Kto mówi torpedzie, dokąd płynąć

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: 2 listopada 2026 · 23 min czytania

Ten dokument to raport z próby i czyta się go jak raport z próby. Wśród dokumentów irańskiego Korpusu Strażników Rewolucji, które wyciekły, a w styczniu 2009 roku opublikowała je Federacja Amerykańskich Naukowców, jest zapis odpalenia przeprowadzonego 5 lutego 2004 roku u wybrzeży Dżasku, nad Zatoką Omańską. Broń figuruje w nim jako „HUR (Shkval)”. Przebyła około 10 450 metrów. Jej prędkość marszowa wynosiła od 90 do 95 metrów na sekundę, czyli ponad 200 mil na godzinę, pod wodą.

Streszczenie akt sporządzone przez federację dodaje jeszcze jedno zdanie. Prawdopodobieństwa trafienia pocisku w zamierzony cel „nie testowano”.

W każdym razie nie w tamtej próbie. Dwa lata później, w kwietniu 2006 roku, Iran odpalił podczas ćwiczeń morskich torpedę nazwaną Hut i ogłosił, że ma najszybszy podwodny pocisk świata, osiągający 100 metrów na sekundę. Analitycy z zewnątrz uznali, że wygląda na kopię Szkwału. Irańscy urzędnicy upierali się, że to całkowicie ich własne dzieło.

Szkwał to radziecka torpeda rakietowa. Weszła na uzbrojenie radzieckiej floty 29 listopada 1977 roku, zbudowana tak, by płynąć z prędkością około 200 węzłów, mniej więcej 100 metrów na sekundę, wewnątrz gazowej kieszeni, którą sama sobie wytwarza. To trzy, cztery razy szybciej niż zwykła torpeda i właśnie tę liczbę wszyscy pamiętają, irańscy oficerowie prowadzący próby także.

Prędkość mówi zaskakująco mało o tym, czy torpeda w cokolwiek trafi. Każda broń podwodna potrzebuje czegoś, co powie jej, gdzie jest cel: sonaru okrętu podwodnego, który ją odpalił, przewodu rozwijającego się za nią i przekazującego aktualizacje z tego sonaru, głowicy samonaprowadzającej we własnym nosie, cudzych czujników albo obliczenia zamrożonego w chwili odpalenia. Superkawitacja jest przypadkiem skrajnym, bo bańka i hałas, które kupują prędkość, przytępiają zarazem zmysły samej broni. Sensowne pytanie o torpedę płynącą z prędkością 200 węzłów dotyczy więc tego, gdzie mieszka informacja o celu i co dzieje się z bronią, gdy uczciwa odpowiedź brzmi: tylko w danych do strzelania.

Jak sprawić, by woda zeszła z drogi

Woda jest o tyle gęstsza od powietrza, że szybkie przepychanie przez nią czegokolwiek kosztuje rujnująco dużo mocy. Torpeda, która chce zyskać kilka węzłów, potrzebuje do tego nieproporcjonalnie większego silnika. Superkawitacja próbuje innej sztuczki: przestać dotykać wody.

Cała sztuczka polega na ciśnieniu. Woda opływająca płaski nos o ostrych krawędziach traci ciśnienie, a kiedy ciśnienie lokalne spada do prężności pary wodnej, ciecz zamienia się w parę. Jeśli docisnąć wystarczająco mocno, para rozrasta się w jedną długą kawernę, która otacza większą część kadłuba za nosem. Głębokość działa przeciwko nam, bo głębsza woda naciska mocniej i ściska kawernę. Gaz działa na naszą korzyść. Jeśli wdmuchiwać go za nosem, co nazywa się wentylacją, kawerna rośnie i może powstać przy mniejszej prędkości.

Nos Szkwału, jego kawitator, to płaska eliptyczna płyta o zaostrzonych krawędziach, lekko odchylona od osi torpedy, żeby dawać odrobinę siły nośnej. Tuż za nim dysze podają do kawerny gaz z osobnego generatora. Większa część kadłuba sunie wtedy w gazie, bez stałego kontaktu z wodą. Pewien kontakt jest zamierzony. Sprężynowe płozy na ogonie dotykają ściany kawerny i spychają tył z powrotem ku środkowi, a zachodni specjaliści sądzą, że cała torpeda podczas biegu powoli wykonuje precesję, odbijając się od ścian.

Zwykła śruba obracająca się w kawernie młóciłaby gaz. Według dostępnych opisów odpowiedzią Szkwału jest rakietowy silnik startowy na paliwo stałe, który w około cztery sekundy rozpędza torpedę do prędkości marszowej i odpada, a po nim podwodny silnik strumieniowy spalający aluminium, magnez i lit, z wodą morską w roli utleniacza. Jurij Sawczenko, którego instytut w Kijowie wykonał znaczną część badań podstawowych stojących za tą bronią, oceniał, że rakieta na paliwo stałe zapewniłaby najwyżej kilkadziesiąt kilometrów i że sprawdziłyby się tylko turbiny gazowe albo silniki odrzutowe spalające paliwa metaliczne z otaczającą wodą. Jego podsumowanie efektu, rzucone żartem, było ścisłe: „w gruncie rzeczy wielki pocisk z rakietą na końcu”.

Rakieta dała połowę tego, czego od niej chciano. Specyfikacja z 1960 roku, jak relacjonuje ją rosyjski komentator wojskowy Władimir Tuczkow, wymagała 200 węzłów i 20 kilometrów zasięgu ze standardowej wyrzutni torpedowej kalibru 533 mm. Wymóg prędkości spełniono. Podawany zasięg waha się od 7 do około 13 kilometrów, zależnie od wersji i od tego, kto opowiada, a silnik, który dawał tę prędkość, był spektakularnie głośny, co już wkrótce okaże się ważne.

Subtelniejszy koszt kryje się w fizyce. Ciało otulone gazem traci wypór, który w innych warunkach dawałaby mu woda, i Sawczenko uznał utrzymanie stabilności takiego obiektu za główną trudność całego pomysłu. W zwykłej torpedzie woda wykonuje sporą część stabilizowania za darmo. Tutaj stabilność trzeba wytworzyć.

Ciśnienie, głębokość i gaz

Kawitacja zaczyna się wtedy, gdy ciśnienie w przepływie spada do prężności pary wodnej, a ciecz gwałtownie przechodzi w parę. Prędkość jest jednym ze sposobów, by do tego doprowadzić, więc progi prędkości podawane dla superkawitacji są w istocie twierdzeniami o ciśnieniu. Tuż pod powierzchnią Sawczenko umieszczał zakres superkawitacyjny powyżej mniej więcej 70 metrów na sekundę, a według innych opisów tępe nosy i strumienie gazu tworzą takie kawerny już powyżej około 50. Żadna z tych wartości nie jest granicą uniwersalną. Na większej głębokości wyższe ciśnienie zmniejsza kawernę i dlatego podwodne strzałki tracą zasięg wraz z głębokością. Wentylacja, czyli wtłaczanie gazu do kawerny, pozwala kawernie powstać przy mniejszej prędkości i ją powiększa. DARPA, zachwalając własny program superkawitacyjny, oceniała zmniejszenie oporu na 60–70 procent. Najsłabszym punktem wielu modeli jest ogon kawerny, gdzie gaz i woda zapadają się z powrotem w coś, co amerykański teoretyk Marshall Tulin nazwał „bałaganem z tyłu”.

