Jak francuskie protesty szkolne zderzyły się z buntem przeciw drożyźnie

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: 25 października 2026 · 16 min czytania

Płonący ratusz

Marsz w Limoges zaczął się spokojnie, w sobotę 17 października. Pod koniec popołudnia grupa ludzi wdarła się do ratusza i podpaliła parter, a ogień szybko dosięgnął dachu. Strażacy przyjechali tuż po szóstej. Około wpół do dziewiątej runęła kampanila, wieża będąca symbolem miasta, a nagrania jej upadku przez cały weekend krążyły w sieci. Wieczorem prefekt i mer oświadczyli, że XIX-wieczny gmach jest w dużej mierze stracony.

Mer Guillaume Guérin opowiadał, że strażacy wręczyli mu francuską flagę uratowaną z płomieni i że być może tylko tyle zostało z ratusza. Potem oddzielił budynek od tego, co symbolizował: „Płonie zabytek, ale to nie jest Republika”. Republika, mówił, przetrwa.

Gdzie indziej, w Paryżu, Marsylii, Lyonie, Bordeaux i innych miastach, grupy ludzi splądrowały setki sklepów i lokali. W stolicy tymczasem pokojowy tłum szedł w stronę północno-zachodniej części miasta, śpiewając hymn narodowy i powiewając flagami; niektórzy grali na trąbkach i skrzypcach.

Skala tego dnia zaskoczyła tych, których zadaniem było ją przewidzieć. Służby wywiadowcze spodziewały się w całym kraju około 200 000 demonstrantów. Ministerstwo spraw wewnętrznych naliczyło około 550 000 w 110 marszach; organizatorzy mówili o 800 000. Tłum, którego liczebność tak źle oszacowano, nie miał jednego źródła.

Wyrósł z dwóch ruchów, które zaczęły się osobno. Pierwszy zaczął się 17 września od strajku personelu z powodu nieobsadzonych etatów w jednym publicznym liceum w podparyskim Créteil. Drugi zaczął się wcześniej, od anonimowego filmiku na TikToku o cenach paliwa, który wskazał 17 października jako dzień marszu.

Dwa wezwania, jedna data

Najpierw było wezwanie w sprawie paliwa. Na początku września pewne konto na TikToku opublikowało jeden z pierwszych filmików, które wskazywały 17 października jako dzień protestu przeciw cenom paliwa. W ciągu tygodnia filmik zebrał prawie 300 000 polubień, a anonimowe konta podawały datę dalej. Autor jasno określił własną rolę: „ja tego nie organizuję”, powiedział. Papierkową robotą musiał się zająć ktoś inny.

Gniew, który wykorzystał, łatwo było znaleźć. 9 września SP95-E10, najczęściej tankowana benzyna, osiągnęła najwyższą średnią cenę od początku wojny na Bliskim Wschodzie, a jeszcze pod koniec miesiąca ceny na dystrybutorach biły rekordy. Do sierpnia wojna z Iranem zakłóciła dostawy ropy i paliw, a rosyjski zakaz eksportu oleju napędowego jeszcze je ograniczył. We wrześniu ceny konsumpcyjne we Francji były o 3,1% wyższe niż rok wcześniej, skromna liczba, za którą ginęło to, co płacili kierowcy: olej napędowy podrożał o 44,1%. 22 września rząd przedłużył dodatek paliwowy dla pracowników dojeżdżających do pracy samochodem i rozszerzył krąg uprawnionych, w pakiecie wartym około 450 milionów euro.

Wątek szkolny zaczął się od pracowników. 17 września nauczyciele i personel pomocniczy liceum Saint-Exupéry w Créteil przerwali pracę z powodu nieobsadzonych etatów. Następnego dnia dołączyli do nich uczniowie, a 21 września zablokowali szkołę, tego samego dnia, w którym odwiedzili ich posłowie Francji Nieujarzmionej (LFI), partii radykalnej lewicy. Kilka liceów w innych miejscach blokowano już od początku roku szkolnego, ale związek licealistów USL i źródło w administracji oświatowej uznają Créteil za początek ruchu ogólnokrajowego. Skargi były praktyczne: za duże klasy, nieobecni nauczyciele, których nikt nie zastępował, zaniedbane budynki, plany lekcji tak długie, że na jednym transparencie przed paryskim liceum wyliczono więcej godzin lekcji niż snu. Uczniowie chcieli też likwidacji Parcoursup, krajowej platformy, która rozdziela absolwentów szkół średnich między uczelnie.

Potem spór w Créteil się zakończył. Mniej więcej dziesięć dni po tym, jak uczniowie zaczęli protest, dostali nauczycieli na zastępstwa i sprzęt, o które prosili, i wrócili na lekcje. Ich protest wędrował już wtedy bez nich. Wywiad wideo z ośmiorgiem uczniów Saint-Exupéry, opublikowany 24 września, rozszedł się po TikToku, a 28 września samo kuratorium w Créteil nazwało media społecznościowe „wzmacniaczem mobilizacji”. 8 października minister edukacji narodowej Édouard Geffray zapowiedział ponad 3000 nauczycieli na zastępstwa dla liceów, które najbardziej ich potrzebowały, oraz kilkaset dodatkowych zatrudnień. Tydzień później uczniowie wciąż maszerowali, bo zapowiedzi rządu uznano za niewystarczające.

16 października oba nurty już się połączyły. Wezwanie na 17 października, rzucone przeciw drożyźnie i cenom benzyny, zbierało inne żale, a ruch licealny stał się jednym z jego katalizatorów. Przyłączyła się centrala związkowa CGT, a wraz z nią Solidaires i związek rolników Confédération paysanne. Jérôme Rodrigues, jedna z twarzy buntu żółtych kamizelek z 2018 roku, powiedział: „żółte kamizelki muszą być solidarne z licealistami”. CFDT i Force ouvrière, dwie inne konfederacje związkowe, trzymały się z tyłu i oszczędzały siły na dzień strajków 5 listopada, który główne związki, w tym CGT, zwołały wspólnie. W dniu protestu jako organizatorzy wypowiadali się między innymi CGT i organizacje studenckie. Nikt nie mówił w imieniu całego tłumu.

