ADVERTISEMENT

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: · 15 min czytania

W skrócie
Pięćdziesiąt kilometrów od spornej granicy Chiny budują największy planowany projekt hydroenergetyczny świata, o mocy niemal trzykrotnie większej niż Zapora Trzech Przełomów. Poniżej rzeka wpływa do Indii jako Brahmaputra. Od 1950 roku Chiny zajmują pozycję w górnym biegu rzek płynących do dziesięciu państw. Nie wiąże ich żaden traktat. Na Mekongu ustalono, że w roku rekordowo niskich stanów wody ich zapory zatrzymały więcej wody niż kiedykolwiek, czemu Chiny zaprzeczają. Indie planują teraz własną megazaporę w dolnym biegu, a pod nimi obiema leży Bangladesz.

Kanion zaczyna się na zakolu. Na odcinku pięćdziesięciu kilometrów Yarlung Tsangpo spada o dwa tysiące metrów przez wschodnie Himalaje i żłobi jeden z najgłębszych wąwozów rzecznych na planecie, zanim wpłynie do Indii i stanie się Brahmaputrą. W Boże Narodzenie 2024 roku Pekin ogłosił, że właśnie w tym miejscu zatwierdził największy planowany projekt hydroenergetyczny świata: kaskadę pięciu elektrowni o mocy do 60 gigawatów, niemal trzykrotnie większej niż moc Zapory Trzech Przełomów. Wczesne szacunki były niższe; kiedy 19 lipca 2025 roku premier Li Qiang inaugurował budowę, oficjalny koszt wzrósł już do 1,2 biliona juanów, czyli około 167 miliardów dolarów.

To miejsce leży pięćdziesiąt kilometrów od spornej granicy. Dwa państwa, które dziś dysponują bronią jądrową, stoczyły o tę granicę wojnę w 1962 roku, a w 2020 roku ich żołnierze zabijali się nawzajem na jej odcinku. To, co elektrownia w tym miejscu oznacza dla każdego z nich, zaczyna się na wyżynie, która się nad nią wznosi.

Maszyna na dachu świata

Wyżyna Tybetańska, położona średnio ponad 4500 metrów nad poziomem morza, jest najwyższą i największą wyżyną na Ziemi: zajmuje 2,5 miliona kilometrów kwadratowych, czyli około dziesięciokrotność powierzchni Zjednoczonego Królestwa. To wysokość pozwala jej kształtować klimat wokół siebie.

Latem wyżyna działa jak gigantyczna płyta grzejna wyniesiona w środek atmosfery. Jej nasłoneczniona powierzchnia oddaje ciepło powietrzu na wysokości czterech do pięciu kilometrów nad poziomem morza. Wzdłuż jej południowego skraju himalajski mur odgradza ciepłe, wilgotne powietrze nad Indiami od zimnego, suchego powietrza z głębi kontynentu. Płyta grzejna i mur razem pomagają ściągać wilgotne powietrze znad Oceanu Indyjskiego na północ w potężnej sezonowej cyrkulacji: monsunie południowoazjatyckim. Twórcy modeli klimatu wciąż spierają się, który z tych czynników waży więcej; w niektórych modelach sam górski mur wystarcza, by podtrzymać monsun.

Od czerwca do września monsun przynosi mniej więcej trzy czwarte wszystkich opadów w Indiach. Plony, odnawianie wód gruntowych, woda pitna dla miast, przepływ rzek w porze suchej: wszystko to płynie z monsunu, a monsun płynie z gór. Gdy monsun zawodzi albo się spóźnia, setki milionów drobnych rolników w Indiach, Pakistanie, Bangladeszu i Nepalu odczuwają to w ciągu kilku tygodni: niemal połowa indyjskich gruntów rolnych w ogóle nie jest nawadniana.

Subkontynent indyjski i Afryka Północna leżą niemal na tych samych szerokościach geograficznych, a jednak Afryka Północna to Sahara, a Azja Południowa to pola uprawne, które żywią znacznie ponad miliard ludzi. Różnicę robi mur gór i wysokiej wyżyny na północy – mur, który odchyla prąd strumieniowy, nie pozwala zimnemu, suchemu powietrzu spływać na południe i pozwala letniemu gradientowi ciśnienia wciągać wilgoć znad oceanu daleko w głąb lądu. Jego wpływ sięga także na wschód: odchylając wiatry zachodnie, wyżyna kształtuje również letnie opady monsunu wschodnioazjatyckiego, które leżą dalej na ich drodze.

Trzeci Biegun

Druga funkcja wyżyny to magazynowanie. Wyżyna Tybetańska i otaczające ją pasma, Himalaje, Hindukusz, Pamir i Karakorum, skupiają największe nagromadzenie lodu lodowcowego poza Arktyką i Antarktyką. Glacjolodzy nazywają ten obszar Trzecim Biegunem.