Skąd się biorą dane do strzelania

Atak torpedowy to łańcuch. Ktoś coś słyszy. Ktoś ustala, gdzie to jest, a potem, gdzie będzie, kiedy dotrze tam broń. Broń trzeba informować, gdy cel się przemieszcza, albo musi informować się sama. A cel się broni: hałasem, wabikami i manewrem. Każde ogniwo może zawieść i każde musi gdzieś mieszkać: w pomieszczeniu sonaru, na przewodzie, w głowicy samonaprowadzającej albo w komputerze, który liczy raz.

Weźmy scenariusz, z którym Szkwał wiąże się najczęściej. Nienazwani przedstawiciele rosyjskiego przemysłu przedstawili go w 1999 roku w relacji opublikowanej przez amerykański serwis o tematyce wojskowej: pierwszym sygnałem dla radzieckiego okrętu podwodnego, że śledzi go cichy amerykański okręt, byłby dźwięk nadpływającej, kierowanej przewodowo Mk 48, amerykańskiej ciężkiej torpedy. Zastanówmy się, co ten dźwięk daje radzieckiej załodze. Po pierwsze namiar, choć jest to namiar na torpedę. Jeśli Amerykanin strzelił pod kątem i w połowie drogi skręcił broń w stronę celu, a taką taktykę wspomina ta sama relacja, linia poprowadzona z powrotem wzdłuż tego namiaru nie wskazuje okrętu, który strzelał. Odległości ten dźwięk nie daje wcale.

Teraz odpalmy Szkwał. Według danych Tuczkowa pokonuje on 13 kilometrów w około 130 sekund, a dla krótszego dystansu 7 kilometrów prosta arytmetyka daje około 70. Załóżmy, że cel płynie z prędkością 15 węzłów, czyli około 7,7 metra na sekundę. W ciągu 70–130 sekund pokonuje od 540 metrów do kilometra. Każda niepewność w tym obrazie, co do namiaru, co do odległości, co do kursu celu, trafia do danych do strzelania. Broń, która nie potrafi tych danych zaktualizować, zachowuje je wszystkie.

Pierwotny Szkwał nie potrafił aktualizować niczego. Współrzędne celu i obliczone wyprzedzenie wprowadzano przed odpaleniem, a kurs utrzymywał autopilot, nie głowica samonaprowadzająca. Czy którakolwiek wersja ciągnęła za sobą także przewód naprowadzania, jest sporne: jeden analityk wywnioskował w 1999 roku, że nie, a inna relacja, dwa lata późniejsza, umieszczała szpulę z przewodem prawdopodobnie między dyszami silnika startowego.

Dlaczego bez głowicy samonaprowadzającej? Tuczkow podał dwa powody. Każdy prawdziwy manewr przy takiej prędkości rozbiłby bańkę, a torpeda jest tak głośna i tak silnie wibruje, że głowica nie słyszałaby niczego poza silnikiem. Zespół Sawczenki natrafił na kolejny problem, kiedy testował hydrofon wbudowany w kawitator: otaczająca go kawerna zachowywała się jak powierzchnia akustycznie miękka w bardzo szerokim paśmie częstotliwości, zmieniając to, co czujnik mógł usłyszeć. Odbiornik odcięty od wody gazem, umieszczony przed ryczącym silnikiem, zmagałby się z oboma problemami naraz. Inżynierowie zaproponowali później umieszczenie ucha na płycie nosowej, która pozostaje mokra.

Ze środkami przeciwdziałania sprawa ma kilka stron. Cel, gdy już usłyszy nadpływający Szkwał, ma niewiele pola manewru. Bieg trwający 70–130 sekund to bardzo mało czasu, by duży okręt zdążył zawrócić albo użyć środków przeciwdziałania, a rzeczywisty czas ostrzeżenia zależy od tego, kiedy broń zostanie wykryta. Samo odpalenie Szkwału bardzo ułatwiało wczesne wykrycie. Nienazwany konstruktor, który był obecny przy próbach na jeziorze Issyk-kul, porównał wystrzał do trzaśnięcia biczem przez boga mórz Posejdona: świst i ryk, a potem ślad torowy pędzący przez powierzchnię, prosty jak strzała. Tuczkow ujął to dosadniej: ślad zdradzał pozycję okrętu podwodnego „z kretesem”. Jest jeszcze atakujący. Jeśli amerykański okręt musi wykonać manewr i jego przewód się zerwie, traci możliwość przesyłania torpedzie aktualizacji. Nie traci torpedy. Mk 48 może płynąć z przewodem albo bez niego i samodzielnie naprowadzać się na cel, aktywnie lub pasywnie, więc samo zerwanie przewodu nie musi przerwać ataku.

Sterować potrafi. Patrzeć nie

Czy potrafi skręcać? Trochę. Układ stabilizacji Szkwału stale śledzi jego kurs i koryguje go chowanymi sterami, które ledwie dotykają ściany bańki, oraz przechylaniem kawitatora w nosie, a płozy przez cały czas spychają ogon z powrotem do środka. To korekty prostego biegu wycelowanego w wyliczony z góry punkt spotkania, a margines jest wąski. Najmniejsze odchylenie grozi utratą kursu, a wraz z nim kawerny.

Wystarczy docisnąć mocniej, a kadłub uderzy w wodę z prędkością 100 metrów na sekundę. Ivan Kirschner, inżynier z firmy Anteon w Connecticut, ostrzegał w 2001 roku, że ciało uderzające w ścianę kawerny zamieni się w „zgniecioną puszkę po coli”. John Padgett, kontradmirał w stanie spoczynku pracujący dla General Dynamics, zauważał, że wszystko, co porusza się w wodzie tak szybko, ma skłonność do niestabilności i że niestabilność rośnie z prędkością. Odpowiedź optymistów przyszła od Roberta Kuklinskiego z Naval Undersea Warfare Center, który dowodził, że jeśli zsynchronizować stery dziobowe i ogonowe tak, by tył podążał za wszystkim, co robi przód, takie pojazdy mogłyby wykonywać ostre zwroty.

Najwyraźniejszy publicznie znany przypadek sterowanego pojazdu doświadczalnego pochodzi z Niemiec. Barracuda firmy Diehl BGT Defence, ogłoszona w 2005 roku, była demonstratorem technologii do obrony bezpośredniej przed celami podwodnymi: rakieta na paliwo stałe, inercyjny zespół pomiarowy, autopilot i stożkowy nos, który siłownik mógł przechylać, by sterować, przy deklarowanej prędkości pod wodą ponad 400 km/h. Według firmy zbudowano i przetestowano około tuzina modeli, a próby skupiały się na stabilizacji, naprowadzaniu i zwrotności. Był to zintegrowany, sterowny pojazd doświadczalny i nigdy nie trafił do produkcji. Tuczkow w październiku 2016 roku zaliczył go, razem z irańską torpedą, do prototypów w fazie prób, nie do broni gotowej do walki.

Południowokoreańska Agencja Rozwoju Obronności jest jeszcze o krok w tyle. W maju 2025 roku prowadziła próby basenowe trzymetrowego pojazdu kalibru 300 mm z regulowanym nosem i krzyżowymi sterami, przy deklarowanej prędkości testowej do 130 węzłów, by sprawdzić, czy utrzyma prostą linię, wytwarzając kawernę. Planowano próby morskie przy prędkości do 200 węzłów. Prosty bieg brzmi jak skromny cel pół wieku po Szkwale, ale samo utrzymanie stabilnego kursu wewnątrz bańki jest trudnym problemem sterowania. Do końca października 2026 roku nie opublikowano żadnych wyników prób morskich. Plan agencji z 2017 roku zakładał „sonar w głowie i płetwy z tyłu do sterowania” i wciąż pozostaje planem.