Jak szkolny spór stał się sprawą

Sposób, w jaki policja rozbijała blokady, sam stał się powodem do gniewu. Według danych ministerstwa spraw wewnętrznych między 21 września a 2 października w związku z ruchem licealnym zatrzymano ponad 5000 osób. W połowie października liczba ta przekroczyła 6000.

Niektóre obrażenia okazały się trwałe. 30 września w pobliżu liceum Balzac w Tours szesnastolatek został trafiony policyjnym strzałem i stracił wzrok w prawym oku; prokurator w Tours stwierdził, że obrażenia są „zgodne” z trafieniem pociskiem z wyrzutni LBD, która strzela twardymi gumowymi kulami. Dzień wcześniej w Alençon policjant chwycił za szyję czternastoletnią dziewczynę przed jej liceum, a nagrania zdarzenia krążyły w sieci. 5 października w Lens piętnastolatek stracił dłoń, gdy w pobliżu liceum Auguste-Béhal wybuchł granat. Świadkowie nie byli zgodni, czy chłopak go podniósł, a prokuratura poinformowała, że śledczy nie ustalili, czy to zrobił, czy granat na niego spadł. Minister spraw wewnętrznych Laurent Nuñez zawiesił wtedy użycie jednego typu granatu ogłuszającego wobec demonstrujących licealistów, i to tylko wobec nich.

Przemoc szła w więcej niż jednym kierunku. Do 4 października minister edukacji informował o spalonych lub zdewastowanych szkołach i kilkudziesięciu rannych nauczycielach. Rząd wyciągnął własny wniosek. 1 października kancelaria premiera nazwała ruch „manewrem zorganizowanym przez Francję Nieujarzmioną i jej ultralewicowe przybudówki”; koordynator LFI Manuel Bompard odpowiedział, że Matignon pogrąża się w teoriach spiskowych. Minister sprawiedliwości Gérald Darmanin stwierdził, że kraj przeszedł od demonstracji licealistów do zakłócania porządku publicznego.

Część tych, którzy maszerowali 17 października, odczytywała te same tygodnie inaczej. Dziewiętnastoletnia Lola z Paryża zmieściła obie sprawy w jednym zdaniu, które powiedziała agencji Reutera: „Walczymy, bo koszty życia są za wysokie, bo benzyna jest za droga, bo w całym kraju licealiści padają ofiarą przemocy i odnoszą rany…”. Koszty życia, paliwo i uczniowie poszkodowani w całym kraju za to, że domagali się większej liczby nauczycieli. Na placu Republiki dwie osoby wspięły się na pomnik pośrodku placu i nałożyły mu żółtą kamizelkę z napisem „2026 policja okalecza licealistów”.

Takie świadectwa nie dowodzą, że to działania policji wyprowadziły ludzi na ulice 17 października. Pokazują za to, dlaczego kierowcy wściekli z powodu cen paliwa i uczniowie wściekli z powodu swoich szkół znaleźli się po tej samej stronie policyjnego kordonu.

Sobota i narzędzia państwa

17 października rząd wyprowadził na ulice około 60 000 policjantów i żandarmów. Według danych ministerstwa spraw wewnętrznych, podanych 20 października, zatrzymali tego dnia 2397 osób, a rannych zostało 997 policjantów i żandarmów. W kolejnych dniach, w wyniku śledztw, zatrzymano jeszcze blisko 500 osób. Paryska prefektura policji poinformowała, że „na marginesie demonstracji” na ulicy zmarło dwóch mężczyzn: 59-letni uczestnik marszu, który zasłabł na trasie pochodu w sobotę wieczorem, i 48-letni mężczyzna, który zasłabł w pobliżu Châtelet w poniedziałek nad ranem. W sprawie obu zgonów wszczęto dochodzenia. Według prefektury pierwsza śmierć nie miała nic wspólnego z przemocą ani z działaniami policji; rodzina zmarłego zapowiedziała, że rozważa złożenie skargi, jeśli okaże się, że w grę wchodził gaz łzawiący.

Przyznania się do porażki padły szybko. Nuñez powiedział, że w niektórych dużych miastach, gdzie splądrowano setki sklepów, „nie można spojrzeć sklepikarzom w oczy i powiedzieć, że nie straciliśmy kontroli”. Złożył dymisję, ale Emmanuel Macron jej nie przyjął, powołując się na potrzebę „ciągłego dowodzenia” policją. Darmanin stwierdził: „Bez wątpienia zawiedliśmy w ten weekend”, i dodał, że większość zatrzymanych to dorośli, często znani już policji, a nie licealiści. Premier Sébastien Lecornu przyznał, że służby wywiadowcze nie pojęły, jak poważna jest sytuacja, a dotychczasowe zabezpieczenia były zbyt statyczne. Marine Le Pen ze skrajnie prawicowego Zjednoczenia Narodowego i Jean-Luc Mélenchon z LFI, pierwsza i drugi w październikowych sondażach przed wyborami prezydenckimi w kwietniu 2027 roku, oboje potępili grabieże.

19 października Lecornu zwrócił się do prefektów, przedstawicieli państwa w poszczególnych departamentach, o wprowadzenie częściowych, lokalnych godzin policyjnych, które miały chronić handel. W razie potrzeby można by ogłosić stan wyjątkowy, powiedział, ale częściowe godziny policyjne wydają się bardziej odpowiednie. Tej nocy plac Republiki i dzielnicę Les Halles w Paryżu zamknięto od 23.00 do 6.00, a własne godziny policyjne wprowadziły między innymi Lyon i Nicea, niektóre tylko dla nieletnich.

W 2005 roku państwo sięgnęło po cięższe narzędzie prawne. W listopadzie tamtego roku, gdy zamieszki rozlały się z przedmieść Paryża na blisko 300 miejscowości, Jacques Chirac ogłosił stan wyjątkowy na podstawie ustawy z 1955 roku, z czasów wojny algierskiej, która pozwalała wprowadzać godzinę policyjną wszędzie tam, gdzie była potrzebna. Nawet wtedy nie wezwano wojska; zapytany, czy należałoby to zrobić, premier Dominique de Villepin odpowiedział, że Francja nie jest na tym etapie. W 2026 roku rząd wyznaczył armii ograniczoną rolę. 20 października Nuñez poinformował posłów, że żołnierze operacji Sentinelle zostaną skierowani głównie do stałej ochrony newralgicznych obiektów, tak by policjantów i żandarmów można było przesunąć do działań wobec tłumu.