Z tych gór czerpie dziesięć wielkich systemów rzecznych. Na wschód, do Chin i Azji Południowo-Wschodniej, płyną: Jangcy, najdłuższa rzeka Azji; Huang He; Mekong, który przepływa przez Mjanmę, Laos, Tajlandię, Kambodżę i Wietnam, zanim dotrze do Morza Południowochińskiego; Saluin. Na południe: Irawadi, która przecina Mjanmę na całej długości; Brahmaputra, która wpływa do Indii przez Arunachal Pradesh i przecina Bangladesz, by uchodzić do Zatoki Bengalskiej; Ganges, który wypływa z lodowca Gangotri po indyjskiej stronie Himalajów; Indus, który płynie przez Indie i Pakistan. A za zachodnimi i północnymi pasmami: Amu-daria, płynąca ku Jezioru Aralskiemu, i Tarim, który zanika na pustyniach Sinciangu.

Międzynarodowe Centrum Zintegrowanego Rozwoju Gór (ICIMOD), regionalna instytucja naukowa ośmiu państw, szacuje, że rzeki zasilane przez te góry zaopatrują około 240 milionów ludzi w samych górach i kolejne 1,65 miliarda w dole rzek, łącznie blisko dwa miliardy. Zasięg monsunu jest jeszcze szerszy: obejmuje niemal każde gospodarstwo między Indusem a Zatoką Bengalską. To dwa różne twierdzenia: pierwsze dotyczy rzek, drugie deszczu.

ADVERTISEMENT

Lodowce robią coś, czego monsun nie potrafi: podtrzymują przepływ rzek, gdy deszcz już ustał. Zwłaszcza w górnym dorzeczu Indusu woda z topniejących lodowców i śniegu stanowi nieproporcjonalnie dużą część szczytowych letnich przepływów – znacznie większą niż w rzekach zdominowanych przez monsun dalej na wschodzie – i to dlatego Pakistan jest bardziej narażony niż Indie, gdy udział wody lodowcowej zacznie maleć. Górny Indus bardziej zależy od lodowców, bo leży najdalej od głównego zasięgu monsunu; polega na zamrożonych zapasach tak, jak reszta Azji Południowej polega na deszczu.

Lodowce się cofają. W latach 2011–2020 traciły masę o 65 procent szybciej niż w poprzedniej dekadzie. Nawet jeśli globalne ocieplenie uda się zatrzymać na poziomie 1,5 stopnia, lodowce regionu stracą do 2100 roku ponad jedną trzecią lodu; jeśli emisje nie zostaną ograniczone, około dwóch trzecich. W krótkim okresie skutkiem jest więcej wody z topnienia, bo uwalnia się zmagazynowany lód: rzeki chwilowo wzbierają, co maskuje zagrożenie. W średnim okresie, gdy lodowce cienieją i znikają, wody z topnienia w suchych miesiącach jest mniej, a najmocniej odczuwają to dorzecza zasilane przez lodowce, takie jak górny Indus.

Ramka A: Problem szczytu wodnego

Zanim lodowce znikną, najpierw oddają więcej wody. Zjawisko to nazywa się „szczytem wodnym” – to moment, w którym przyspieszające topnienie daje maksymalny odpływ, zanim lodowiec stanie się zbyt cienki, by go podtrzymać. W całym regionie Hindukuszu i Himalajów ICIMOD spodziewa się, że ilość wody z topnienia osiągnie szczyt około połowy tego stulecia, a potem zacznie spadać. Niektóre dorzecza dojdą do tego punktu wcześniej, inne później.

Praktyczna konsekwencja jest paradoksalna: rzeki zasilane przez cofające się lodowce mogą właśnie teraz mieć przepływy wysokie jak rzadko w historii, choć długofalowo zmierzają ku coraz skromniejszym zasobom wody w suchych miesiącach. W systemie Indusu nadejście szczytu wodnego oznacza okres wysokich przepływów, a po nim kurczące się zasoby wody z topnienia. Najbardziej narażony jest Pakistan, który czerpie wodę z Indusu dla jednego z największych systemów irygacyjnych świata.

Zapory w górnym biegu mogą zmienić rytm rzeki już teraz, a ich operatorzy mogą przepisywać harmonogram z sezonu na sezon. Utrata lodowców działa przez dziesięciolecia i nikt nie odwróci tego procesu, zmieniając harmonogram.

Przejęcie

Monsunowy silnik, lodowcowy bank i systemy rzeczne spływające do dziesięciu państw w dole były politycznie neutralne aż do października 1950 roku, kiedy Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza wkroczyła do Tybetu.

Rząd chiński nazwał to wyzwoleniem. Rząd w Lhasie nazwał to inwazją. Tybet formalnie włączono do Chińskiej Republiki Ludowej na mocy porozumienia siedemnastopunktowego z 1951 roku, podpisanego pod przymusem militarnym. Główne kalkulacje strategiczne dotyczyły terytorium: zabezpieczenia granicy państwowej ChRL na etniczno-nacjonalistycznych warunkach, które nowe państwo samo sobie wyznaczyło, stworzenia bufora wobec Indii i mocarstw zachodnich oraz utrzymania Tybetu poza zasięgiem Ameryki w pierwszej dekadzie zimnej wojny. Nie ma wiarygodnych dowodów na to, że w strategicznych rachubach Mao Zedonga zasoby wodne wyraźnie miały pierwszeństwo.