Co wybaczała głowica

W 1960 roku Rada Ministrów ZSRR uruchomiła prace, a instytut konstrukcyjny NII-24 otrzymał polecenie opracowania szybkiego pocisku podwodnego „do zwalczania okrętów podwodnych o napędzie atomowym”. Pierwsze torpedy były niekierowane, w tym sensie, że nic na pokładzie nie szukało celu, i przenosiły wyłącznie głowicę jądrową.

H I Sutton, analityk zajmujący się okrętami podwodnymi, ujmuje najmocniejszy argument za tą bronią w jednym zdaniu: „Nawet jeśli drugi okręt odpali pierwszy, ona może wygrać wyścig i zadać zabójczy cios”. W jego odczytaniu okręt, który usłyszy przeciwnika jako drugi, wciąż może trafić jako pierwszy.

Najgroźniejszą wersję tego wyścigu przedstawiają ci sami nienazwani przedstawiciele rosyjskiego przemysłu. Szkwał, jak mówili, był przeznaczony dla okrętów podwodnych z pociskami balistycznymi i strzegących ich okrętów myśliwskich. Słysząc nadpływającą Mk 48, załoga odpaliłaby Szkwał z powrotem po namiarze odwrotnym, a w opowieści tych przedstawicieli Rosjanie zakładali, że podwodny wybuch jądrowy na odległym akwenie „nie wywołałby wojny jądrowej”. To, że broń była niekierowana, dodaje relacja, „nie stanowiłoby w takim scenariuszu problemu”. Autor, który przekazał ich opowieść, sam podniósł potem zarzut łamanego kursu, czyli możliwość, że Amerykanin strzelił pod kątem, i odpowiedział na niego głowicą: nawet wtedy wybuch przynajmniej zatrzymałby Mk 48 i oślepił atakujący okręt na tyle długo, by rosyjski okręt zdążył uciec. Prędkość nie mogła odzyskać informacji o tym, gdzie jest atakujący. Bomba sprawiała, że ta wiedza była mniej potrzebna.

Łagodniejsza rodzina teorii zakłada, że Szkwał miał raczej zakłócić atak niż unicestwić atakującego. Analitycy Federacji Amerykańskich Naukowców nazwali go bronią „odwetową”, odpalaną po namiarze nadpływającej torpedy, potomkiem radzieckich torped do uników, które miały zmusić atakujący okręt podwodny do manewru i przy odrobinie szczęścia zerwać jego przewód naprowadzania. Według doniesień podobny pogląd podzielały niektóre zachodnie służby wywiadowcze. Według innej relacji to sama nadpływająca torpeda miała być zmuszona do gwałtownego skrętu i „być może zerwać przewody naprowadzania”. Jeden mechanizm działa na okręt, który odpalił torpedę, drugi na jego broń, i oba zderzają się ze zdolnością Mk 48 do samonaprowadzania bez przewodu. Zrywanie przewodów to efekt hipotetyczny i żadna publiczna próba nie pokazuje, by cokolwiek nim pokonano.

Trzecia teoria, przypisywana jedynie dobrze poinformowanym kręgom, głosiła, że Szkwał był bronią ofensywną, mającą zdetonować większy ładunek jądrowy w środku grupy lotniskowcowej. Zarzut Tuczkowa to geometria. Żeby podejść na 7–13 kilometrów do lotniskowca, okręt podwodny musi wejść za przeciwpodwodną osłonę zespołu, a potem zdradzić się tym śladem torowym.

Teorie różnią się co do celu, ale każda z nich zakłada broń odpalaną na podstawie tego, co strzelający wiedział w chwili odpalenia, bez żadnej wiedzy zdobytej później. Głowica jądrowa czyniła to znośnym, bo łagodziła wymagania co do dokładności danych do strzelania. Nie sprawiała, że celowanie przestawało mieć znaczenie: ktoś wciąż musiał skierować wyrzutnię mniej więcej wzdłuż właściwej linii, a zarzut łamanego kursu pokazuje, jak daleko od tej linii można było się znaleźć. Radzieckie zamówienie dotyczyło broni do zwalczania okrętów podwodnych o napędzie atomowym; opowieści o namiarze i bombie, o zrywaniu przewodów i o grupie lotniskowcowej pochodzą od przedstawicieli przemysłu, analityków i dobrze poinformowanych kręgów, a żadna opublikowana radziecka dyrektywa ani żaden wymieniony z nazwiska konstruktor nie potwierdza żadnej z nich.

Kiedy zdjęto głowicę

Jesienią 1991 roku jądrowe uzasadnienie zniknęło na mocy ogłoszenia. 27 września George H. W. Bush oznajmił, że Stany Zjednoczone wycofają całą taktyczną broń jądrową ze swoich okrętów nawodnych i myśliwskich okrętów podwodnych. 5 października Michaił Gorbaczow oznajmił, że cała taktyczna broń jądrowa zostanie usunięta z radzieckich okrętów nawodnych i wielozadaniowych okrętów podwodnych. Były to wzajemne jednostronne zobowiązania, nie traktat. Szkwały, wszystkie z głowicami jądrowymi, według późniejszych doniesień zdjęto z wielozadaniowych okrętów podwodnych i oddano do magazynów.

Broń przeżyła swoją głowicę. W. Patterson, piszący w 1999 roku dla tego samego amerykańskiego serwisu, donosił, że Szkwał pozostał na uzbrojeniu Rosji z głowicą konwencjonalną i jakimś bliżej nieokreślonym dodatkowym układem naprowadzania lub sterowania. Pod koniec lat 90. zbudowano wersję z głowicą konwencjonalną i autonomicznym sterowaniem programowym, a także wersję eksportową, Szkwał-E, z głowicą o sile równej 210 kg trotylu i skutecznym zasięgu 7 kilometrów. Historyk marynarki Norman Polmar pisze, że późniejsze wersje sprzedawane innym flotom miały głowice konwencjonalne, a w 1998 roku informowano, że Chiny kupiły około czterdziestu sztuk, od Kazachstanu.

Głowica konwencjonalna zmieniła jedną rzecz, która miała znaczenie. Wybuch jądrowy wybaczał niechlujne dane do strzelania. Dwieście kilka kilogramów materiału wybuchowego wybacza znacznie mniej. Wymóg dokładności powrócił i spadł na ten jeden etap, na który broń w biegu nie miała już żadnego wpływu: na same dane do strzelania. Relacja z 1999 roku, która przekazała opowieść przedstawicieli przemysłu, wypowiadała się bez ogródek o niekierowanych konwencjonalnych Szkwałach sprzedanych Chinom. Na dystansie 10 kilometrów od niekierowanej torpedy „nie można było oczekiwać trafienia”.

Materiały handlowe twierdziły, że konwencjonalny Szkwał potrafi patrzeć. Prospekt wersji eksportowej, pokazany na targach zbrojeniowych w 1999 roku, obiecywał „autonomiczne oprogramowanie” i dodawał: „Wyszukiwanie celu prowadzi sam pocisk”. Analitycy Federacji Amerykańskich Naukowców, opisując tę samą broń eksportową, stwierdzali, że „nie ma głowicy samonaprowadzającej i wykonuje program wygenerowany komputerowo”. Odnotowali też zmodernizowaną wersję z „kierowanym systemem celowania”, po raz pierwszy przetestowaną przez Flotę Oceanu Spokojnego wiosną 1998 roku, oraz rosyjskie reklamy wersji samonaprowadzającej, która wybiega z bardzo dużą prędkością, a potem zwalnia, by szukać celu. Żadne z tych źródeł nie mówi, czym ta wersja miałaby nasłuchiwać, zwalniając, ani czy wciąż byłaby wewnątrz swojej bańki.