Czym naprawdę zajmują się żołnierze Sentinelle

Operację Sentinelle uruchomiono po zamachach terrorystycznych w Paryżu w styczniu 2015 roku, by żołnierze pełnili wartę przy miejscach kultu i innych newralgicznych obiektach, wspierając policję i żandarmerię. Jej skalę łatwo źle odczytać. W styczniu 2025 roku ministerstwo sił zbrojnych mówiło o blisko 7000 żołnierzy dziennie, przy czym liczba ta obejmuje łącznie rozmieszczonych i pozostających w gotowości. Na igrzyska olimpijskie w 2024 roku zwiększono ją do 10 000. Nagłówek o rozmieszczeniu wojska we Francji może więc opisywać rutynę trwającą od dekady, chwilowe wzmocnienie albo zmianę zadań. Decyzja z października 2026 roku była zmianą zadań: żołnierze mieli przejąć stałe posterunki wartownicze, by więcej policjantów można było skierować na marsze. Gdy 23 października Nuñez przedstawiał plany na 24 października, w ogóle nie wspomniał o Sentinelle. Jednostki, które wymienił, elitarne oddziały RAID, GIGN i BRI, miały chronić budynki publiczne, z dala od kontaktu z tłumem.

Na 24 października Nuñez zapowiedział 70 000 policjantów i żandarmów, o 10 000 więcej niż tydzień wcześniej, a do tego pojazdy opancerzone i armatki wodne. Sądy w trybie przyspieszonym sądziły zatrzymanych: w Lille trzech niekaranych mężczyzn w wieku od 20 do 25 lat od razu trafiło do więzienia za splądrowanie sklepu z grami wideo. Zgromadzenie Narodowe na wniosek swojej przewodniczącej Yaël Braun-Pivet powołało komisję śledczą do zbadania przemocy i strategii policji; 23 października Zjednoczenie Narodowe już ją bojkotowało po tym, jak nie uzyskało żadnego z trzech stanowisk sprawozdawców komisji. Godziny policyjne miały pozostać w mocy 24 października w niektórych miastach i strefach newralgicznych, w tym w okolicy placu Republiki.

Żaden z tych kroków nie wymagał niczyjej zgody po drugiej stronie. Wobec braku jednego kierownictwa, z którym można by się targować o ustępstwa, rząd użył tego, czym rozporządza bezpośrednio, a potem sięgnął po prawo do demonstrowania.

Słowa prezydenta, podpis prefekta

22 października, po posiedzeniu rady bezpieczeństwa z udziałem służb wywiadowczych, Macron powiedział: „Ogólne zalecenie jest takie, by w najbliższych dniach nie było demonstracji”. W tę sobotę zgodę miały dostać tylko marsze organizowane przez związki zawodowe, na trasach wybranych tak, by chronić sklepy, a wnioski „ludzi, którzy nie mają do tego żadnej legitymacji”, miały być odrzucane.

Francuskie prawo nie daje prezydentowi takiego wyboru. Marsz na drodze publicznej trzeba zgłosić z wyprzedzeniem, a władze mogą go zakazać, ale wyłącznie środkiem koniecznym, odpowiednim i proporcjonalnym do ryzyka zakłócenia porządku; nie ma żadnego zezwolenia, które można by wydać. W miastach, w których policja jest formacją państwową, o zakazie marszu decyduje wyłącznie prefekt, a mer nie ma takiego uprawnienia. Prawo nie dzieli też demonstrantów według tego, kto ich zorganizował. „W prawie nie ma niczego, co pozwalałoby odróżnić demonstrację zorganizowaną przez związek zawodowy od demonstracji zorganizowanej przez inny kolektyw”, powiedział John-Christopher Rolland, wykładowca prawa publicznego na Uniwersytecie Paris Nanterre. Słowa Macrona mogły zadziałać jedynie jako sygnał dla prefektów.

Do sądu poszły dwie organizacje. 22 października stowarzyszenie Association de défense des libertés constitutionnelles (Adelico) i Syndicat de la magistrature, związek zawodowy sędziów, zwróciły się do Rady Stanu, najwyższego sądu administracyjnego Francji, o zawieszenie tego, co nazwały decyzją prezydenta. 23 października sąd oddalił ich wnioski, a uzasadnienie pozbawiło linię prezydenta mocy prawnej. Jego wypowiedzi, jak stwierdzono w postanowieniu, „nie świadczą o istnieniu decyzji o zakazie wszelkich demonstracji ani o poleceniu w tym duchu wydanym prefektom”. To prefekci mieli ocenić, w chwili podejmowania decyzji, rzeczywistą skalę ryzyka zakłóceń porządku, jakie niesie każdy zgłoszony lub planowany marsz. Rząd wygrał, ponieważ sąd uznał, że słowa prezydenta same w sobie niczego nie zakazały i nikomu niczego nie poleciły.

Co chroni niemieckie orzeczenie w sprawie Brokdorfu

W lutym 1981 roku przeciwnicy budowanej elektrowni jądrowej w Brokdorfie, w Niemczech Zachodnich, zaplanowali protesty. Zanim władze w ogóle zostały o nich powiadomione, starosta powiatu zakazał wszelkich protestów na obszarze około 210 kilometrów kwadratowych wokół budowy. Mimo to demonstrowało ponad 50 000 osób. W 1985 roku Federalny Trybunał Konstytucyjny wykorzystał tę sprawę, by sformułować regułę. Jeśli nie należy się spodziewać, że protest jako całość przybierze gwałtowny przebieg, wolność zgromadzeń nadal chroni jego pokojowych uczestników, nawet gdy przewiduje się, że pojedyncze osoby albo mniejszość spośród nich sięgną po przemoc. Prewencyjny zakaz całego wydarzenia musi spełniać surowe wymogi co do sposobu, w jaki oceniono ryzyko, a sama możliwość, że część uczestników marszu użyje przemocy, nie wystarcza, by go uzasadnić. Władze muszą też współpracować z organizatorami, a im więcej organizatorzy robią, by protest przebiegał pokojowo, tym wyżej stoi poprzeczka dla interwencji państwa. Dwóch francuskich socjologów badających policję wywodzi część późniejszej niemieckiej praktyki deeskalacji właśnie z tego obowiązku komunikacji i współpracy.