W 1950 roku Chiny przejęły pozycję w górnym biegu rzek płynących do Indii, Pakistanu, Bangladeszu, Nepalu, Bhutanu, Mjanmy, Tajlandii, Kambodży, Laosu i Wietnamu. Niewiele zdobyczy terytorialnych XX wieku dało jednemu państwu naraz taką hydrologiczną przewagę nad tak wieloma ludźmi w dole rzek.

Chiny nie mają kompleksowego traktatu o podziale wód z żadnym państwem leżącym niżej w dorzeczu, więc żaden traktat nie ogranicza tego, jak wykorzystują tę pozycję. Komisja Rzeki Mekong, utworzona w 1995 roku, traktuje Chiny jako partnera dialogu, a nie pełnoprawnego członka; Chiny nie są związane jej decyzjami ani zobowiązaniami. Dla Brahmaputry podobne ciało w ogóle nie istnieje. Traktat o wodach Gangesu z 1996 roku między Indiami a Bangladeszem reguluje te dwustronne relacje, ale milczy o tym, co Chiny robią w górnym biegu. Badacze polityki wodnej nazywają ten strukturalny stan „hydrohegemonią”. Już w 2011 roku Brahma Chellaney ostrzegał, że pozycja Chin w górnym biegu zamienia azjatyckie rzeki w teatr rywalizacji, a od tamtej pory Chiny zbudowały kolejne zapory.

Architektura przewagi

Na dwóch rzekach państwa leżące niżej już odczuły tę chińską pozycję w górnym biegu albo są przekonane, że ją odczuły.

Pierwszą rzeką jest Mekong. Do czasu suszy w 2019 roku Chiny zbudowały na swoim odcinku głównego koryta kaskadę jedenastu dużych zapór, które razem magazynowały mniej więcej tyle wody, ile mieści Zatoka Chesapeake. Mjanma, Laos, Tajlandia, Kambodża i Wietnam polegają na rzece w jej dolnym biegu: to od niej zależą nawadnianie, rybołówstwo i woda pitna dla dziesiątek milionów ludzi. Nie mają żadnego mechanizmu, by ograniczyć działanie chińskich zapór.

W kwietniu 2020 roku analiza finansowana przez rząd USA, przygotowana przez Alana Basista i Claude’a Williamsa z amerykańskiej firmy badawczej Eyes on Earth, połączyła satelitarne pomiary wilgotności powierzchni z zapisami wodowskazów, by odtworzyć, jak płynąłby górny Mekong bez chińskich zapór. Wynikało z niej, że przez większą część 2019 roku opady deszczu i topnienie śniegu w chińskiej części zlewni były w normie lub powyżej średniej, a mimo to chińskie zapory zatrzymały więcej wody niż kiedykolwiek: ograniczały przepływy w porze deszczowej, by zmaksymalizować produkcję energii w porze suchej, kiedy prąd sprzedaje się znacznie drożej. W dole rzeki, w północnej Tajlandii, poziom wody spadł do najniższego w historii pomiarów; załamało się rybołówstwo, zawiodły zbiory. Problem z danymi satelitarnymi wymusił w 2021 roku korektę; Stimson Center, które nagłośniło tę analizę, poinformowało, że poprawiony model nadal potwierdzał główny wniosek.

Chiny odrzuciły wnioski z badania, twierdząc, że w dorzeczu Lancangu także panowała susza. Ostrożność zachowała też Komisja Rzeki Mekong: ona sama i niezależni recenzenci zakwestionowali metody raportu, zwracając uwagę, że mierzył on poziom wody w rzece, a nie jej objętość, i nie przeszedł recenzji naukowej, a zarazem komisja wykorzystała zamieszanie, by naciskać na Pekin w sprawie danych. W październiku 2020 roku Chiny zgodziły się przez cały rok udostępniać odczyty opadów i poziomu wody z dwóch swoich stacji na Mekongu. Komisja wciąż nie ma władzy, by zmusić Chiny do wypuszczenia choćby kropli. Jej późniejsza ocena, po trzech kolejnych latach niskich przepływów, wskazała jako główną przyczynę wyjątkowo niskie opady i pogarszający się klimat, a nie retencję w górnym biegu, choć stwierdziła, że zbiorniki opóźniły coroczną falę wezbraniową.

Drugą rzeką jest Brahmaputra. W 2017 roku, kiedy wojska Indii i Chin przez 73 dni stały naprzeciw siebie na Doklamie, płaskowyżu na styku granic Indii, Chin i Bhutanu, do którego prawo roszczą sobie zarówno Bhutan, jak i Chiny, Chiny nie przekazały Indiom żadnych danych hydrologicznych o Brahmaputrze z sezonu powodziowego, choć Indie płacą za nie na mocy dwustronnych porozumień. Odczyty ze stacji w górnym biegu, w Tybecie, pomagają Indiom przewidywać fale powodziowe nadciągające ku Asamowi i stanom północno-wschodnim; żadne nie dotarły od wygaśnięcia ostatniego porozumienia w czerwcu 2023 roku. Jako powód Chiny podały modernizację stacji pomiarowych w Tybecie. W tym samym czasie nadal przekazywały te same dane Bangladeszowi.

