu_odesi_yaka.html

NV. „Ukrainian neon manufacturer, suspected of collaboration, moves production to South Korea.” 12 April 2023. https://english.nv.ua/business/neon-manufacturer-cryoin-engineering-accused-of-treason-moves-production-to-korean-ukraine-news-50317320.html

ARMA (Asset Recovery and Management Agency of Ukraine). Market consultations on managing the inert-gas production complex. 19 September 2025. https://arma.gov.ua/en/news/typical/arma-rozpochalo-rinkovi-konsultatsii-schodo-upravlinnya-kompleksom-z-virobnitstva-inertnih-gaziv; ARMA. „АРМА шукає управителя для виробника рідкісних газів «Кріоін Інжинірінг».” 13 October 2026. https://arma.gov.ua/index.php/news/typical/arma-shukae-upravitelya-dlya-virobnika-ridkisnih-gaziv-krioin-injiniring

Hotspur Helium. Written evidence CRM0048 to the UK Parliament. https://committees.parliament.uk/writtenevidence/165270/pdf/

Edison. Press release on QatarEnergy’s extension of force majeure on LNG deliveries to the end of December. 27 October 2026. https://www.edison.it/it/edison-qatarenergy-estende-forza-maggiore-fino-fine-dicembre

Council of the European Union. „EU sanctions against Russia: questions and answers.” Undated; accessed 30 October 2026. https://www.consilium.europa.eu/en/policies/sanctions-against-russia-explained/