Prefekci tymczasem skorzystali z uprawnienia, na które wskazał sąd. Na 24 października zakazano marszów w Lyonie i kilku innych miastach. W Paryżu prefektura najpierw dopuściła związkową trasę z placu Bastylii na plac Nation, a odmówiła zgody na trasę z Bastylii pod Operę, o którą zabiegały żółte kamizelki i studencka grupa Interfac. Potem, w piątek 23 października po południu, zakazała trasy Bastylia–Nation, którą dzień wcześniej wynegocjowała ze związkami. W zamian zaproponowała trasę od Porte d’Italie do Porte de Vincennes bulwarami des Maréchaux, na obrzeżach miasta. Związki odmówiły i zaskarżyły tę decyzję do sądu administracyjnego w Paryżu. Przywódcom partii, których Lecornu przyjął 22 października w Matignon, nie poszło wiele lepiej: lewica wyszła ze spotkania rozczarowana, że tematem był porządek publiczny, a nie polityczna odpowiedź na kryzys.

Co może wywalczyć ulica

W sondażu wśród zarejestrowanych wyborców ze stycznia 2026 roku tylko 15% badanych zadeklarowało zaufanie do partii politycznych, a 18% do prezydenta, podczas gdy policji ufało 73%, a swojemu merowi 60%. Nieufność spada na kanał, który ma zamieniać gniew w prawo, a od przedterminowych wyborów 2024 roku rozdrobniony parlament jeszcze bardziej ten kanał zatkał. Nic z tego nie tłumaczy grabieży. Opisuje natomiast grunt, na którym protest musi szukać efektu.

Dwukrotnie w ostatnich dekadach ulica zmieniła decyzję, za każdym razem zmieniając położenie kogoś, kto musiał decydować. W 2006 roku rząd de Villepina stworzył CPE, umowę o pierwszą pracę, która pozwoliłaby pracodawcom zwalniać nowych pracowników poniżej 26. roku życia w trakcie dwuletniego okresu próbnego. Parlament rzeczywiście o niej debatował: Zgromadzenie przegłosowało poprawkę wprowadzającą tę umowę w nocy z 8 na 9 lutego. Jeszcze tego samego dnia de Villepin zastosował wobec całej ustawy artykuł 49.3 konstytucji: rząd uzależnił swoje przetrwanie od przyjęcia tekstu i debata się skończyła. Nastąpiły tygodnie strajków i marszów, w których brały udział miliony, blokady szkół i pierwsza od 1968 roku okupacja Sorbony. 10 kwietnia Chirac ustąpił i zapowiedział, że umowa zostanie zastąpiona. Parlament przegłosował; prezydent zmienił zdanie.

W listopadzie 2018 roku żółte kamizelki, ruch zrodzony w mediach społecznościowych i zorganizowany poza partiami i związkami, wyszły na ulice przeciw podwyżce podatków od paliw, która miała wejść w życie 1 stycznia 2019 roku. Minister ekologii François de Rugy zapowiedział, że rząd utrzyma „zaplanowany kurs”. Na początku grudnia rząd zrezygnował ze styczniowej podwyżki. Pod koniec tego miesiąca uchwalił podwyżkę prime d’activité, dodatku dla nisko zarabiających, wypłacanego od lutego 2019 roku; razem z rutynową styczniową podwyżką płacy minimalnej dało to uprawnionemu samotnemu, bezdzietnemu pracownikowi z płacą minimalną ponad 100 euro miesięcznie więcej. Jeden z uczestników ruchu, Alain Bouché, pytał w telewizji, dlaczego rząd, skoro mógł to zrobić, czekał, aż dojdzie do konfliktu i przemocy.

Przykładem odwrotnym jest rok 2023. Reforma emerytalna Macrona, która podniosła wiek emerytalny do 64 lat, przeszła przez Zgromadzenie w trybie artykułu 49.3, a 14 kwietnia 2023 roku prezydent podpisał ustawę, choć związki zawodowe wspólnie prosiły go, by tego nie robił. Zamieszki jej nie ruszyły. W marcu, po starciach, w których podpalono wejście do ratusza w Bordeaux, Darmanin, wówczas minister spraw wewnętrznych, powiedział, że ustawy nie należy wycofywać z powodu przemocy. Zmieniła ją dopiero parlamentarna transakcja dwa lata później. W październiku 2025 roku Lecornu, który potrzebował, by socjaliści nie obalili jego rządu, zaproponował zawieszenie reformy; zawieszenie było jednym z ich warunków. Ustawa o finansowaniu zabezpieczenia społecznego na 2026 rok zawiesiła do 2028 roku podnoszenie wieku emerytalnego i wymaganego okresu składkowego, ze skutkiem od 1 września 2026 roku.

W 2006 i 2018 roku ulica wygrała, bo ktoś, kto miał władzę złożenia podpisu, miał powód, by go złożyć: prezydent w obliczu tygodni blokad, rząd w obliczu zamieszek w wielu miastach. Gdy władza wykonawcza mogła czekać, jak w 2023 roku, ulica przegrała, a to, czego nie wywalczyły marsze, przyszło później od premiera, który liczył głosy socjalistów.

W tym ujęciu październik 2026 roku to protest bez partnera do negocjacji. Człowiek, który rzucił datę, powiedział, że nie będzie jej organizował. CGT przyłączyła się do wezwania, którego nie napisała, a CFDT i Force ouvrière trzymały się od niego z dala. Ustępstwa trafiły do tych, którzy mogli je przyjąć: uczniowie z Créteil dostali nauczycieli, a organizacje licealistów spotkania. 23 października Macron przyjął w Pałacu Elizejskim około dwudziestu ich przedstawicieli na blisko trzy godziny. W poniedziałek 26 października mają się spotkać z Lecornu, a otoczenie Macrona zapowiedziało, że rząd złoży zobowiązania „już od poniedziałku”. Uczniowie zapowiedzieli, że nie przestaną się mobilizować, dopóki nie pojawią się konkretne rozwiązania. Ceny paliwa, sprawa, która wyznaczyła datę 17 października, nie mają przy tym stole swojego delegata. Brak jednego organizatora utrudnia negocjacje.