Wielu w Indiach odczytało tę lukę jako nacisk: ostrzeżenia przed powodzią wstrzymane wobec rywala w czasie militarnej konfrontacji, a wciąż wysyłane sąsiadowi, który nie stanowił zagrożenia. Nigdy tego nie dowiedziono. Sezon przekazywania danych zaczyna się w połowie maja, kilka tygodni przed początkiem konfrontacji, a samo indyjskie ministerstwo spraw zagranicznych uznało łączenie tych dwóch spraw za przedwczesne.

Ramka B: Kwestia elektrowni „przepływowej”

Chiny oficjalnie opisują zaporę na Yarlung Tsangpo jako elektrownię „przepływową”: woda przechodzi przez turbiny i wraca do rzeki bez spiętrzania jej w dużym zbiorniku. To ujęcie ma rozwiewać obawy, że rzeka posłuży jako broń: bez zbiornika, brzmi argument, Chiny nie mogą zatrzymać wody na znaczącą skalę.

Ten argument ma swoje granice. Zapory przepływowe nadal wpływają na rozkład przepływów w czasie i na ładunek osadów, a od jednego i drugiego zależą rolnictwo i systemy przeciwpowodziowe w dole rzeki. Nawet bez dużego zbiornika budowla kontrolująca przewężenie kanionu może przesunąć moment, w którym woda dociera w dół rzeki; o ile, zależy od tego, ile wody instalacja potrafi zmagazynować. Chińska kaskada na Mekongu pokazuje, jak bardzo łańcuch zapór w górnym biegu może zmienić rytm rzeki: w 2019 roku, jak wynikało z analizy Eyes on Earth, jej zapory zatrzymały przez wiele miesięcy dość wody, by zniwelować coroczny monsunowy wzrost poziomu rzeki w północnej Tajlandii, choć inni hydrolodzy kwestionują ten szacunek.

Jak wiele to zmienia, pozostaje przedmiotem sporu. Badaczka rozwoju Hong Zhang przekonuje, że instalacja z derywacją tunelową, bez wysokich zapór retencyjnych, ma ograniczone możliwości przerwania przepływu w dole rzeki, i przytacza szacunki, według których z Chin pochodzi w ogóle mniej niż 30 procent wody Brahmaputry, bo większość dokładają deszcze i dopływy w Indiach i Bhutanie. To ujęcie pomija też osady: szacuje się, że kanion dostarcza około 45 procent osadów, które Brahmaputra niesie w dół, a ominięcie go mogłoby zagłodzić dolny bieg rzeki i jej deltę. Tak czy inaczej budowla w tym miejscu kładzie chińską rękę na rzece dokładnie tam, gdzie zbiera ona siły przed wpłynięciem do Indii.
ADVERTISEMENT

Spór graniczny w nowym świetle

O konflikcie granicznym między Indiami a Chinami niemal zawsze opowiada się jak o historii terytorialnego nacjonalizmu: dwa wielkie państwa o nakładających się roszczeniach, upokarzająca wojna w 1962 roku, Linia Rzeczywistej Kontroli, której żadna ze stron formalnie nie wytyczyła, i powracające incydenty, gdy żołnierze obu stron wchodzą do tej samej górskiej doliny. Taka opowieść wyjaśnia znaczną część sporu, ale nie jego konkretne prawidłowości: dlaczego Chiny tak uporczywie forsują roszczenia do sektora wschodniego i dlaczego niektóre doliny znaczą więcej, niż sugerują mapy.

Granica dzieli się na trzy sektory. Na zachodzie: Aksai Chin, wysokogórska pustynia administrowana przez Chiny, do której Indie roszczą sobie prawo jako do części Ladakhu; jej wschodnia część odprowadza wody do niewielkich alkalicznych jezior, a nie do morza. Droga, którą Chiny zbudowały przez nią w latach pięćdziesiątych, by połączyć Tybet z Sinciangiem, to dzisiejsza droga G219. Chiny trzymają ten obszar przede wszystkim ze względu na łączność wewnątrz kraju; argument hydrologiczny jest tu najsłabszy. W środku, gdzie Tybet graniczy z indyjskimi stanami Himachal Pradesh i Uttarakhand, przebieg linii budzi najmniej sporów. Na wschodzie: Arunachal Pradesh, administrowany przez Indie, do którego Chiny roszczą sobie prawo jako do „Zangnanu”, czyli Tybetu Południowego.

Arunachal Pradesh to terytorium, przez które Yarlung Tsangpo schodzi z Wyżyny Tybetańskiej do Indii. Rzeka wpływa do Arunachal Pradesh po opuszczeniu Tybetu; kanion, w którym powstaje zapora, leży pięćdziesiąt kilometrów od linii McMahona – granicy, którą Indie uznają, a Chiny nie. Kontrola nad administrowaną przez Indie stroną tej granicy dałaby Chinom terytorialny zasięg nad ostatnim odcinkiem, na którym Brahmaputra schodzi z wyżyny, zanim wpłynie na równinę Asamu. W sektorze wschodnim sporna granica i linia, na której rzeka wymyka się chińskiej kontroli, to ta sama linia.

