ADVERTISEMENT

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: · 13 min czytania

W skrócie
Lagos rozrosło się z około 325 000 mieszkańców w 1950 roku do mniej więcej 17 milionów dziś, a jedna z prognoz mówi o 88 milionach do 2100 roku. Taki wzrost oznacza zwykle boom, jak w Shenzhen czy Chicago. Nie tutaj. Miasta Afryki Subsaharyjskiej puchną z powodu demografii: dzietności powyżej czworga dzieci na kobietę i małych gospodarstw, które nie są w stanie wchłonąć młodych. Gdy mniej więcej połowa mieszkańców miast żyje w nieformalnych osiedlach, a większość pracujących działa w szarej strefie, podatki, z których płaci się za rury i kanalizację, nie mogą działać. Miasta i tak powstają, budowane przez ludzi, którzy do nich przybywają.

W 1950 roku w Lagos mieszkało około 325 000 ludzi, mniej więcej tyle, ile w ówczesnej Atlancie. Portowe miasto na wybrzeżu Afryki Zachodniej w połowie stulecia, wciąż kolonialne, w skali świata niczym się niewyróżniające. W 2025 roku, zależnie od tego, gdzie wytyczy się granicę, mieszka w nim od 13 do 22 milionów ludzi. Jedna z projekcji, zbudowana przez przedłużenie trendów wzrostu wyznaczonych przez samą ONZ, mówi o 88 milionach pod koniec tego stulecia. Jeśli tak się stanie, Lagos będzie największym miastem w dziejach ludzkiej cywilizacji.

Pierwszy odruch każe myśleć o gospodarce. Szybko rosnące miasta to kwitnące gospodarki – Shenzhen, Bangalur, Houston. Wzrost rodzi bogactwo, bogactwo rodzi infrastrukturę, infrastruktura wchłania kolejnych ludzi. Taki schemat nosi w głowie większość czytelników, a tutaj on nie pasuje.

Lagos, Kinszasę, Dar es Salaam i znacznie ponad sto innych szybko rosnących miast Afryki Subsaharyjskiej napędza demografia, a nie boom gospodarczy. To rozróżnienie wyjaśnia, dlaczego tak wiele najszybciej rosnących miast świata skupia się właśnie w tym jednym regionie.

Skala

Ludność Lagos wzrosła z około 325 000 w 1950 roku do około 17 milionów w 2025 roku według szacunków ONZ z 2018 roku, czyli ponad pięćdziesięciokrotnie w ciągu jednego ludzkiego życia. Procentowe tempo wzrostu osłabło, z 7–10 procent rocznie w latach 50. do około 3,5 procent dziś, ale baza jest już tak duża, że od połowy lat 90. każde kolejne pięciolecie przysparza miastu więcej mieszkańców niż poprzednie: około 2,1 miliona w latach 2015–2020 i około 2,8 miliona w samych latach 2020–2025.

Kinszasa, stolica Demokratycznej Republiki Konga, liczy w projekcjach ONZ z 2018 roku około 17,8 miliona mieszkańców i rośnie w tempie około 4,3% rocznie. W liczbach bezwzględnych oznacza to mniej więcej 765 000 nowych mieszkańców rocznie, ponad trzy czwarte całej ludności Amsterdamu, którzy przybywają na stałe i potrzebują mieszkań, wody, jedzenia, kanalizacji i jakiejś działalności gospodarczej, która dla większości z nich formalnie jeszcze nie istnieje. Dar es Salaam, handlowa stolica Tanzanii, ma około 8,6 miliona mieszkańców i rośnie w tempie blisko 5% rocznie, zmierzając ku przekroczeniu progu 10 milionów przed 2030 rokiem. Luanda, stolica Angoli, liczy około 10 milionów.

W regionie nie są to wyjątki. Około 400 miast na świecie rosło w latach 2015–2025 szybciej niż o 4% rocznie; jedna trzecia z nich leży w Afryce Subsaharyjskiej, co daje jej największy udział spośród wszystkich regionów. Wśród dużych miast obraz jest jeszcze wyraźniejszy: tylko trzy z tych szybko rosnących miast miały w 2025 roku ponad 5 milionów mieszkańców, a dwa z nich, Luanda i Dar es Salaam, leżą w Afryce Subsaharyjskiej.