Rząd przekonuje, że słuchał, a 17 października był porażką wywiadu i policji, którą wykorzystali przestępcy i niewielki radykalny margines. Przed marszem uczniowie z Créteil wywalczyli swoje żądania, minister zapowiedział nauczycieli na zastępstwa, a pomoc paliwową rozszerzono; po nim urzędnicy przypisali część przemocy skrajnie lewicowym grupom i grabieżcom. Oba argumenty się bronią i żaden nie rozstrzyga sporu, który wypełnił ulice. Pomoc paliwowa była jednostronnym działaniem państwa, podjętym blisko miesiąc przed marszami, a nikt nie może przyjąć kolejnego ustępstwa w imieniu tłumu, który wyszedł na ulice z powodu paliwa. Tymczasem porażka policji w jedną sobotę przyniosła ogólną odpowiedź, czyli ograniczenie tego, kto może maszerować, a Rada Stanu uznała potem, że w świetle prawa nie była to w ogóle decyzja.

Tam, gdzie policja spotyka tłum

Każdy z tych wyborów kończy się tam, gdzie funkcjonariusze stają naprzeciw demonstrantów, a psychologowie tłumu zbadali, co się wtedy dzieje. Policja, która traktuje tłum jako z natury irracjonalny i niebezpieczny, zwykle sama sobie szkodzi: może to prowadzić do interwencji, które wzmacniają tych w tłumie, którzy nawołują do przemocy. Powszechny konflikt wyrasta ze spotkania policji z tłumem, a działania policji, które rozróżniają poszczególne grupy, mogą skłonić tłum do powstrzymania skłonnej do przemocy mniejszości we własnych szeregach.

W 2016 roku dwaj francuscy socjologowie, Olivier Fillieule i Fabien Jobard, przekonywali, że francuska policja opiera się modelom deeskalacji stosowanym w Niemczech, Szwecji i Szwajcarii, a teoria tłumu Gustave’a Le Bona, XIX-wiecznego autora, który opisywał tłumy jako irracjonalne, pozostaje sercem jej filozofii. Od tamtej pory Francja spisała swoją doktrynę. Krajowe ramy działań wobec tłumów, schéma national du maintien de l’ordre, ogłoszono 16 września 2020 roku. 10 czerwca 2021 roku Rada Stanu uchyliła cztery zawarte w nich przepisy, w tym „nasse”, czyli okrążanie tłumu, które anglojęzyczni nazywają kettlingiem, ponieważ tekst nie określał, kiedy można je stosować. Ministerstwo wydało poprawioną wersję w grudniu tego roku.

Język października 2026 roku ciągnie w dwie strony. 19 października Nuñez obiecał nasilić interwencje przeciw „wandalom i grabieżcom”, tak by siły porządkowe były „mobilne i szybko reagujące”, gdy grupy odłączają się, żeby plądrować sklepy. 23 października potwierdził, że LBD i granaty mogą być używane w granicach prawa: „Liczy się proporcjonalność, zawsze proporcjonalność”. Mer Marsylii Benoît Payan nazwał rządową doktrynę utrzymania porządku „nieskuteczną”. A związek zawodowy komisarzy policji ogłosił, że jego ludzie są „u kresu sił”.

Badania nad tłumem nie mogą wykazać, co konkretna taktyka zdziałała w październiku 2026 roku, i opisują raczej to, co policja może zrobić, niż to, co musi. Dostarczają jednak sprawdzianu na 24 października i kolejne dni: czy funkcjonariusze, którym kazano szybko działać przeciw grabieżcom, wciąż potrafią odróżnić grabieżców od otaczającego ich tłumu.

Budynek i klasa

23 października Lecornu pojechał do Limoges. Państwo, zapowiedział, odbuduje ratusz „w identycznej postaci” i wpisze cały budynek do rejestru zabytków. Miejscowi podatnicy nie zapłacą na ten cel „ani jednego euro”, a państwo będzie dochodzić odpowiedzialności cywilnej od tych, którzy go podpalili. To, co się tam stało, powiedział, „nie ma nic wspólnego z ruchem społecznym ani z ruchem licealistów”. Do 22 października w areszcie znalazło się dwóch mężczyzn. Pierwszego, 34-letniego, śledczy opisali jako działacza skrajnej lewicy, który już figurował na liście osób monitorowanych przez służby bezpieczeństwa; był podejrzany o usiłowanie zabójstwa osoby sprawującej władzę publiczną, a w czasie ataku w ratuszu przebywało trzynastu funkcjonariuszy policji miejskiej. Drugiego, 66-letniego, zatrzymano w ten czwartek w departamencie Creuse. Zarzutów nie zweryfikował jeszcze sąd.

To, o co uczniowie z Créteil wyszli protestować we wrześniu, nauczyciele przed ich klasami, jest tematem spotkania w Matignon w poniedziałek 26 października, na którym przedstawiciele licealistów oczekują pierwszych konkretnych rozwiązań. Przedtem przyszła sobota 24 października, drugi ogólnokrajowy dzień protestu, zwołany przez związki, licealistów i koordynację żółtych kamizelek, z zapowiedzianymi 70 000 policjantów i żandarmów, zakazami marszów w kilku miastach i paryską trasą zaskarżoną do sądu.