Irański Hut pojawił się w 2006 roku, a Sutton nazywa jego służbę operacyjną „niejasną”. W październiku 2016 roku Tuczkow stwierdził, że Szkwał został wycofany z uzbrojenia. Według doniesień Rosja opracowuje następcę, Chiszcznika, którego Tuczkow opisał jako odrębną konstrukcję, która może otrzymać głowicę samonaprowadzającą. Inżynierowie południowokoreańskiej agencji obronnej powtórzyli w 2025 roku twierdzenia o rosyjskiej służbie i naprowadzaniu w końcowej fazie biegu, bez dowodów operacyjnych, które by je potwierdzały. Czy Rosja ma dziś na uzbrojeniu jakiekolwiek Szkwały, nie wiadomo.

Cudze bańki

Inne floty chciały od superkawitacji czegoś innego i wspięły się na różną wysokość po drabinie, która prowadzi od propozycji przez eksperyment i demonstrację do wprowadzenia na uzbrojenie.

Stany Zjednoczone chciały przede wszystkim broni do szybkiego starcia. Biuro Badań Marynarki Wojennej (ONR) ukierunkowało swój projekt na walki przeciwpodwodne z bliskiej odległości, w których reakcję „mierzono by w sekundach, a nie w minutach”, a wśród deklarowanych celów znalazło się naprowadzanie i sterowanie „umożliwiające manewrowanie i samonaprowadzanie”. W 2000 roku Narodowa Rada Badawcza (NRC) oceniła te prace i nie znalazła żadnej analizy, która przekonująco uzasadniałaby operacyjną przydatność takiej broni bliskiego zasięgu i szybkiej reakcji. Ostrzegła, że „trzeba uważać, by nie przereklamować tej koncepcji”, i zasugerowała, że bardziej prawdopodobnym pierwszym zastosowaniem byłby końcowy człon skrytego pojazdu bezzałogowego, który najpierw by go wycelował. Amerykańskie prace szły także w stronę obrony. Lockheed Martin opatentował proponowane stanowisko do oceny broni przeciw Szkwałom oraz koncepcję przechwytywacza odpalanego z pokładu, a lista pomysłów NRC na obronę przed torpedami obejmowała superkawitacyjne torpedy przeciwtorpedowe i śrut. Według relacji z 2021 roku projekt superkawitacyjnej torpedy marynarki wojennej był wstrzymany od 2012 roku, do czasu lepszego zrozumienia fizyki. Amerykański wysiłek dał badania i patenty.

Marynarka wojenna już znacznie wcześniej wybrała skrytość zamiast prędkości. Kilka późniejszych projektów zbudowano wokół bezzałogowych nosicieli i łączy między nimi: Manta Ray agencji DARPA, bezzałogowy pojazd mający przez długi czas działać samodzielnie; Excalibur, bezzałogowy okręt podwodny Royal Navy, który we wrześniu 2026 roku odpalił obojętną torpedę; oraz brytyjskie plany połączenia okrętów nawodnych, okrętów podwodnych, samolotów i jednostek bezzałogowych w „cyfrową sieć namierzania celów”. Skryty nosiciel z szybkim ostatnim członem, zaproponowany przez NRC, pasuje do tego obrazu: krótki sprint na końcu powolnego podejścia, wycelowany przez coś, co miało czas, by nasłuchiwać.

DARPA chciała transportu. Jej program Underwater Express wystartował w 2005 roku z zamiarem zademonstrowania „stabilnego i sterowalnego” szybkiego przemieszczania się dzięki superkawitacji, z myślą o jednostkach, które mogłyby przewozić cenne ładunki albo małe pododdziały na wodach przybrzeżnych. Demonstrator miał płynąć z prędkością 100 węzłów przez maksymalnie dziesięć minut. Zapytanie ofertowe nie wspominało o wyciszeniu jednostki, a superkawitacja jest skrajnie głośna.

Jeśli położyć programy obok siebie, jeden wymóg wciąż pojawia się na papierze, nie pojawiając się nigdzie indziej: broń, która po odpaleniu sama znajduje cel. ONR wpisało go do swoich celów. Koreańscy inżynierowie narysowali sonar w nosie. Rosyjski prospekt go wydrukował. Żadna publiczna demonstracja jak dotąd go nie pokazała.

Małe, krótkie i już wycelowane

Radziecki karabinek APS, przyjęty na uzbrojenie w 1975 roku, strzela długimi stalowymi strzałkami, które stabilizuje ich własna kawerna, a nie ruch obrotowy. Na głębokości 5 metrów jego skuteczny zasięg wynosi około 30 metrów i spada do 11 na głębokości 40 metrów, bo ciśnienie szybciej zamyka kawernę. Amerykański system RAMICS zbudowano, by strzelał ze śmigłowca pociskami superkawitacyjnymi do min leżących tuż pod powierzchnią. Później usunięto go z pakietu przeciwminowego okrętów typu Littoral Combat Ship po problemach z osiągami. Norweska firma DSG Technology podaje, że jej nabój CAV-X kalibru .50 przebywa pod wodą 60 metrów. Tym, co łączy te pociski, jest układ informacyjny. Cały impuls napędowy dostają przy wystrzale i nie mają ani silnika, ani głowicy samonaprowadzającej. Celuje broń, z której strzelają. To układ Szkwału, najpierw kierowanie ogniem, a potem nic, tyle że w skali metrów, a nie kilometrów.

Deklaracja, która nazywa brakujący etap

17 października 2026 roku państwowa agencja prasowa Korei Północnej KCNA ogłosiła, że dwa dni wcześniej przetestowano Zam-2.0, „superszybki precyzyjnie naprowadzany system broni torpedowej”. Zgłoszono trzy odrębne rzeczy. Test, jak podała KCNA, „dowiódł kluczowej technologii zwiększania sprawności napędu i osiągów rakietowych urządzeń napędowych”. Broń wykorzystywała sztuczną inteligencję do wykrywania celu i naprowadzania, czyli dokładnie do tego etapu, bez którego obywał się Szkwał. A w ciągu pięciu lat przeprowadzono ponad 180 serii powiązanych testów. Agencja Yonhap, relacjonując komunikat, zauważyła, że nie ujawniono w nim dalszych szczegółów. Południowokoreańscy eksperci cytowani w tej samej relacji odczytali „napęd rakietowy” i „superszybki” jako znaki, że może to być broń superkawitacyjna.

Do 30 października nic z tego, co opublikowano, nie dowodzi ani sztucznej inteligencji, ani samonaprowadzania, ani superkawitacji, ani trafienia. KCNA opublikowała w rzeczywistości deklarację dotyczącą napędu, liczbę testów i deklarację zdolności.

Raport z Dżasku mierzył prędkość i odległość. Komunikat o Zam-2.0 wymienia wykrywanie celu i naprowadzanie. Sprawę rozstrzygnęłaby opublikowana próba, w której broń wykrywa cel i sama naprowadza się na niego własnymi czujnikami, płynąc wewnątrz swojej bańki.