Projekcje Hoornwega i Pope’a

Daniel Hoornweg i Kevin Pope szacują liczby na 2100 rok na około 88 milionów mieszkańców dla Lagos, 84 miliony dla Kinszasy i 74 miliony dla Dar es Salaam. Przedłużają oni projekcje wzrostu miejskiego ONZ poza rok 2050, co jest jedną z czterech metod zastosowanych w ich pracy; alternatywne scenariusze społeczno-ekonomiczne z tej samej pracy dają Lagos w 2100 roku od około 61 do 100 milionów. Spadek dzietności w Afryce Subsaharyjskiej przyspiesza bardziej, niż zakładało wiele modeli z drugiej dekady XXI wieku, a projekcje pomijają sprzężenie zwrotne, w którym sama urbanizacja zwykle obniża dzietność. Te liczby to wiarygodny scenariusz kontynuacji trendu, a nie prognoza, co do której panuje zgoda: pokazują, dokąd prowadzą obecne trendy, jeśli się utrzymają, nie przesądzając, że tak będzie. Nawet jeśli rzeczywiste liczby okażą się o połowę mniejsze, argument o presji demograficznej, nieformalnej urbanizacji i niewydolności fiskalnej pozostaje w mocy.

W Shenzhen, chińskiej metropolii przemysłowej, mieszkało na całym obszarze miejskim około 314 000 ludzi, gdy w 1980 roku utworzono tam Specjalną Strefę Ekonomiczną, a spis z 2020 roku wykazał 17,6 miliona – przemiana o porównywalnie widowiskowym rozmachu. Chicago w swoich najszybszych dekadach rosło o ponad 10% rocznie, od około 4500 mieszkańców w 1840 roku do niemal 300 000 w 1870 roku. Oba przypadki były spektakularne i za każdym z nich stał jakiś silnik.

Wzrost Shenzhen był owocem świadomej polityki przemysłowej: państwo ustanowiło tam pierwszą w Chinach Specjalną Strefę Ekonomiczną, budowało infrastrukturę, zanim pojawili się ludzie, i kierowało do miasta produkcję eksportową; ludzie przyjeżdżali, bo fabryki potrzebowały rąk do pracy. Wybuchowe dekady Chicago niosła ekspansja kolei i handlu zbożem, a od 1865 roku olbrzymi kompleks Union Stock Yard: każdy, kto przyjeżdżał, miał gdzie pójść do płatnej pracy, bo uprzemysławiająca się gospodarka zgłaszała popyt na pracę szybciej, niż dało się go zaspokoić.

W najszybciej rosnących miastach Afryki Subsaharyjskiej działa inny mechanizm. Nie ma tu odpowiednika przemysłowego silnika ani polityki wspierającej przemysł, który wchłania siłę roboczą, ani państwa budującego infrastrukturę przed nadejściem fali ludności. Ludzi wpycha do miast presja demograficzna, a miasta są tym miejscem, do którego ludzie idą, kiedy nie mają dokąd pójść.

ADVERTISEMENT

Silnik demograficzny

Całkowity współczynnik dzietności w Afryce Subsaharyjskiej wynosił w 2024 roku 4,26. Globalny poziom zastępowalności pokoleń to 2,1, czyli poziom, przy którym populacja z czasem ani nie rośnie, ani się nie kurczy, więc średnia regionu jest ponad dwukrotnie wyższa. W Nigerii w latach 2023–2024 współczynnik dzietności wynosił 4,8: na wsi 5,6, w miastach 3,9. W DRK wynosi około 6.

Te liczby wyróżniają Afrykę Subsaharyjską. Każdy inny duży region świata, od Azji Wschodniej i Południowej po Amerykę Łacińską i Bliski Wschód, albo zakończył już przejście demograficzne, albo jest w nim daleko zaawansowany. Współczynnik dzietności w Korei Południowej wyniósł w 2025 roku 0,80 i wciąż jest najniższy na świecie. Brazylia jest poniżej poziomu zastępowalności. Nawet Indie zeszły w ostatnich latach poniżej 2,1. Afryka Subsaharyjska przechodzi tę samą przemianę, później i wolniej: wzięta jako całość, jest jedynym dużym regionem świata, który wciąż pozostaje daleko powyżej poziomu zastępowalności.