Powiązane artykuły

• Kraje, które nigdy nie potrzebowały rewolucji – i co je chroni
• Dlaczego spadek przestępczości nie zawsze opróżnia więzienia
• Dlaczego niektóre demokracje upadają po dziesięciu latach, a inne trwają stulecia

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Manifestacje 17 października 2026 roku w Paryżu – Wikimedia Commons (Fot.: Jules*, CC BY-SA 4.0)

Ratusz w Limoges, maj 2026 – Wikimedia Commons (Fot.: Benjamin Smith, CC BY-SA 4.0)

Manifestacja licealistów 6 października 2026 roku w Paryżu – Wikimedia Commons (Fot.: FreCha, CC BY-SA 4.0)

Najważniejsze źródła i bibliografia

France 3 Nouvelle-Aquitaine. „Mobilisation du 17 octobre à Limoges : la mairie de Limoges toujours en feu, le campanile, emblème de la ville, s’est effondré.” France 3 Nouvelle-Aquitaine, 17 October 2026. https://france3-regions.franceinfo.fr/nouvelle-aquitaine/haute-vienne/limoges/mobilisation-du-17-octobre-des-manifestants-mettent-le-feu-a-la-mairie-de-limoges-3435198.html

franceinfo. „’C’est un monument qui brûle, mais ce n’est pas la République’ : l’émotion mêlée de colère du maire de Limoges devant l’incendie qui a détruit l’hôtel de ville.” franceinfo, 17–18 October 2026. https://www.franceinfo.fr/faits-divers/c-est-un-monument-qui-brule-mais-ce-n-est-pas-la-republique-l-emotion-melee-de-colere-du-maire-de-limoges-devant-l-incendie-qui-a-detruit-l-hotel-de-ville_8242447.html

Corbet, Sylvie, and Jade Le Deley. „Clashes, fires and looting break out as protesters rally across France.” Associated Press via ABC News, 17 October 2026. https://abcnews.com/International/wireStory/protesters-france-rally-rising-living-costs-joining-students-137342706

Reuters. „EN DIRECT-Journée de « colère sociale » en France, nombreuses violences en marge des cortèges.” Boursorama, 17–18 October 2026. https://www.boursorama.com/actualite-economique/actualites/en-direct-journee-de-colere-sociale-en-france-nombreuses-violences-en-marge-des-corteges-981e06cc307cb5bf1dcf475d805db316

franceinfo. „VRAI OU FAUX. Combien de personnes sont mortes en marge de la mobilisation du 17 octobre à Paris ?” franceinfo, 20 October 2026, updated 22 October 2026. https://www.franceinfo.fr/vrai-ou-fake/vrai-ou-faux-combien-de-personnes-sont-mortes-en-marge-de-la-mobilisation-du-17-octobre-a-paris_8245396.html

Reuters. „French police clash with protesters amid rally over cost of living.” CNBC, 17 October 2026. https://www.cnbc.com/2026/10/17/french-protesters-take-to-streets-over-rising-prices-and-social-strain.html

Associated Press. „French police arrest more than 1,800 people after violent protests erupt across country.” CBS News, 18 October 2026. https://www.cbsnews.com/news/protests-france-rising-living-costs-students/

franceinfo. „’J’ai remis ma démission parce que je suis responsable de tout’, affirme Laurent Nuñez, après les heurts et pillages lors de la mobilisation du 17 octobre.” franceinfo, 19 October 2026. https://www.franceinfo.fr/societe/mobilisation-du-17-octobre/j-ai-remis-ma-demission-parce-que-je-suis-responsable-de-tout-ce-qui-se-passe-affirme-laurent-nunez-apres-les-heurts-et-pillages-lors-de-la-mobilisation-du-17-octobre_8243536.html

Le JDD. „Manifestations du 24 octobre : la DGPN demande de porter le taux de présence des policiers à 75 %.” Le Journal du Dimanche, 20 October 2026. https://www.lejdd.fr/Societe/info-jdd-manifestations-du-24-octobre-la-dgpn-demande-de-porter-le-taux-de-presence-des-policiers-a-75-186573

franceinfo. „D’où viennent les appels à un retour des 'gilets jaunes’ le 17 octobre, dans un contexte de flambée des prix des carburants ?” franceinfo, 17 September 2026. https://www.franceinfo.fr/internet/reseaux-sociaux/d-ou-viennent-les-appels-a-un-retour-des-gilets-jaunes-le-17-octobre-dans-un-contexte-de-flambee-des-prix-des-carburants_8193398.html

ICI. „Prix des carburants : sur TikTok, des jeunes appellent à relancer le mouvement des 'gilets jaunes’ le 17 octobre.” ICI (Radio France), 11 September 2026. https://www.ici.fr/infos/economie-social/prix-des-carburants-sur-tik-tok-des-jeunes-appellent-a-relancer-le-mouvement-des-gilets-jaunes-le-17-octobre-9122130

Reuters. „Diesel prices overtake jet fuel in Europe as global shortage widens.” Hydrocarbon Processing, 13 August 2026. https://hydrocarbonprocessing.com/news/2026/08/diesel-prices-overtake-jet-fuel-in-europe-as-global-shortage-widens/

INSEE. „En septembre 2026, les prix à la consommation augmentent de 3,1 % sur un an.” Informations rapides n° 247, 15 October 2026. https://www.insee.fr/fr/statistiques/9080209

franceinfo. „Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s’est transformé en un mouvement d’ampleur.” franceinfo, 1 October 2026. https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html

franceinfo. „À la genèse du mouvement lycéen, un établissement du Val-de-Marne, où le calme est revenu depuis.” franceinfo, 5 October 2026. https://www.franceinfo.fr/replay-radio/le-tour-de-la-question/a-la-genese-du-mouvement-lyceen-un-etablissement-du-val-de-marne-ou-le-calme-est-revenu-depuis_8222884.html

Magee, Caolán. „What’s behind French student protests that turned violent?” Al Jazeera, 30 September 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/9/30/whats-behind-french-student-protests-that-turned-violent

CIDJ. „Une « refonte » de Parcoursup annoncée par Emmanuel Macron.” CIDJ, 23 October 2026. https://www.cidj.com/s-orienter/avec-parcoursup/une-refonte-de-parcoursup-annoncee-par-emmanuel-macron

Geffray, Édouard (Minister of National Education). Post on X, 8 October 2026. https://x.com/EdouardGeffray/status/2108286208308855194

LCP. „Mobilisation du 17 octobre: des lycéens aux gilets jaunes, qui appelle à manifester et pourquoi?” LCP – Assemblée nationale, 16 October 2026. https://lcp.fr/actualites/mobilisation-du-17-octobre-des-lyceens-aux-gilets-jaunes-qui-appelle-a-manifester-et

Amnesty International France. „Mouvement lycéen : des mineurs face à la répression des forces de l’ordre.” Amnesty International France, 2 October 2026, updated 6 October 2026. https://www.amnesty.fr/actualites/france-mouvement-lyceens-blocus-lycees-point-sur-la-situation/

CNN. „The rioting across France is a symptom of a much larger public and political crisis.” CNN, 19 October 2026. https://www.cnn.com/2026/10/19/europe/france-riots-political-crisis-intl