⁂

Ucho poza bańką

W styczniu 2008 roku zgłoszenie patentowe General Dynamics, którego współtwórcami byli między innymi Ivan Kirschner, Donald Lerro i James Uhlman, zaproponowało wyposażenie ciała superkawitacyjnego w sonar. Szyk odbiorczy umieszczało na kawitatorze, płycie nosowej, która pozostaje mokra z przodu kawerny, a nadajniki na zwilżanych płetwach. Kirschner, ten od zgniecionej puszki po coli, przeszedł od ostrzegania przed ścianą do nasłuchiwania przez szczelinę w niej. Dokument własnymi słowami przyznaje, w czym trudność: „ilość mocy akustycznej, jaką można przesłać przez niewielką zwilżoną powierzchnię, jest ograniczona”. To zamienia kategoryczną niemożliwość Tuczkowa w problem inżynierski, i to trudniejszy, niż się z początku wydaje. Pytanie brzmi teraz, czy niewielki mokry skrawek z przodu, z własnymi nadajnikami wysyłającymi impulsy z płetw za nią i silnikiem ryczącym jeszcze dalej z tyłu, zdoła wyłowić słabe echo z całego hałasu, który broń sama wytwarza.

Wykrywanie, sterowanie i luka między nimi

Zacznijmy od wykrywania. Próby terenowe opisane w patencie dotyczą wcześniejszego sonaru odbierającego podczas nadawania, pracującego na niskich częstotliwościach typowych dla systemów marynarki wojennej; patent nie opisuje żadnej próby swojej instalacji na kawitatorze i płetwach w pojeździe superkawitacyjnym. Pomysł pozostaje więc na etapie propozycji, daleko od broni samonaprowadzającej. Doświadczalne prace nad hałasem toczyły się gdzie indziej. Eksperymenty na Uniwersytecie Bostońskim i Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii zmierzyły niestacjonarną siłę, jaką strumienie gazu wentylującego wywierają tam, gdzie uderzają w ścianę kawerny, czyli jedno ze źródeł szumu własnego, przez który czujnik w nosie musiałby się przebić. Hydrofon-kawitator Sawczenki był wczesną wersją tego samego pomysłu, a jego lekcja brzmiała: kawerna przekształca to, co odbiera ucho, zanim zacznie się jakiekolwiek przetwarzanie.

Sterowanie doczekało się większej uwagi, głównie w matematyce i symulacjach, z odrobiną sprzętu w wodzie. Inżynierowie sterowania opisują główną trudność jako ślizganie się tylnej części kadłuba po ścianie kawerny, siłę silnie nieliniową, która sprzęga każdy ruch z pozostałymi. W 2005 roku zespół z Uniwersytetu Maryland przedstawił uderzenia ogona, czyli łomotanie kadłuba od ściany do ściany, jako cykl graniczny, samopodtrzymujące się drganie, które sprzężenie zwrotne mogłoby wytłumić albo opóźnić.

Dwa niedawne przykłady pochodzą z Harbinu na północnym wschodzie Chin. Jeden regulator, opublikowany w lipcu 2026 roku, zagnieżdża pętlę odchylenia w prawie naprowadzania po linii wzroku i sprowadza pojazd na prostą trasę zadaną z góry; wyniki podano z symulacji. Inny, z 2024 roku, wykorzystał sterowanie wyzwalane zdarzeniami, by uruchamiać regulator tylko wtedy, gdy jest potrzebny, w symulacji mniej więcej pięć razy rzadziej niż konwencjonalny regulator działający w każdym kroku, co zmniejsza obciążenie łączności i nie robi absolutnie nic, by znaleźć cel. Nie wszystko to równania. W maju 2026 roku pewien zespół holował model superkawitacyjnej powłoki na linie zamocowanej w nosie i mierzył odpowiedź jej konstrukcji, ekstrapolując numerycznie na duże prędkości. W październiku 2026 roku inna grupa przedstawiła eksperymenty, obok prac numerycznych, nad tym, jak pierścieniowy płat nośny kształtuje powstającą kawernę wentylowaną. Badania nad kawernami żyją, a część z nich jest mokra.

Z grubsza istnieją trzy sposoby, by z powrotem wprowadzić informację do broni superkawitacyjnej. Pierwszy to sposób z patentu: ucho na zwilżonym nosie, nasłuchujące, gdy kadłub płynie. Drugi to sprint, a potem zwolnienie, by szukać celu, to właśnie reklamowali Rosjanie i mniej więcej to samo przypuszczał Patterson w 1999 roku, kiedy proponował przekazanie współrzędnych celu tuż przed odpaleniem oraz krótkie poszukiwanie w fazie końcowej, prawdopodobnie aktywnym sonarem przeszukującym wąski sektor. Żadnego z nich nie pokazano publicznie w działającej broni. Trzeci pozostawia szybką broń prostą, a inteligentną czyni jej wyrzutnię. NRC proponowała skryty pojazd bezzałogowy, który podkrada się blisko, celuje superkawitacyjnym ostatnim członem w cel i wysyła go z naprowadzaniem inercyjnym. To spójna konstrukcja i zarazem rezygnacja z tego, by szybki człon cokolwiek widział.

Sterowanie dotarło do symulacji, mokrych eksperymentów i zintegrowanych pojazdów doświadczalnych, takich jak Barracuda, które podążają po zadanej linii. Wykrywanie dotarło do patentu na sonar, wcześniejszych prób przetwarzania sygnału sonarowego i osobnych eksperymentów akustycznych. Żadna publiczna demonstracja nie połączyła dotąd jednego z drugim, pokładowego wykrywania celu i naprowadzania, w ciele superkawitacyjnym. Ludzie wewnątrz programów czytają te same dowody z większą nadzieją i mają ku temu powody. Południowokoreańscy inżynierowie obronności przekonują do „opracowania systemu przeciwpodwodnego/przeciwokrętowego, który można stosować na okrętach podwodnych i nawodnych”. Kuklinski w 2001 roku porównywał położenie swojej dziedziny z sytuacją konstruktorów samolotów tuż po locie braci Wright, tyle że z tą przewagą, że wie się znacznie więcej o fizyce. Czy da się to zrobić, pozostaje sprawą otwartą. Jasne jest, że sterowanie i widzenie to odrębne osiągnięcia na odrębnych drabinach, a broń samonaprowadzająca potrzebuje obu naraz.

Bańka bez celu

W sierpniu 2014 roku Li Fengchen, profesor Harbińskiego Instytutu Technologicznego, zyskał krótką sławę dzięki superkawitacyjnemu okrętowi podwodnemu, który miałby przepłynąć z Szanghaju do San Francisco w 100 minut. Liczba ta zakładała jednostkę osiągającą prędkość dźwięku w wodzie, około 5400 km/h, prędkość hipotetyczną, dobraną na potrzeby wyliczenia czasu podróży. Li przedstawiał swoją technikę jako sposób na ułatwienie sterowania podczas rejsu, a do takiej wyprawy potrzebny byłby też wielki skok w podwodnej technice rakietowej, który dałby rzeczywisty zasięg. Poza badaniami i planami nie powstała żadna superkawitacyjna jednostka pasażerska ani towarowa. Zjawisko ma jednak inne zastosowania. W lipcu 2026 roku pewna grupa badawcza zdeponowała zbiór danych o inaktywacji norowirusa w wodzie połączonym procesem superkawitacji i plazmy. Depozyt dokumentuje badania, nie produkt, i przypomina, że bańka nie potrzebuje celu, by być użyteczna.