Wysoka dzietność daje młodą, szybko rosnącą populację, w której dzieci jest więcej niż dorosłych, a dorosłych jutro będzie więcej niż dziś. W Afryce Subsaharyjskiej wiejskie gospodarki, w których ta populacja przychodzi na świat, opierają się głównie na drobnych gospodarstwach rolnych, a przy presji na ziemię mają ograniczone możliwości wzrostu wydajności. Nie są w stanie wchłonąć dodatkowej siły roboczej w tempie, w jakim ona przybywa, więc młodzi ludzie wyjeżdżają, i to do miast. Nie czeka tam na nich formalne zatrudnienie, a fabryki, biura i usługi nie zatrudniają na dużą skalę; miasta oferują gęstość, bliskość, nieformalne możliwości zarobku i sieci kontaktów, jakich wieś nie zapewni. Ta migracja jest racjonalna: skoro nie ma boomu, do którego można by dołączyć, miasto pozostaje miejscem o najlepszych dostępnych szansach.

Porównajmy to z XIX-wiecznym przyciąganiem fabryk, na którym opiera się większość zachodnich intuicji o urbanizacji. Manchester, Chicago: ludzie przenosili się do tych miast, bo gospodarka przemysłowa tworzyła więcej formalnych miejsc pracy, niż było robotników ze wsi, którzy mogliby je zająć. W dzisiejszej Afryce Subsaharyjskiej ta relacja jest odwrócona: ludność rośnie szybciej, niż jakakolwiek gospodarka generuje popyt na pracę, formalną czy nieformalną. Miasto rośnie dalej, czy jest gotowe przyjąć ludzi, czy nie, bo nie ma żadnego mechanizmu, by im odmówić.

Ten wzorzec łączy Lagos, Kinszasę, Dar es Salaam i dziesiątki mniejszych miast regionu, ale jego charakter bywa różny. Wzrost Kinszasy jest w przeważającej mierze rodzimy: większość pracy wykonuje przyrost naturalny; miejscy planiści transportu szacują wkład migracji z prowincji, częściowo wywołanej brakiem bezpieczeństwa, na mniej więcej jeden punkt procentowy rocznie, podczas gdy w październiku 2023 roku około czterech na pięciu spośród mniej więcej 6,9 miliona Kongijczyków przesiedlonych w granicach kraju przebywało we wschodnich prowincjach. Ekspansję Luandy ukształtowała najpierw angolska wojna domowa, która wypchnęła wiejską ludność Angoli do stolicy, a potem dochody z ropy, które sfinansowały boom budowlany po 2002 roku. Takie lokalne czynniki wzmacniają presję demograficzną albo w konkretnych przypadkach zmieniają jej charakter; nie zastępują jej.

Skutek w skali całego regionu: ludność miejska Afryki Subsaharyjskiej ma wzrosnąć z około 575 milionów w 2025 roku do około 1,26 miliarda w 2050 roku, czyli ponad dwukrotnie w ciągu 25 lat. Dla całego kontynentu, wszystkich 54 państw Afryki, liczba ta zbliża się do 1,4 miliarda. Znaczna część tej trajektorii jest już wpisana w strukturę wieku ludności regionu, więc nawet szybszy spadek dzietności raczej by ją przyciął, niż odwrócił.

Spór o spadek dzietności

Część demografów twierdzi, że dzietność w Afryce Subsaharyjskiej spada szybciej, niż przewidują standardowe modele: liczba kobiet podejmujących kształcenie rośnie coraz szybciej, w niektórych częściach Afryki Zachodniej coraz szerzej stosuje się antykoncepcję, a sama urbanizacja zwykle obniża dzietność. Gdy modeluje się dzietność osobno dla grup kobiet o różnym wykształceniu, w scenariuszach wysokiego wykształcenia spada ona w Afryce szybciej, co oznacza, że najwyższe projekcje liczby ludności, w tym liczby Hoornwega i Pope’a na 2100 rok, są prawdopodobnie zawyżone. Ale demograficzny rachunek na najbliższe 25 lat jest znacznie mniej wrażliwy na to, która trajektoria dzietności odtąd się zrealizuje. Dzieci, nastolatki i młodzi dorośli, którzy do 2050 roku przeniosą się do miast, należą do populacji już urodzonej i policzonej, a inercja demograficzna niesie znaczną część wzrostu naprzód bez względu na to, co dalej stanie się z dzietnością. W projekcjach ONZ ludność miejska Afryki Subsaharyjskiej do 2050 roku mniej więcej się podwaja; szybszy spadek dzietności przyciąłby tę liczbę, ale drugą połowę stulecia przekształciłby znacznie bardziej niż pierwszą.

Czym jest to miasto

Miasto, które większość ludzi wyobraża sobie, słysząc o milionach przybyszów rocznie, ma ulice, budynki z adresami, rury doprowadzające wodę. Ma władze miejskie, które wydają pozwolenia, wywożą śmieci i stawiają latarnie, oraz formalny rynek pracy, a przynajmniej nieformalny, działający w cieniu formalnego.