CNN. „France promises 'massive’ police presence this weekend as cities impose more curfews after protest violence.” CNN, 20 October 2026. https://www.cnn.com/2026/10/19/europe/france-protests-violence-wwk-intl-hnk

franceinfo. „Blocage des lycées : la main d’un adolescent arrachée par une grenade.” franceinfo, 5 October 2026. https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/blocage-des-lycees-la-main-d-un-adolescent-arrachee-par-une-grenade_8223883.html

Al Jazeera. „Teenager loses hand in blast amid French school protest clashes.” Al Jazeera, 5 October 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/10/5/students-continue-to-protest-in-france-as-hundreds-of-schools-close

Reuters. „2,000 arrested in France as student protests escalate into violence.” NBC News, 2 October 2026. https://www.nbcnews.com/world/europe/france-2000-arrested-student-violence-protest-rcna601094

Radio-Canada (AFP). „France : une journée de manifestations marquée par des violences et des affrontements.” Radio-Canada, 17 October 2026. https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2293425/france-manifestation-colere-jeunes

Al Jazeera (with Reuters). „France announces curfews in aftermath of violent protests.” Al Jazeera, 19 October 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/10/19/frances-macron-declines-ministers-resignation-after-violent-protests

ICI. „Violences du 17 octobre : Laurent Nuñez admet 'un manque d’anticipation’, l’instauration de couvre-feux attendue.” ICI (Radio France), 19 October 2026. https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/violences-du-17-octobre-laurent-nunez-admet-un-manque-d-anticipation-sebastien-lecornu-reunit-une-cellule-de-crise-1550904

ABC News. „France protests cool after overnight curfews in Paris, major cities, PM says.” ABC News, 20 October 2026. https://abcnews.com/International/france-protests-cool-after-overnight-curfews-paris-major/story?id=137403836

Al Jazeera. „France PM promises more curfews as authorities seek to regain control.” Al Jazeera, 20 October 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/10/20/france-to-impose-new-curfews-where-required-after-calm-night

Associated Press. „France announces nightly curfews 'for as long as necessary’.” NPR, 21 October 2026. https://www.npr.org/2026/10/21/nx-s1-6010344/france-nightly-curfews

Reuters. „France protests: Curfews calm unrest as Macron tours Gulf.” CNBC, 20 October 2026. https://www.cnbc.com/2026/10/20/france-protests-curfews-macron-gulf-trip.html

Al Jazeera. „State of emergency declared in France.” Al Jazeera, 8 November 2005. https://www.aljazeera.com/news/2005/11/8/state-of-emergency-declared-in-france

Al Jazeera. „Curfews planned in France to stop riots.” Al Jazeera, 8 November 2005. https://www.aljazeera.com/news/2005/11/8/curfews-planned-in-france-to-stop-riots

Ministère des Armées. „Opération Sentinelle : 10 ans au service des Français.” Ministère des Armées, 10 January 2025. https://www.defense.gouv.fr/actualites/operation-sentinelle-10-ans-au-service-francais

franceinfo. „Blindés, unités d’élite, 70 000 policiers et gendarmes… Laurent Nuñez détaille l’important dispositif de sécurité mobilisé pour les manifestations du 24 octobre.” franceinfo, 23 October 2026. https://www.franceinfo.fr/societe/manifestations/blindes-unites-d-elite-70-000-policiers-et-gendarmes-laurent-nunez-detaille-l-important-dispositif-de-securite-mobilise-pour-les-manifestations-du-24-octobre_8250754.html

Barbarit, Simon. „Emmanuel Macron serre la vis sur les mobilisations : jusqu’à quel point peut-on restreindre la liberté de manifester ?” Public Sénat, 22 October 2026. https://www.publicsenat.fr/actualites/politique/emmanuel-macron-serre-la-vis-sur-les-mobilisations-jusqua-quel-point-peut-on-restreindre-la-liberte-de-manifester

Le Club des juristes. „Référé-liberté déposé devant le Conseil d’État après les déclarations d’Emmanuel Macron.” Le Club des juristes, 22–23 October 2026. https://www.leclubdesjuristes.com/en-bref/refere-liberte-depose-devant-le-conseil-detat-apres-les-declarations-demmanuel-macron-18006/

Campion, Juliette, and Fabien Magnenou. „Mobilisations du 24 octobre : 'le niveau de menace reste élevé’, affirme Sébastien Lecornu, ciblant 'l’ultragauche’ et 'la délinquance’.” franceinfo (live), 23–24 October 2026. https://www.franceinfo.fr/societe/mobilisation-du-17-octobre/direct-manifestations-du-24-octobre-emmanuel-macron-preside-un-conseil-de-defense-a-9-heures-avant-de-recevoir-les-lyceens-dans-l-apres-midi_8250124.html

franceinfo. „Mobilisation du 24 octobre : un référé déposé samedi matin par l’intersyndicale contre le changement de parcours de la manifestation à Paris.” franceinfo, 23 October 2026. https://www.franceinfo.fr/societe/manifestations/mobilisation-du-24-octobre-un-refere-depose-samedi-matin-par-l-intersyndicale-contre-le-changement-de-parcours-de-la-manifestation-a-paris_8251420.html

Associated Press. „Louvre and major Paris museums to close on Saturday over concerns about violence during protests.” The Globe and Mail, 23 October 2026. https://www.theglobeandmail.com/world/article-france-saturday-protests-police-louvre-closed/

Bundesverfassungsgericht. Order of 14 May 1985, 1 BvR 233/81 (Brokdorf), English abstract. https://www.bundesverfassungsgericht.de/SharedDocs/Entscheidungen/EN/1985/05/rs19850514_1bvr023381en.html

Fillieule, Olivier, and Fabien Jobard. „Un splendide isolement.” La Vie des idées, 24 May 2016. https://laviedesidees.fr/Un-splendide-isolement

Sciences Po CEVIPOF and OpinionWay. „Baromètre de la confiance politique CEVIPOF 2026 : la confiance s’effondre en politique, la proximité fait figure de refuge.” Sciences Po CEVIPOF, 9 February 2026. https://www.sciencespo.fr/cevipof/fr/actualites/barometre-de-la-confiance-politique-cevipof-2026-la-confiance-s-effondre-en-politique-la-proximite-fait-figure-de-refuge/