Wojna z 1962 roku zakończyła się tym, że Chiny kontrolowały Aksai Chin, potrzebny im dla drogi z Tybetu do Sinciangu, a Indie zachowały Arunachal Pradesh. Kampanii z 1962 roku nie toczono o wodę; dowody wskazują na Aksai Chin, terytorium buforowe i demonstrację siły militarnej. Mimo to jej wynik pozostawił Chinom górny bieg Brahmaputry, a Indiom terytorium, przez które rzeka przechodzi pod indyjską kontrolę administracyjną. Przez sześć dekad, które minęły od tamtej pory, Chiny nieprzerwanie kwestionują indyjskie panowanie nad sektorem wschodnim.

W czerwcu 2020 roku w dolinie Galwanu, w sektorze zachodnim, w walce wręcz zginęło dwudziestu żołnierzy indyjskich i co najmniej czterech chińskich – pierwsze potwierdzone ofiary walk na tej granicy od 45 lat. Tłem było wiosenne, zakrojone na dużą skalę wejście chińskich wojsk na kilka obszarów Ladakhu, najwyraźniej sprowokowane zaniepokojeniem Pekinu śmielszą postawą Indii na granicy. W Galwanie chodziło o drogi i chińską wrażliwość na indyjski dostęp wojskowy wzdłuż Linii Rzeczywistej Kontroli; woda odgrywała tu niewielką rolę.

Cokolwiek napędzało poszczególne starcia, wschodnie roszczenie pokrywa się z biegiem rzeki. W takim odczytaniu spór na wschodzie podąża za wodą nawet tam, gdzie pojedyncze incydenty za nią nie podążały.

W październiku 2024 roku Indie i Chiny zawarły porozumienie o patrolach, które zakończyło czteroletnią konfrontację wojskową w kilku punktach zapalnych na Linii Rzeczywistej Kontroli; o wodzie nie było w nim ani słowa. W lipcu 2025 roku ruszyła budowa zapory na Yarlung Tsangpo. W październiku 2025 roku indyjski Centralny Urząd Elektroenergetyczny opublikował plan generalny linii przesyłowych potrzebnych, by do 2047 roku wyprowadzić z dorzecza Brahmaputry około 76 gigawatów mocy z elektrowni wodnych, z Arunachal Pradesh w samym centrum: większość z konwencjonalnych elektrowni wodnych, których jeszcze nie zbudowano, a do tego 11 gigawatów w elektrowniach szczytowo-pompowych. Szef rządu stanowego Pema Khandu przedstawia sztandarowy projekt planu, proponowany Siang Upper Multipurpose Project o mocy 11 000 megawatów, jako sprawę bezpieczeństwa narodowego i bufor chroniący przed tym, co Chiny wypuszczą w górnym biegu.

Ramka C: Koniec rzeki

Bangladesz leży u zbiegu Brahmaputry i Gangesu, poniżej miejsc, w których oba państwa ścigają się w budowie zapór. Nie ma z Chinami traktatu o podziale wód, nie miał nic do powiedzenia w sprawie zapory na Yarlung Tsangpo i nie zasiada przy stole żadnych indyjsko-chińskich negocjacji granicznych.

Pola uprawne Bangladeszu nad Jamuną, jak nazywa się tam Brahmaputrę, zależą od jej wylewów, które użyźniają glebę i nawadniają uprawy. Gdy Indie budują kolejne zapory w Arunachal Pradesh, zyskują własną przewagę z górnego biegu nad Bangladeszem, który nie ma czym jej zrównoważyć. To logika kaskady: każde państwo w górnym biegu zabezpiecza swoją pozycję, zanim sąsiad niżej zdoła zbudować przeciwwagę, od Chin przez Indie po Bangladesz, ostatni kraj nad rzeką.

Konflikt o wodę jak dotąd

Określenie „wojny o wodę” od lat dziewięćdziesiątych należy do stałego repertuaru prognoz geopolitycznych i pojawia się w raportach think tanków oraz ostrzeżeniach ONZ tak regularnie, że od powtarzania niemal straciło znaczenie. Niezmiennie używa się go w czasie przyszłym: zawsze chodzi o nadciągający kryzys albo potencjalny punkt zapalny.

Tymczasem w 2019 roku kraje w dolnym biegu Mekongu odnotowały rekordowo niskie poziomy wody w rzece, podczas gdy, według rekonstrukcji Eyes on Earth, chińskie zapory zatrzymywały więcej wody niż w jakimkolwiek porównywalnym okresie. Bodziec ekonomiczny był jasny: w porze suchej prąd sprzedaje się znacznie drożej.

Koszt poniosły kraje w dole rzeki. Nie złamano żadnego traktatu i żaden mechanizm prawny nie przyniósł zadośćuczynienia. Wielkoskalowa hydroenergetyka i wydobycie piasku w całym dorzeczu zagrażają dziś źródłom utrzymania 70 milionów ludzi, a w ocenie International Crisis Group żadne z sześciu państw Mekongu, z Chinami włącznie, nie znalazło zadowalającej równowagi między wzrostem gospodarczym a rzeką, która go podtrzymuje.