Mniej więcej połowa ludności miejskiej Afryki Subsaharyjskiej, w 2024 roku 49 procent, mieszka w slumsach lub osiedlach nieformalnych: na terenach bez prawnego tytułu do ziemi, bez zarejestrowanych adresów, z ograniczonym dostępem do wodociągu, prądu i kanalizacji albo zupełnie bez niego. W 2018 roku w warunkach slumsów żyło w regionie około 238 milionów ludzi.

Kiedy na podstawie satelitarnych danych wysokiej rozdzielczości o obrysach budynków zmapuje się każdy kwartał zabudowy w regionie, okazuje się, że około 550 milionów mieszkańców Afryki Subsaharyjskiej żyje w kwartałach tak splątanych, że wiele budynków w ogóle nie ma dostępu do ulicy; taki układ utrudnia nadanie oficjalnych adresów, podłączenie do sieci i dojazd wozu strażackiego czy karetki. Trzy czwarte z nich mieszka na wsi; miasta regionu wypadają średnio lepiej niż jego tereny wiejskie. Ale żadne miasto w regionie nie zamknęło tej luki. Niektóre, jak Antananarywa na Madagaskarze, pozostają w większości nieformalne, a nawet Lagos, jedno z lepiej skomunikowanych, zostawia do jednej trzeciej mieszkańców w kwartałach o słabym dostępie.

Gospodarka nieformalna rządzi się tą samą logiką. Bank Światowy szacuje, że 56–65% osób pracujących w miastach Afryki Subsaharyjskiej pracuje nieformalnie: bez umowy, bez rejestracji, bez podatków od wynagrodzeń i bez ochrony socjalnej. Po wyłączeniu dwóch krajów o największej ludności miejskiej, Nigerii i Republiki Południowej Afryki, odsetek ten rośnie do około 70%, a szersze definicje podnoszą ten odsetek jeszcze wyżej. W większości tych miast praca nieformalna jest więc główną gospodarką, a nazywanie jej sektorem nieformalnym, jakby leżała na obrzeżach jakiejś większej gospodarki formalnej, wprowadza w błąd.

Uliczne targowiska, drobni wytwórcy, przewoźnicy, agenci pieniądza mobilnego i miejscy rolnicy tworzą podstawową instytucję gospodarczą miejskiego życia w regionie. Generują dochód, rozdzielają zasoby, dyscyplinują ceny i pełnią funkcje społeczne, które gdzie indziej pełnią rynki formalne.

W Dar es Salaam widać to szczególnie wyraźnie na przykładzie rolnictwa miejskiego. Około 47% produktów spożywczych na badanych lokalnych targowiskach pochodzi z rolnictwa miejskiego i podmiejskiego. W przypadku warzyw udział jest wyższy: gospodarstwa miejskie i podmiejskie dostarczają 60–80% warzyw sprzedawanych w badanych supermarketach, a 70% szarłatu jedzonego w mieście, podstawowego zielonego warzywa liściowego, uprawia się w jego granicach. Rolnictwo na taką skalę to funkcjonalna adaptacja do braku niezawodnego łańcucha chłodniczego i formalnych sieci dystrybucji. Miasto wyżywia się samo dzięki systemowi żywnościowemu, którego nie zbudowała formalna gospodarka i którego nie zaprojektowali formalni planiści.

Osiedle nieformalne oznacza niewystarczające warunki sanitarne, większe obciążenie chorobami, podatność na pożary i powodzie, brak ochrony prawnej, jaką daje formalny tytuł do ziemi. Zatrudnienie nieformalne oznacza brak siatki bezpieczeństwa, zwolnień chorobowych i emerytury, skrajną niestabilność. Rolnictwo miejskie działa, ale niesie też ryzyko: skażoną glebę, niedobór wody, niepewność co do ziemi. Żaden z tych systemów nie jest w porządku, ale to one istnieją. Powstały, bo formalnych alternatyw nigdy nie zbudowano w potrzebnej skali, i wobec braku czegokolwiek innego działają: niedoskonale, nierówno i ludzkim kosztem. Świat ma niewiele narzędzi, by je ocenić, bo narzędzia analizy miejskiej zbudowano z myślą o miastach z adresami, listami płac i pozwoleniami.