Śladem jednej deklaracji: samonaprowadzanie

O samonaprowadzającym Szkwale mówi się od ćwierćwiecza: „zmodernizowana” wersja przetestowana przez Flotę Oceanu Spokojnego w 1998 roku, prospekt z 1999 roku, domysł Pattersona o poszukiwaniu sonarem z tego samego roku i ani jednego wyniku próby wśród nich. Dokumenty, które pojawiły się później, pokazują, jakiego rodzaju dowody dźwigają to twierdzenie.

Dokumenty z Dżasku są najbliższe danym z prób, a w odczytaniu amerykańskich analityków odpalenie z 2004 roku zmierzyło zasięg i prędkość, a prawdopodobieństwo trafienia pozostawiło nieprzetestowane. Ten sam zbiór zawiera dwa późniejsze dokumenty irańskie: umowę z 3 kwietnia 2008 roku na zaprojektowanie, wyprodukowanie i przetestowanie modelowych silników hydroreaktywnych, czyli takich, których paliwo spala się z wodą morską, dla Huta, oraz osobny kosztorys na 6,2 miliarda riali w ciągu 23 miesięcy, czyli wówczas około 620 tysięcy dolarów. To, co dokumentują własne irańskie papiery, to prace nad napędem.

Kiedy pojawił się Hut, Jurij Fadiejew, jeden z konstruktorów Szkwału, oświadczył kategorycznie, że „ani Chiny, ani Iran nie mogły opracować i wyprodukować torpedy” o cechach, które deklarował Iran. Stanisław Proszkin z rosyjskiego instytutu Gidropribor spekulował, że technologia mogła trafić do Iranu w następstwie rozpadu Związku Radzieckiego. Geografia czyniła to wyobrażalnym: Szkwał produkowano w Ałmaty, zakład w Kirgistanie wytwarzał podzespoły, a poligon doświadczalny leżał w Karakole nad Issyk-kulem.

Akta sądowe to najsolidniejsze ze wszystkich dokumentów i nic, co z nich ujawniono, nie wspomina o głowicy samonaprowadzającej. Edmond Pope, emerytowany komandor marynarki wojennej USA, który przeszedł do biznesu, został aresztowany w Moskwie 3 kwietnia 2000 roku; FSB twierdziła, że próbował zdobyć plany Szkwału. Pope zaprzeczał, jakoby świadomie zabiegał o informacje niejawne. W grudniu 2000 roku rosyjski sąd skazał go za szpiegostwo na 20 lat więzienia, po czym go ułaskawiono. Anatolij Babkin, profesor Uniwersytetu Baumana, kierujący katedrą silników rakietowych, był sądzony w związku z danymi o technologii paliwowej i osiągach Szkwału; jego obrona twierdziła, że silnik ma także zastosowania cywilne, w gaszeniu pożarów, i jest objęty jawnym patentem. Skazano go 19 lutego 2003 roku na osiem lat więzienia w zawieszeniu na pięć lat próby. To, co trafiło do sądu, dotyczyło silników i osiągów.

W prospektach, hasłach encyklopedycznych, dokumentacji prób, aktach sądowych i prasie dowody piętrzą się wokół prędkości i napędu. Samonaprowadzanie pojawia się tylko jako reklama i wniosek.

Nie ta torpeda

Kursk zatonął w sierpniu 2000 roku; zginęło wszystkich 118 osób na pokładzie. Plotki niemal natychmiast powiązały katastrofę z próbą tajemniczej torpedy, a według chińskich doniesień na pokładzie był chiński oficer, który miał obserwować nowy Szkwał. Komisja rządowa, która przedstawiła raport w lipcu 2002 roku, za przyczynę uznała wybuch wywołany przez paliwo jednej z torped okrętu. Była to ćwiczebna torpeda 65-76 „Kit”, kalibru 650 mm, napędzana stężonym nadtlenkiem wodoru, a dowódca marynarki wojennej, admirał Władimir Kurojedow, przyznał, że marynarka „obdarzyła ją nieuzasadnionym zaufaniem”. Szkwał to broń kalibru 533 mm napędzana startowym silnikiem na paliwo stałe i silnikiem strumieniowym, który spala paliwo z wodą morską. Nie łączy ich ani kaliber, ani paliwo. Pomyłka i tak przetrwała. W 2010 roku na blogu pewnego ekonomisty, we wpisie rocznicowym, napisano, że Kursk zniszczył wyciek nadtlenku wodoru z „testowej torpedy Szkwał”.

Kto połączy czujniki z bronią

Jeśli broń nie może nieść własnej informacji, być może zrobi to za nią sieć. Wersja tego problemu po stronie obrońcy wygląda na łatwiejszą, a nawet tu sprawy poszły źle. W 2000 roku NRC stwierdziła, że marynarka wojenna USA nie ma doktryny obrony przed torpedami. We wrześniu 2018 roku marynarka zawiesiła ATTDS, system torped przeciwtorpedowych dla swoich lotniskowców, a pentagonowskie biuro testów uzbrojenia oceniło jego przechwytywacz, CAT, jako broń o „niepewnej niezawodności”. Nikt nie wskazał, by CAT był superkawitacyjny, a nawet ten defensywny program utknął.

Bryan Clark, wówczas w Center for Strategic and Budgetary Assessments, przekonywał w 2015 roku, że wykrywanie może przesunąć się od pasywnego nasłuchu w stronę aktywnego sonaru niskiej częstotliwości i metod nieakustycznych, a broń „mogłaby zostać połączona w sieć z czujnikami dalekiego zasięgu”. Proponował powiązanie odległych czujników z bronią przeciwpodwodną, co przeniosłoby większą część pracy nad wskazywaniem celu poza platformę, która odpala. To sieć bojowa, której Szkwał nigdy nie miał.

Jej fragmenty zaczęły się pojawiać jako sprzęt. Manta Ray zakończył w 2024 roku pełnoskalowe próby w wodzie, wciąż jako demonstrator. Torpeda Excalibura, odpalona we wrześniu 2026 roku, była obojętną ciężką torpedą do odzyskania, prawdziwym krokiem w integracji nosiciela z bronią i zarazem dalekim od autonomicznego łańcucha rażenia. Atlantic Bastion, plan Royal Navy dotyczący sieci namierzania celów, ma przed sobą dłuższą drogę: Komisja Obrony brytyjskiego parlamentu chce dowodu, że jego czujniki i łącza przetrwają w zimnej wodzie, wytrzymają wystarczająco długo, utrzymają łączność i oprą się zakłócaniu i podszywaniu się, współdziałając z siłami załogowymi i sojuszniczymi. Sama sieć wciąż jest planem.

Nic z tego nie wyklucza prędkości, a zaproponowany przez NRC cichy, dobrze poinformowany nosiciel z szybkim ostatnim członem pozostaje spójnym sposobem użycia broni superkawitacyjnej. Ale nosiciel, który sam wskazuje cel przed odpaleniem, to układ Szkwału z lepszym uchem i krótszym biegiem końcowym. Sieć bojowa, która zasila broń danymi z odległych czujników, to coś innego, a dowodami na jej istnienie są plany i demonstratory.

Pierwotny Szkwał łączył prędkość 200 węzłów z kursem ustalonym przed odpaleniem, a sterowane pojazdy pokazane publicznie od tamtej pory, od Barracudy po harbińskie regulatory, podążały po liniach dostarczonych z zewnątrz. Sieć odległych czujników jest oczywistym miejscem, skąd taka linia mogłaby przyjść, a dotąd nie pokazano żadnej sieci, która docierałaby do broni wewnątrz jej bańki.