Assemblée nationale. Compte rendu analytique, 1re séance du 9 février 2006. https://www.assemblee-nationale.fr/12/cra/2005-2006/142.asp

Assemblée nationale. Compte rendu intégral, 2e séance du 9 février 2006. https://www.assemblee-nationale.fr/12/cri/2005-2006/20060143.asp

Al Jazeera. „France to replace youth job law.” Al Jazeera, 10 April 2006. https://www.aljazeera.com/news/2006/4/10/france-to-replace-youth-job-law

The Guardian via Mail & Guardian. „Chirac backs down and scraps youth job law.” Mail & Guardian, 11 April 2006. https://mg.co.za/article/2006-04-11-chirac-backs-down-and-scraps-youth-job-law

Le Temps (AFP). „«Gilets jaunes»: plus de 287 000 manifestants contre la hausse des taxes sur le carburant.” Le Temps, 18 November 2018. https://www.letemps.ch/monde/europe/gilets-jaunes-plus-287-000-manifestants-contre-hausse-taxes-carburant

NPR. „Macron Promises Minimum Wage Hike And Tax Cuts To End 'Yellow Vest’ Protests.” NPR, 10 December 2018. https://www.npr.org/2018/12/10/675425153/macron-promises-minimum-wage-hike-and-tax-cuts-to-end-yellow-vest-protests

Assemblée nationale. Projet de loi n° 1516 portant mesures d’urgence économiques et sociales. 19 December 2018. https://www.assemblee-nationale.fr/15/pdf/projets/pl1516.pdf

La Libre (Belga). „La loi sur la réforme des retraites officiellement promulguée en France.” La Libre Belgique, 15 April 2023. https://www.lalibre.be/international/europe/2023/04/15/la-loi-sur-la-reforme-des-retraites-officiellement-promulguee-en-france-M43MXOZAIVEKVCWXSW4FXY5TQY/

Al Jazeera. „Calls for more pension protests as hundreds arrested in France.” Al Jazeera, 24 March 2023. https://www.aljazeera.com/news/2023/3/24/calls-for-more-pensions-protests-as-hundreds-arrested-in-france

Fau, Ludovic. „Retraites : Sébastien Lecornu propose la 'suspension’ de la réforme jusqu’à l’élection présidentielle.” LCP – Assemblée nationale, 14 October 2025. https://lcp.fr/actualites/retraites-sebastien-lecornu-propose-la-suspension-de-la-reforme-jusqu-a-l-election

Service Public (DILA). „Suspension de la réforme des retraites : qui est concerné ?” Service-public.gouv.fr, 27 February 2026. https://www.service-public.gouv.fr/particuliers/actualites/A18825

Reicher, Stephen, Clifford Stott, John Drury, Otto Adang, Patrick Cronin and Andrew Livingstone. „Knowledge-based public order policing: principles and practice.” Policing 1, no. 4 (2007): 403–415. https://doi.org/10.1093/police/pam067 ; University of Stirling repository record: https://www.stir.ac.uk/research/hub/publication/889829

Conseil d’État. Décision n° 444849 et autres (schéma national du maintien de l’ordre), 10 June 2021. https://www.conseil-etat.fr/content/download/159935/file/444849.pdf

France 3 Nouvelle-Aquitaine. „Incendie de la mairie de Limoges : un deuxième suspect interpellé en Creuse, la garde à vue du premier requalifiée pour 'tentative de meurtre’.” France 3 Nouvelle-Aquitaine, 22 October 2026. https://france3-regions.franceinfo.fr/nouvelle-aquitaine/haute-vienne/limoges/incendie-de-la-mairie-de-limoges-un-deuxieme-suspect-interpelle-en-creuse-la-garde-a-vue-du-premier-requalifiee-pour-tentative-de-meurtre-3437415.html

Levrel, Pierre. „Face à la flambée des prix du carburant, le gouvernement débloque 450 millions d’euros pour soutenir les travailleurs et les professionnels.” LCP – Assemblée nationale, 22 September 2026. https://lcp.fr/actualites/face-a-la-flambee-des-prix-du-carburant-le-gouvernement-debloque-450-millions-d-euros

AFP. „Le gouvernement élargit l’aide carburant des grands rouleurs jusqu’en décembre.” Connaissance des Énergies, 22 September 2026. https://www.connaissancedesenergies.org/afp/carburants-laide-aux-grands-rouleurs-prolongee-et-elargie-alors-que-les-francais-paient-des-prix-records-260922

CGT État. „5 novembre : appel à la mobilisation pour les salaires, les services publics, l’emploi et l’industrie (Intersyndicale interprofessionnelle).” CGT État, 6 October 2026. https://www.cgtetat.fr/societe-959/mobilisations/article/5-novembre-appel-a-la-mobilisation-pour-les-salaires-les-services-publics-l

Marchal, Raphaël, and Elsa Mondin-Gava. „Commission d’enquête sur le 17 octobre: après le boycott du RN, une rapporteure de l’instance annonce se mettre 'en retrait’.” LCP – Assemblée nationale, 23 October 2026. https://lcp.fr/actualites/commission-d-enquete-sur-le-17-octobre-apres-le-boycott-du-rn-une-rapporteure-de-l

Sciences Po CEVIPOF and OpinionWay. „En quoi les Français ont-ils confiance aujourd’hui ? Le baromètre de la confiance politique, vague 17” (methodology, page 3). February 2026. https://www.sciencespo.fr/cevipof/sites/sciencespo.fr.cevipof/files/Barometre_confiance_CEVIPOFVague17_fev2026_vd1.pdf

Assemblée nationale. Dossier législatif: projet de loi de financement rectificative de la sécurité sociale pour 2023 (loi n° 2023-270 du 14 avril 2023). https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/16/dossiers/plrfss_pour_2023

Commission nationale consultative des droits de l’homme. „Avis sur les rapports entre police et population.” CNCDH, 19 October 2023. https://www.cncdh.fr/sites/default/files/2023-10/A%20-%202023%20-%202%20-%20Avis%20Rapport%20entre%20police%20et%20population%2C%20octobre%202023_3.pdf