ADVERTISEMENT

Luka w zarządzaniu

Rządzenie tymi miastami zaczyna się od pieniędzy, a większość władz miejskich w Afryce Subsaharyjskiej zależy od transferów z rządu centralnego: środków przydzielanych według politycznego klucza, wypłacanych nieregularnie i niepowiązanych z tempem wzrostu miast. Miasto, które rośnie o 4–5% rocznie, nie może czekać, aż dogoni je rządowy cykl budżetowy.

Komisja Gospodarcza ONZ dla Afryki oceniła w swoim programie finansów komunalnych sześć miast docelowych, wśród nich Addis Abebę, Kigali i Lusakę, i uznała, że działają one poniżej 40% swojego potencjału gospodarczego. Jako rozwiązanie Komisja wskazuje dochody własne: miasta, które sięgają do własnej bazy gospodarczej, mogą ograniczyć zależność od transferów z centrum.

Ponad pięć lat po tym, jak w 2020 roku wygasł plan generalny zaopatrzenia Lagos w wodę, zainstalowana wydajność Lagos Water Corporation wciąż wynosi niecałe 210 milionów galonów dziennie. Plan szacował zapotrzebowanie miasta w 2025 roku na około 780 milionów galonów dziennie. Rządowe wodociągi docierają do zaledwie 35% mieszkańców Lagos, a niezawodne dostawy ma znacznie mniej osób: dostęp do wody z rur ma około 5% mieszkańców, więc 90–95% mieszkańców Lagos, znacznie ponad dziesięć milionów ludzi, zdaje się na studnie głębinowe, zwykłe studnie, beczkowozy albo wodę w saszetkach sprzedawaną z wózków. Każde z tych źródeł jest w przeliczeniu na jednostkę droższe niż woda z wodociągu. W miastach całej Afryki Subsaharyjskiej działacze na rzecz prawa do wody szacują, że ubogie gospodarstwa domowe kupujące wodę od sprzedawców płacą za jednostkę od 10 do 20 razy więcej niż zamożniejsze gospodarstwa podłączone do sieci. W Lagos, jak w większości miast, w których formalna infrastruktura obejmuje mniej niż połowę ludności, najubożsi płacą najwięcej.

W 2024 roku Lagos było epicentrum epidemii cholery w Nigerii. Do końca lipca Nigeria odnotowała około 4800 podejrzanych przypadków i 156 zgonów, a na Lagos przypadło 65% wszystkich podejrzanych przypadków zgłoszonych w kraju w tamtym roku. Cholera przenosi się przez wodę, a jej koncentracja w Lagos odpowiada luce w dostępie miasta do wody i urządzeń sanitarnych.

Sytuacja Kinszasy jest strukturalnie podobna. Dostęp do ulepszonego źródła wody ma około 52% ludności DRK, a do ulepszonych urządzeń sanitarnych 29%. Miejskie przedsiębiorstwo wodociągowe REGIDESO zarządza infrastrukturą, która od dziesięcioleci z trudem nadąża za wzrostem miasta. Z energią jest tak samo: 95% badanych gospodarstw domowych w Kinszasie gotowało na węglu drzewnym, w megamieście liczącym znacznie ponad 14 milionów ludzi.

Przyczyna tych luk sięga głębiej niż niedobór pieniędzy na projekty: jest wbudowana w sam sposób, w jaki te miasta zdobywają pieniądze. Podstawowe mechanizmy fiskalne finansowania infrastruktury miejskiej, takie jak podatki od nieruchomości, podatki dochodowe w gospodarce formalnej, opłaty inwestycyjne i obligacje zabezpieczone przyszłymi wpływami, zakładają istnienie dużej gospodarki formalnej i formalnego rynku nieruchomości. Podatek od nieruchomości wymaga nieruchomości zarejestrowanych, wycenionych i mających prawnie uznanych właścicieli; podatek dochodowy wymaga dochodu, który płynie przez możliwe do prześledzenia formalne zatrudnienie; opłaty inwestycyjne wymagają budów prowadzonych na podstawie pozwoleń. Kiedy większość zatrudnienia jest nieformalna, a większość zabudowy mieszkaniowej niezarejestrowana, te instrumenty fiskalne nie działają. Niekompetencja i korupcja się zdarzają, ale głębszy problem polega na tym, że same instrumenty zakładają strukturę miasta, która nie istnieje.

Więcej pomocy łata konkretne niedobory. Może zapłacić za stację uzdatniania wody, odcinek nowego wodociągu albo kurs dla miejskich planistów. Nie przebuduje architektury fiskalnej, bo jej niewydolność wynika ze sposobu, w jaki to miasto w ogóle powstało: szybko i nieformalnie, pod presją demograficzną. Dostępnych instrumentów zarządzania nigdy nie projektowano z myślą o mieście, które z tego wyrosło.