Front na Brahmaputrze jest na wcześniejszym etapie, ale infrastruktura już powstaje. Projekt na Yarlung Tsangpo stawia turbiny o mocy 60 gigawatów tam, gdzie rzeka opuszcza wyżynę i płynie do Indii. Jego oficjalna cena, około 167 miliardów dolarów, to mniej więcej dwukrotność całego indyjskiego budżetu obronnego na rok budżetowy 2026–27. Zakończenie budowy przewiduje się około 2033 roku. Odpowiedzią Indii jest plan za 77 miliardów dolarów, który ma przyłączyć energię wodną z dorzecza Brahmaputry do krajowej sieci, zbudowany wokół megazapory na Siangu, reklamowanej przez jej zwolenników jako bufor bezpieczeństwa narodowego.

Żadne wiążące porozumienie nie zobowiązuje Chin do dzielenia się wodą Brahmaputry ani Mekongu. Konwencja ONZ o ciekach wodnych z 1997 roku, która ustanawia zasady sprawiedliwego korzystania z wód i obowiązek niewyrządzania znaczącej szkody innym państwom w dorzeczu, ma według stanu na październik 2026 roku 43 strony. Nie ma wśród nich ani Indii, ani Chin. Chiny głosowały w 1997 roku przeciw jej przyjęciu; Indie wstrzymały się od głosu.

Wynegocjowane w regionie porozumienia wodne są dwustronne i kruche. Traktat o wodach Indusu między Indiami a Pakistanem, zawarty w 1960 roku za pośrednictwem Banku Światowego, przetrwał dziesięciolecia wrogości – aż do kwietnia 2025 roku, kiedy po zamachu w Pahalgamie Indie ogłosiły, że pozostaje on „w zawieszeniu”. W sierpniu 2026 roku sąd arbitrażowy orzekł, że traktat nadal obowiązuje w pełni; Indie nie uznają jurysdykcji sądu. Traktat o wodach Gangesu między Indiami a Bangladeszem wygasa w grudniu 2026 roku, a jego odnowienie wciąż nie zostało przesądzone. Dla Brahmaputry podobna architektura nie istnieje.

Sama wyżyna jest przeważnie sucha – Himalaje wyciskają wilgoć z monsunu, zanim ten do niej dotrze, i na większą część Tybetu spada rocznie mniej niż pół metra deszczu i śniegu. Chiny w dużej mierze polegają na Jangcy i Huang He, które płyną przez samo serce kraju. Ale Brahmaputra, Mekong, Saluin i Indus wynoszą tybetańską wodę poza Chiny, ku ludności, która potrzebuje jej znacznie bardziej niż Pekin. Na tych rzekach na samej górze siedzi państwo, które zależy od nich najmniej.

Powrót do kanionu

Kiedy turbiny ruszą, projekt na Yarlung Tsangpo stanie się największą instalacją hydroenergetyczną świata, a harmonogram jej pracy będzie ustalał wyłącznie Pekin.

Wiążące ramy zarządzania Brahmaputrą, porównywalne z traktatem o wodach Indusu, wymagałyby od Chin zgody na ograniczenia dla infrastruktury, na którą wydają 1,2 biliona juanów. Członkostwo Chin w sprawnie działającej komisji Brahmaputry wymagałoby od Pekinu przyjęcia zobowiązań, które w 1997 roku wprost odrzucił. Nie istnieje ani jedno, ani drugie, i o żadnym z nich nikt nie negocjuje.

Z kanionu rzeka spływa do Arunachal Pradesh, gdzie Indie chcą postawić na Siangu własną megazaporę jako bufor przed tym, co wypuści Pekin, a potem do Bangladeszu, który nie ma traktatu dotyczącego wód tej rzeki z żadnym z tych państw. Ten sam dwutysiącmetrowy spadek, który czyni kanion jednym z największych niewykorzystanych zasobów hydroenergetycznych na Ziemi, ustawia dziś na tej samej rzece dwa budujące zapory państwa jedno nad drugim, a pod nimi obydwoma leży Bangladesz.

Powiązane artykuły

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Jak cytować
Ulfur Atli. “Pasmo górskie, które decyduje o pogodzie w Azji – i o jej wojnach.” Eikleaf, 12 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/the-mountain-range-that-determines-asias-weather-and-its-wars/

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Zekai Zhu – Pexels

Najważniejsze źródła i bibliografia

The plateau, the monsoon and the glaciers

Boos, W. R. and Kuang, Z., „Dominant control of the South Asian monsoon by orographic insulation versus plateau heating,” Nature 463, 218–222, 2010. DOI: 10.1038/nature08707. https://doi.org/10.1038/nature08707

Son, J.-H., Seo, K.-H. and Wang, B., „How Does the Tibetan Plateau Dynamically Affect Downstream Monsoon Precipitation?” Geophysical Research Letters 47, 2020. DOI: 10.1029/2020GL090543. https://doi.org/10.1029/2020GL090543