Powiązane artykuły

• Ciemne flary: środek przeciwdziałania, który ratuje statki powietrzne, nie zdradzając ich pozycji
• Znaleźć satelitę to dopiero początek
• Jak satelity zmieniły ekonomię wojny, nie oddając ani jednego strzału

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Szkwał-E na wystawie Army-2022 – Wikimedia Commons (Fot.: Mike1979 Russia, CC BY-SA 4.0)

Eksportowy Szkwał, widok z przodu, IMDS-2007 – Wikimedia Commons

Pocisk podwodny Barracuda, TechDemo'08 – Wikimedia Commons (Fot.: Swadim, CC BY-SA 4.0)

Najważniejsze źródła i bibliografia

Aftergood, Steven. „Iran’s Testing of Russian Shkval Torpedo Documented.” Federation of American Scientists, 21 January 2009. https://fas.org/publication/iran_testing/

Federation of American Scientists. „Iran’s Hoot / Russia’s Shkval” document collection (undated). https://nuke.fas.org/guide/iran/missile/hoot/index.html

Aftergood, Steven. „Iran’s “Hoot” Torpedo Documented.” Federation of American Scientists, 3 December 2008. https://fas.org/publication/hoot_torpedo/

Salama, Sammy, Nikolai Sokov and Gina Cabrera-Farraj. „Iran Tests Missiles for Domestic and Foreign Audiences; Origins of One Advanced System Remain Murky.” WMD Insights, Center for Nonproliferation Studies, 4 May 2006. https://web.archive.org/web/20060518151541/http://cns.miis.edu/pubs/other/wmdi060504a.htm

Federation of American Scientists. „VA-111 Shkval underwater rocket.” Updated 3 September 2000. https://web.archive.org/web/20051228084943/http://www.fas.org:80/man/dod-101/sys/missile/row/shkval.htm

Lepina, Marina. „Профессор Бабкин не шпионил” [Professor Babkin did not spy]. Kommersant, no. 226, 17 December 2002, p. 4. https://www.kommersant.ru/doc/356059

Kommersant. „Ракета, за которую пострадал профессор” [The missile for which the professor suffered]. Kommersant, no. 30, 20 February 2003, p. 7. https://www.kommersant.ru/doc/365540

Tuchkov, Vladimir. „«Хищник» — идеальный убийца авианосцев” [„Khishchnik”: the ideal aircraft-carrier killer]. Svobodnaya Pressa, 13 October 2016. https://svpressa.ru/war21/article/158446/

Mamontov, Dmitry. „Хлыст Посейдона: как устроена российская суперторпеда” [Poseidon’s whip: how the Russian supertorpedo works]. TechInsider (Popular Mechanics Russia), 5 October 2022. https://www.techinsider.ru/weapon/8847-khlyst-poseydona-supertorpeda/

Ashley, Steven. „Warp Drive Underwater.” Scientific American 284, no. 5 (May 2001), pp. 70–79. https://www.scientificamerican.com/article/warp-drive-underwater/

Ashley, Steven. „Raketen unter Wasser.” Spektrum der Wissenschaft, August 2001. https://www.spektrum.de/magazin/raketen-unter-wasser/827868

Savchenko, Yu. N. „Supercavitation – Problems and Perspectives.” CAV2001, California Institute of Technology, June 2001. https://caltechconf.library.caltech.edu/66/1/Savchenko.pdf

Patterson, W. „Russian Naval Weapons Development.” StrategyPage, 30 October 1999. https://www.strategypage.com/htmw/htsurf/articles/19991030.aspx

Cole, Stephen V. „Submarines: November 20, 1999.” StrategyPage, 20 November 1999. https://www.strategypage.com/htmw/htsub/articles/19991120.aspx

Royal Australian Navy. „Mark 48.” https://www.navy.gov.au/capabilities/weapons/mark-48

Sutton, H I. „Demystifying The Iranian Navy’s Submarine-Launched Hoot Super Weapon.” Forbes, 8 January 2020. https://www.forbes.com/sites/hisutton/2020/01/08/iranian-navys-submarine-launched-hoot-super-weapon-demystified/

Lockheed Martin Corp. US Patent 8,024,966 B2, „Test setup for a high-speed-torpedo defense system”, 27 September 2011; US Patent 8,151,710 B2, „Surface ship, deck-launched anti-torpedo projectile”, 10 April 2012. https://patents.google.com/patent/US8024966B2/en ; https://patents.google.com/patent/US8151710B2/en

Bush, George H. W. „Address to the Nation on Reducing United States and Soviet Nuclear Weapons.” 27 September 1991. https://www.presidency.ucsb.edu/documents/address-the-nation-reducing-united-states-and-soviet-nuclear-weapons

Koch, Susan J. The Presidential Nuclear Initiatives of 1991–1992. Center for the Study of Weapons of Mass Destruction, Case Study 5. National Defense University Press, September 2012. https://www.govinfo.gov/content/pkg/GOVPUB-D5_400-PURL-gpo60870/pdf/GOVPUB-D5_400-PURL-gpo60870.pdf

Polmar, Norman. „Atomic Fish.” Naval History, August 2006. https://www.usni.org/magazines/naval-history-magazine/2006/august/atomic-fish

Diehl BGT Defence. „Supercavitating underwater missile.” Company web page, 2010. https://web.archive.org/web/20100418195217/http://www.diehl-bgt-defence.de/index.php?id=550&L=1

Boland, Rita. „Underwater Travel Becomes Superfast.” SIGNAL, 1 March 2007. https://www.afcea.org/signal-media/technology/underwater-travel-becomes-superfast

Rahmat, Ridzwan. „MADEX 2025: South Korea conducts basin trials of supercavitating underwater vehicle.” Janes, 29 May 2025. https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/madex-2025-south-korea-conducts-basin-trials-of-supercavitating-underwater-vehicle

Army Recognition / Navy Recognition. „MADEX 2017: South Korea Developing a Supercavitating Torpedo.” 10 November 2017. https://www.armyrecognition.com/archives/archives-naval-defense/naval-defense-2017/madex-2017-south-korea-developing-a-supercavitating-torpedo

National Research Council. An Assessment of Undersea Weapons Science and Technology. National Academies Press, 2000. https://nap.nationalacademies.org/read/9863/chapter/4

DARPA. „Underwater Express, BAA 06-13.” 28 November 2005. https://web.archive.org/web/20061015182506/http://www.darpa.mil/sto/solicitations/underwaterexpress/

Military & Aerospace Electronics. „Northrop Grumman team eyes developing technology for a 100-mile-per-hour submarine.” 18 November 2006. https://www.militaryaerospace.com/home/article/16722513/northrop-grumman-team-eyes-developing-technology-for-a-100mileperhour-submarine

Makichuk, Dave. „No match for Russia’s 200-knot Shkval torpedo.” Asia Times, 25 July 2021. https://asiatimes.com/2021/07/no-match-for-russias-200-knot-shkval-torpedo

DefenseTech. „A super fast, (super loud) minisub.” 29 July 2009. https://web.archive.org/web/20091124215601/http://defensetech.org/2009/07/29/a-super-fast-super-loud-minisub/

Joo, Seongpil, Seonuk Heo, Junyoung Heo and Jinho Hyon. „Technical Trend of Supercavitating Rocket Propulsion System.” Journal of the Korean Society of Combustion 30, no. 1 (31 March 2025), pp. 1–9. https://www.jkosco.org/articles/xml/K4Yv/