Co to oznacza dla stulecia

Do 2050 roku, za niespełna 25 lat, ludność miejska Afryki Subsaharyjskiej osiągnie około 1,26 miliarda. W ciągu jednego pokolenia mniej więcej dwie na każde pięć osób, o które powiększy się ludność miejska świata, przybędą w Afryce Subsaharyjskiej – w miastach i miasteczkach zbudowanych w dużej mierze na osiedlach nieformalnych, zarządzanych przez samorządy niezdolne do pozyskiwania dochodów w tempie wzrostu i zorganizowanych przede wszystkim wokół nieformalnych relacji gospodarczych.

Infrastruktura zarządzania potrzebna, by zapewnić to, czego oczekuje się od miejskiej cywilizacji, od reagowania na epidemie i masowej edukacji po wodę z wodociągu i adaptację do zmian klimatu, opiera się na jednym wspólnym fundamencie, którego nie da się zapewnić kolejnymi programami: na rządzie, który wie, kto gdzie mieszka, potrafi opodatkować to, co ludzie zarabiają, i może zaciągać pożyczki pod przyszłe wpływy. Ten fundament wymaga zarejestrowanych adresów, możliwego do prześledzenia dochodu i budów prowadzonych na podstawie pozwoleń, czyli właśnie tego innego rodzaju miasta. Nic z tego tu nie zbudowano i nic z tego nie powstaje w tempie choćby zbliżonym do potrzebnego.

Pieniądz mobilny przeobraził nieformalne systemy finansowe w całej Afryce Wschodniej. W Kenii penetracja pieniądza mobilnego osiągnęła do końca grudnia 2025 roku 98%, liczona w subskrypcjach, więc niektórzy mają ich więcej niż jedną. M-Pesa należąca do Safaricomu miała około 89% subskrypcji. Lokalne systemy wodne na peryferiach Lagos docierają tam, dokąd nie sięga LWC. Miejskie systemy żywnościowe w Dar es Salaam działają w skali całego miasta. Nic z tego nie jest błahe, ale niczego z tego nie da się rozszerzyć do skali pozwalającej zapewnić reagowanie na epidemie, edukację, kanalizację deszczową i adaptację do zmian klimatu, jakich wymaga miasto liczące 30 czy 50 milionów ludzi. Gdy gęsta zabudowa nieformalna spotyka się z epidemią albo powodzią, skutki są dotkliwe i nie łagodzi ich rząd zdolny do reakcji.

To, co nazywamy cywilizacją miejską, niesie założenia o tym, co miasto może i powinno zapewniać, jakiej zdolności zarządczej wymaga i od jakiej skali infrastruktury zależy. Założenia te powstały na gruncie jednego modelu wzrostu miast: napędzanego gospodarką, formalnego instytucjonalnie i wspieranego przez państwa, które mają zdolność fiskalną i aparat planistyczny, by wyprzedzać wzrost, zamiast bez końca go gonić. Ten model dał miasta, w których mieszka większość ludzi w bogatych krajach, i ramy pojęciowe, którymi ocenia się każde inne miasto na świecie. Model, który nadaje dziś tempo miejskiemu wzrostowi tego stulecia, jest napędzany demografią i nieformalny, a w tej skali stanowi odrębną normę.

Stan trwały

Ludność Lagos wzrosła z 325 000 do 17 milionów w ciągu jednego ludzkiego życia. Niewiele miast w historii rosło w ten sposób bez przemysłowej gospodarki, która przyciągałaby ludzi, albo państwa zdolnego budować, zanim przybędą.

Więcej inwestycji w infrastrukturę by pomogło i nikt temu nie przeczy. Trudniejsze pytanie brzmi: jak wygląda świat, w którym region, którego miasta i miasteczka wchłoną do 2050 roku mniej więcej dwóch na pięciu nowych mieszkańców miast na Ziemi, jest tym, do zarządzania którym instytucjonalna architektura świata jest najsłabiej przygotowana, a przy tym nic, co widać, nie sugeruje, że ten stan minie.

Miasto i tak powstaje, budowane przez przybywających do niego ludzi, poprzez uliczne targowiska, miejskie gospodarstwa i pieniądz mobilny, których żaden planista nie zaprojektował.