Ye, D.-Z. and Wu, G.-X., „The role of the heat source of the Tibetan Plateau in the general circulation,” Meteorology and Atmospheric Physics 67, 181–198, 1998. DOI: 10.1007/BF01277509. https://doi.org/10.1007/BF01277509

India Meteorological Department, press release on new rainfall normals (southwest monsoon: 74.9 percent of annual rainfall), April 2022 (archived copy). https://web.archive.org/web/20260509054819/https://internal.imd.gov.in/press_release/20220414_pr_1572.pdf

Al Jazeera, „The annual southwest monsoon in South Asia,” May 10, 2017. https://www.aljazeera.com/economy/2017/5/10/the-annual-southwest-monsoon-in-south-asia

Encyclopaedia Britannica, „Tibet: Climate”; „Ganges River”; „Brahmaputra River”; „Aksai Chin.” https://www.britannica.com/place/Tibet/Climate · https://www.britannica.com/place/Ganges-River · https://www.britannica.com/place/Brahmaputra-River · https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin

International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD), „Water, Ice, Society, and Ecosystems in the Hindu Kush Himalaya: An Outlook” (HI-WISE), press release, June 20, 2023. https://www.icimod.org/wp-content/uploads/PR_HI-WISE-Report-Final.pdf

International Centre for Integrated Mountain Development (ICIMOD), „Major River Basins in the Hindu Kush Himalaya (HKH) Region,” Regional Database System, 2010. https://rds.icimod.org/metadata/731cca1c-a572-4924-9a90-0cfa64bbe9b6

Mountain Research Initiative, „Landmark study warns two degree temperature rise could melt third of Himalayan glaciers” (on the Hindu Kush Himalaya Assessment), 2019. https://mountainresearchinitiative.org/news/landmark-study-warns-two-degree-temperature-rise-could-melt-third-of-himalayan-glaciers/

Council on Foreign Relations, „Water Clouds on the Tibetan Plateau,” backgrounder. https://www.cfr.org/backgrounders/water-clouds-tibetan-plateau

Tibet and the politics of water

Goldstein, Melvyn C., A History of Modern Tibet, 1913–1951: The Demise of the Lamaist State, University of California Press, 1989. https://openlibrary.org/works/OL2624799W

Shakya, Tsering, The Dragon in the Land of Snows: A History of Modern Tibet Since 1947, Pimlico, 1999. https://openlibrary.org/works/OL224356W

Zeitoun, M. and Warner, J., „Hydro-hegemony – a framework for analysis of trans-boundary water conflicts,” Water Policy 8, 435–460, 2006. DOI: 10.2166/wp.2006.054. https://doi.org/10.2166/wp.2006.054

Chellaney, Brahma, Water: Asia’s New Battleground, Georgetown University Press, 2011. https://openlibrary.org/works/OL16183708W

Manhas, N. S. and Yadav G, H., „Beyond the Border: Exploring the Complex Dynamics of Water Tensions Between India and China,” Discover Global Society 2, 2024. DOI: 10.1007/s44282-024-00089-x. https://doi.org/10.1007/s44282-024-00089-x

The Mekong

Mekong River Commission, „Dialogue Partners.” https://www.mrcmekong.org/dialogue-partners/

Basist, A. and Williams, C., Eyes on Earth, „Monitoring the Quantity of Water Flowing Through the Upper Mekong Basin Under Natural (Unimpeded) Conditions,” 2020; as reported by Mongabay, „China held water back from drought-stricken Mekong countries, report says,” April 2020, and Radio Free Asia, „China’s Mekong River Dams Compounded 2019 Drought, US-Funded Study Claims,” April 2020. https://news.mongabay.com/2020/04/china-held-water-back-from-drought-stricken-mekong-countries-report-says/ · https://www.rfa.org/english/news/china/mekong-drought-04132020190929.html

Eyler, Brian, and Weatherby, Courtney, „New Evidence: How China Turned Off the Tap on the Mekong River,” Stimson Center, April 13, 2020 (with editor’s note of May 8, 2021). https://www.stimson.org/2020/new-evidence-how-china-turned-off-the-mekong-tap/

Mekong River Commission, commentary note on Basist and Williams (2020), 2020; discussed in Aalto University Water and Development Research Group, „Critical nature: are China’s dams on the Mekong causing downstream drought?” https://wdrg.aalto.fi/critical-nature-are-chinas-dams-on-the-mekong-causing-downstream-drought-the-importance-of-scientific-debate/

Mekong River Commission, „Mekong countries urged to take bold actions as the river experiences three consecutive years of low flows,” media release, 2022. https://www.mrcmekong.org/media-releases/mekong-countries-urged-to-take-bold-actions-as-the-river-experiences-three-consecutive-years-of-low-flows/2022/

Mekong River Commission, „Mekong water levels reach low record,” media release, July 18, 2019 (via Open Development Laos). https://laos.opendevelopmentmekong.net/news/mekong-water-levels-reach-low-record/

Heinrich Böll Foundation, „Beyond Water Data Sharing, Mekong-Lancang River Needs Accountable Water Governance,” November 27, 2020. https://th.boell.org/en/2020/11/27/mekong-lancang-river-needs-accountable-water-governance