Forgotten Weapons. „Russian APS Underwater Assault Rifle.” https://www.forgottenweapons.com/rifles/aps-underwater-rifle/

Segel, Robert G., and Philip H. Dater. „Russian Underwater Guns.” Small Arms Defense Journal, 22 September 2022. https://sadefensejournal.com/russian-underwater-guns/

O’Rourke, Ronald. Navy Littoral Combat Ship (LCS) Program: Background and Issues for Congress. Congressional Research Service, RL33741, 10 August 2012. https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc228047/m1/1/high_res_d/RL33741_2012Aug10.pdf

Snow, Shawn. „New .50-caliber round fires 60 meters under water.” Army Times, 10 October 2017. https://www.armytimes.com/news/your-army/2017/10/10/new-50-cal-round-fires-60-meters-under-water/

Kim Hyun-soo. „(2nd LD) N. Korea tests new precision-guided torpedo using AI: KCNA.” Yonhap News Agency, 17 October 2026. https://en.yna.co.kr/view/AEN20261017000752315

Kirschner, Ivan, Donald Lerro, Larry Freeman, Rudolph Martinez and James Uhlman. „Cavitating Body Sonar System and Process.” US Patent Application 2008/0002526 A1, General Dynamics Information Technology, Inc., 3 January 2008. https://patents.google.com/patent/US20080002526A1/en

Boston University Unsteady Fluid Mechanics Lab. „Supercavitating underwater vehicle performance.” https://www.bu.edu/ufmal/research/supercavitating-underwater-vehicle-performance/

Zhang, Zichen, and colleagues. „Event-Triggered Supercavitating Vehicle Terminal Sliding Mode Control Based on Non-Recursive Observation.” Journal of Marine Science and Engineering 12, 865, 23 May 2024. https://www.mdpi.com/2077-1312/12/6/865

Lin, Guojian, Balakumar Balachandran and Eyad H. Abed. „Supercavitating Body Dynamics, Bifurcations and Control.” Proceedings of the 2005 American Control Conference, Portland, Oregon, 8–10 June 2005, vol. 1, pp. 691–696. DOI: 10.1109/ACC.2005.1470038. https://skoge.folk.ntnu.no/prost/proceedings/acc05/PDFs/Papers/0126_WeB05_1.pdf

Wang, Xugang, and colleagues. „Research on Lateral Path Following for Supercavitating Vehicles Based on ADRC–HOSM.” Journal of Marine Science and Application, version of record 16 July 2026. https://link.springer.com/article/10.1007/s11804-026-00920-8

Yang and colleagues. „Dynamic characteristics and structural response of a supercavitating underwater vehicle: an experimental and numerical study.” Scientific Reports, 2 May 2026. https://www.nature.com/articles/s41598-026-51224-4

Liu and colleagues. „Investigation of formation mechanism and flow pattern evolution of ventilated supercavity regulated by cavitator geometry with annular hydrofoil.” Physics of Fluids 38, 103314, 6 October 2026. https://pubs.aip.org/aip/pof/article-abstract/38/10/103314/3406076/Investigation-of-formation-mechanism-and-flow

Chirgwin, Richard. „China building SUPERSONIC SUBMARINE that travels in a BUBBLE.” The Register, 27 August 2014. https://www.theregister.com/2014/08/27/china_researches_supersonic_submarine/

NOAA National Ocean Service. „How far does sound travel in the ocean?” 23 September 2026. https://oceanservice.noaa.gov/facts/sound.html

Zaplotnik, Rok, David Dobnik, Tamara Košir, Špela Erčulj, Gregor Primc, Beatriz Alcaine Bellido, Walter Randazzo and Arijana Filipić. „Inactivation of human norovirus and MS2 in water using supercavitation–plasma (SuperPlasma) technology: influence of water matrix and water-related parameters.” Dataset, version 3. Zenodo, 23 July 2026. https://zenodo.org/records/21505190

Kramer, Andrew. „No bail for accused American spy.” Associated Press, 13 April 2000. https://www.cbsnews.com/news/no-bail-for-accused-american-spy/

LaFraniere, Sharon. „American denies buying secrets.” Washington Post, 26 October 2000. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2000/10/26/american-denies-buying-secrets/3fb0a1c1-410d-4a9d-8854-93096aef399d/

European Court of Human Rights. Babkin v. Russia, decision of 8 January 2009. https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/docx/pdf?filename=BABKIN+v.+RUSSIA.pdf&id=001-91037&library=ECHR&logEvent=False

RFE/RL. „Russia: Commission Says Fuel Caused 'Kursk’ Explosion.” 1 July 2002. https://www.rferl.org/a/1100150.html

Gudkov, Vyacheslav, and Sergey Dyupin. „«Курск» потопила собственная торпеда” [The Kursk was sunk by its own torpedo]. Kommersant, no. 29, 19 February 2002, p. 1. https://www.kommersant.ru/doc/311440

Esterbrook, John. „Sloppy Safety Procedures Sank Sub.” CBS News, 26 July 2002; AP and Reuters contributed. https://www.cbsnews.com/news/sloppy-safety-procedures-sank-sub/

Kudrik, Igor. „Leaking torpedo could cause 'Kursk’ disaster.” Bellona, 5 December 2000. https://bellona.org/news/nuclear-issues/accidents-and-incidents/2000-12-leaking-torpedo-could-cause-kursk-disaster

Pirrong, Craig. „It Sank: Ten Years After.” Streetwise Professor, 12 August 2010. https://streetwiseprofessor.com/it-sank-ten-years-after/

Trevithick, Joseph. „The Navy Is Ripping Out Underperforming Anti-Torpedo Torpedoes From Its Supercarriers.” The War Zone, 5 February 2019. https://www.twz.com/26347/the-navy-is-ripping-out-underperforming-anti-torpedo-torpedoes-from-its-supercarriers

Clark, Bryan. The Emerging Era in Undersea Warfare. Center for Strategic and Budgetary Assessments, 22 January 2015. https://csbaonline.org/resource/the-emerging-era-in-undersea-warfare/

DARPA. „Manta Ray UUV Prototype Completes In-Water Testing.” 1 May 2024. https://www.darpa.mil/news/2024/manta-ray-uuv-prototype

DARPA. „Manta Ray” programme page. https://www.darpa.mil/research/programs/manta-ray

Royal Navy. „Historic first as Royal Navy launches torpedo from uncrewed submarine.” 30 September 2026. https://www.royalnavy.mod.uk/news/2026/september/30/20260930-historic-first-as-royal-navy-launches-torpedo-from-uncrewed-submarine

Ministry of Defence. Answer to written question 58343 on Atlantic Bastion, 17 June 2025. https://questions-statements.parliament.uk/written-questions/detail/2025-06-09/58343

Royal Navy. „New Royal Navy undersea warfare technology unveiled to counter threat from Russia.” 8 December 2025. https://www.royalnavy.mod.uk/news/2025/december/08/20241208-atlantic-bastion

House of Commons Defence Committee. Defence in the High North. 22 October 2026. https://publications.parliament.uk/pa/cm5902/cmselect/cmdfence/71/report.html

Military & Aerospace Electronics. „Is world ready for an undersea missile? Supercavitating torpedo offers speed of 230 miles per hour.” 19 June 2018. https://www.militaryaerospace.com/power/article/16726685/is-world-ready-for-an-undersea-missile-supercavitating-torpedo-offers-speed-of-230-miles-per-hour