Powiązane artykuły

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Jak cytować
Lena Martin. “Dlaczego tak wiele najszybciej rosnących miast świata leży w jednym regionie.” Eikleaf, 12 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/why-the-fastest-growing-cities-in-the-world-are-almost-all-in-one-region/

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Onakoya Opeyemi – Pexels

Najważniejsze źródła i bibliografia

UN Population Division. World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results (incl. Table A3, urban population by region; p. 26, fastest-growing cities). UN DESA, 2025. https://population.un.org/wup/assets/Publications/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results_final.pdf

UN Population Division. World Urbanization Prospects: The 2018 Revision, File 12 (urban agglomerations) and File 14 (growth rates). UN DESA, 2018. https://population.un.org/wup/assets/Download/Archive/WUP2018-Excel-files.zip · https://population.un.org/wup/

Hoornweg, D. & Pope, K. „Socioeconomic Pathways and Regional Distribution of the World’s 101 Largest Cities.” Global Cities Institute Working Paper No. 4, January 2014; and „Population predictions for the world’s largest cities in the 21st century.” Environment and Urbanization, vol. 29, no. 1, pp. 195–216, 2017. doi: 10.1177/0956247816663557 https://shared.ontariotechu.ca/shared/faculty-sites/sustainability-today/publications/population-predictions-of-the-101-largest-cities-in-the-21st-century.pdf · https://doi.org/10.1177/0956247816663557 · https://sites.ontariotechu.ca/sustainabilitytoday/urban-and-energy-systems/Worlds-largest-cities/population-projections/

Adhikari, S., Lutz, W. & Kebede, E. „Forecasting Africa’s fertility decline by female education groups.” Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 121, no. 46 (2024). doi: 10.1073/pnas.2320247121 https://doi.org/10.1073/pnas.2320247121

Bettencourt, L.M.A. & Marchio, N. „Infrastructure deficits and informal settlements in sub-Saharan Africa.” Nature, vol. 645, pp. 399–406 (2025). Interactive data: Million Neighborhoods Africa. https://www.nature.com/articles/s41586-025-09465-2 · https://millionneighborhoods.africa/

World Bank Policy Research Working Paper 10703. „Urban Informality in Sub-Saharan Africa: Profiling Workers and Firms in an Urban Context.” 2024. https://documents1.worldbank.org/curated/en/099417402142413528/pdf/IDU1e9d2d68a110ad14aaa1af9a110e90bd603f1.pdf

National Population Commission (Nigeria) & ICF. Nigeria Demographic and Health Survey 2023–24: Key Indicators Report (PR157). DHS Program, 2024. https://dhsprogram.com/pubs/pdf/PR157/PR157.pdf

World Bank Open Data. „Fertility rate, total (births per woman)” — Sub-Saharan Africa, Congo, Dem. Rep., Nigeria (2024 values). https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=ZG · https://api.worldbank.org/v2/country/SSF;COD;NGA/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?format=json&date=2021:2025

Reuters (via Free Malaysia Today). „South Korea’s birthrate, the world’s lowest, rises again.” 25 February 2026. https://www.freemalaysiatoday.com/category/world/2026/02/25/south-koreas-birthrate-the-worlds-lowest-rises-again

International Labour Organization. „Women and Men in the Informal Economy: A Statistical Picture.” 3rd edition, ILO, 2018. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/documents/publication/wcms_626831.pdf

United Nations. The Sustainable Development Goals Report 2019, Goal 11. https://unstats.un.org/sdgs/report/2019/The-Sustainable-Development-Goals-Report-2019.pdf

UN Statistics Division. Global SDG Indicators Database, indicator 11.1.1 (proportion of urban population living in slums, informal settlements or inadequate housing), Sub-Saharan Africa. https://unstats.un.org/sdgapi/v1/sdg/Series/Data?seriesCode=EN_LND_SLUM&areaCode=202&pageSize=50 · https://unstats.un.org/sdgs/dataportal

Wessels, M.T. & Hemerijckx, L.-M. „Going with the food flow: The contribution of urban agriculture to a growing African city.” Development Southern Africa, vol. 41, no. 6, 2024. doi: 10.1080/0376835X.2024.2398547 https://doi.org/10.1080/0376835X.2024.2398547

Malekela, A.A. & Nyomora, A. „Food security: The role of urban and peri-urban agriculture. A case of Dar es Salaam City, Tanzania.” International Journal of Agronomy and Agricultural Research, vol. 13, no. 2, pp. 50–62, 2018. https://innspub.net/food-security-the-role-of-urban-and-peri-urban-agriculture-a-case-of-dar-es-salaam-city-tanzania/

UNECA / Africa Renewal. „Unlocking municipal finance for sustainable urban services and SDG success in Africa.” Africa Renewal, 9 December 2025. https://africarenewal.un.org/en/magazine/unlocking-municipal-finance-sustainable-urban-services-and-sdg-success-africa

CAPPA. „Five years after masterplan expired, Lagos still in search of safe drinking water.” 30 August 2025; and „Poor households pay 20 times more for water, coalition raises alarm.” 13 October 2026. https://cappaafrica.org/2025/08/30/five-years-after-masterplan-expired-lagos-still-in-search-of-safe-drinking-water/ · https://cappaafrica.org/2026/10/13/poor-households-pay-20-times-more-for-water-coalition-raises-alarm/

Nigeria Centre for Disease Control and Prevention. Cholera Situation Report, Epidemiological Week 29 (July 15–21, 2024). https://ncdc.gov.ng/themes/common/files/sitreps/2c93d23eabd9ac41e2d998c311fbc997.pdf

UNICEF Democratic Republic of Congo. Water, Sanitation and Hygiene. https://www.unicef.org/drcongo/en/what-we-do/water-sanitation-and-hygiene

World Bank. „Supporting drinking water access, a key to progress in DRC.” 15 November 2023. https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/11/15/supporting-drinking-water-access-a-key-to-progress-in-afe-1123-democratic-republic-of-congo-drc

Belani Masamba et al. „État des lieux de l’utilisation des énergies de cuisson dans les ménages de Kinshasa.” Bois et Forêts des Tropiques, no. 355 (2023). doi: 10.19182/bft2023.355.a36853 https://revues.cirad.fr/index.php/BFT/article/view/36853

JICA. Project for Urban Transport Master Plan in Kinshasa City (PDTK), Final Report, Vol. 1. https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12340295_02.pdf

International Organization for Migration. „Record high displacement in DRC at nearly 7 million.” 30 October 2023. https://www.iom.int/news/record-high-displacement-drc-nearly-7-million

Human Rights Watch. „They Pushed Down the Houses: Forced Evictions and Insecure Land Tenure for Luanda’s Urban Poor,” chapter 5. 2007. https://www.hrw.org/reports/2007/angola0507/5.htm

Communications Authority of Kenya sector statistics, as reported in FinTech Magazine Africa, „Kenya’s Mobile Money Penetration Reaches 91%” (26 September 2025), and Techweez, „Kenya Adds 2.7 Million Mobile Money Users in 3 Months to Hit 98% Penetration” (7 April 2026). https://fintechmagazine.africa/2025/09/26/kenyas-mobile-money-penetration-reaches-91/ · https://techweez.com/2026/04/07/kenya-mobile-money-98-percent-penetration/

OECD/AfDB/UCLG Africa/Cities Alliance. Africa’s Urbanisation Dynamics 2025. OECD Publishing, 2025. doi: 10.1787/2a47845c-en https://doi.org/10.1787/2a47845c-en

Shenzhen Government Online. „City population stands at 17.56 million” (seventh national census), 2021; Shenzhen profile (first special economic zone, August 1980); and „Shenzhen Story”: permanent population of 314,100 at the founding of the Special Economic Zone, 19 February 2023. https://www.sz.gov.cn/en_szgov/news/latest/content/post_8771774.html · https://www.sz.gov.cn/en_szgov/aboutsz/profile/content/post_12542766.html · https://www.sz.gov.cn/szstoryjp/202302/content/post_10432011.html

US Bureau of the Census. Historical population data for Chicago, Illinois, 1840–1990 (compiled by S. Redner, Boston University); Chicago Public Library, „Technology That Changed Chicago: Union Stockyards, Part 1.” http://physics.bu.edu/~redner/projects/population/cities/chicago.html · https://www.chipublib.org/blogs/post/technology-that-changed-chicago-union-stockyards-part-one/

US Bureau of the Census. Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States, 1950 (Table 18), Working Paper POP-TWPS0027, 1998. https://www2.census.gov/library/working-papers/1998/demo/pop-twps0027/tab18.txt

Statistics Netherlands (CBS). StatLine 37230ned, population of Amsterdam on 1 January 2026. https://opendata.cbs.nl/ODataApi/odata/37230ned/TypedDataSet?$filter=RegioS%20eq%20’GM0363’%20and%20Perioden%20eq%20’2026MM01′

ADVERTISEMENT