International Crisis Group, „Dammed in the Mekong: Averting an Environmental Catastrophe,” Asia Report No. 343, 2024. https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/cambodia-thailand-china/343-dammed-mekong-averting-environmental-catastrophe · https://icsfarchives.net/20938/

The Brahmaputra and the Yarlung Tsangpo project

Zhang, Hong, „Infrastructure and State-Building: China’s Ambitions for the Lower Yarlung Tsangpo Project,” Made in China Journal, August 7, 2025. https://madeinchinajournal.com/2025/08/07/infrastructure-and-state-building-chinas-ambitions-for-the-lower-yarlung-tsangpo-project/

Garcia, Zenel, and Phillip Guerreiro, „The Technopolitics of China’s Yarlung Tsangpo Dam Project and the Paradox of Hydropower,” Made in China Journal, September 4, 2025. https://madeinchinajournal.com/2025/09/04/the-technopolitics-of-chinas-yarlung-tsangpo-dam-project-and-the-paradox-of-hydropower/

Jamestown Foundation, „Harnessing Hydropower, Sparking Tensions: PRC Mega-Dam and India’s Water Security Fears,” China Brief, 2025. https://jamestown.org/harnessing-hydropower-sparking-tensions-prc-mega-dam-and-indias-water-security-fears/

ENR, „China launches construction of megadam project,” July 2025. https://www.enr.com/articles/61081-china-launches-construction-of-megadam-project

Pearce, Fred, „China’s Mega Dam Project Poses Big Risks for Asia’s Grand Canyon,” Yale Environment 360, May 14, 2025. https://e360.yale.edu/features/china-tibet-yarlung-tsangpo-dam-india-water

Wuthnow, Joel, „Did China Use Water as a Weapon in the Doklam Standoff?,” War on the Rocks, October 4, 2017. https://warontherocks.com/did-china-use-water-as-a-weapon-in-the-doklam-standoff/

ThePrint (Bloomberg), „India seeks water flow data from China as concerns mount over Beijing’s construction of mega dam,” August 7, 2026. https://theprint.in/india/india-seeks-water-flow-data-from-china-as-concerns-mount-over-beijings-construction-of-mega-dam/3008738/ · Eastern Mirror, „MoU on the Brahmaputra river,” September 19, 2025. https://www.easternmirrornagaland.com/mou-on-the-brahmaputra-river

The Morung Express (news agencies), „Assam floods: The China connection,” August 20, 2017. https://morungexpress.com/assam-floods-china-connection

Power Line, „CEA issues roadmap for evacuation of 76 GW hydropower from Brahmaputra basin by 2047,” October 15, 2025; Enerdata, „India unveils US$77bn master plan to boost hydropower in Brahmaputra Basin,” October 15, 2025. https://powerline.net.in/2025/10/15/cea-issues-roadmap-for-evacuation-of-76-gw-hydropower-from-brahmaputra-basin-by-2047/ · https://www.enerdata.net/publications/daily-energy-news/india-unveils-us77bn-master-plan-boost-hydropower-brahmaputra-basin.html

Central Electricity Authority (India), „Master Plan for Evacuation of Power from Hydroelectric Plants in Brahmaputra Basin,” October 2025 (copy hosted by the BIMSTEC Energy Centre). https://bimstecenergycentre.org/wp-content/uploads/2025/11/India_Master-Plan-for-Evacuation-of-Power-from-Hydroelectric-Plants-in-the-Brahmaputra-Basin.pdf

The Hans India (IANS), „Siang multi-purpose project is a national project with strategic, security implications: Arunachal CM,” 2026; DT Next, „Siang project not just for generating power but mitigating flood risks posed by China: Arunachal CM.” https://www.thehansindia.com/news/national/siang-multi-purpose-project-is-a-national-project-with-strategic-security-implications-arunachal-cm-1127049 · https://www.dtnext.in/amp/story/news/national/siang-project-not-just-for-generating-power-but-mitigating-flood-risks-posed-by-china-arunachal-cm-817183

Press Information Bureau, Government of India, „Union Budget 2026–27: Ministry of Defence,” February 2026; Janes, „India announces USD85.5 billion defence budget for FY 2026–27,” February 3, 2026. https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc202623778301.pdf · https://www.janes.com/defence-intelligence-insights/defence-news/industry/update-india-announces-usd855-billion-defence-budget-for-fy-202627

The border

International Crisis Group, „Thin Ice in the Himalayas: Handling the India-China Border Dispute,” Asia Report No. 334, November 14, 2023. https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/india-china/334-thin-ice-himalayas-handling-india-china-border-dispute

Arms Control Association, „Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance.” https://www.armscontrol.org/factsheets/nuclear-weapons-who-has-what-glance

Indian Defence Review, „Beware India: China’s most strategic road” (G219 Xinjiang–Tibet highway). https://indiandefencereview.com/beware-india-chinas-most-strategic-road/

The Tribune, „Back to 2020 situation: India, China reach pact on patrolling along LAC,” October 21, 2024. https://www.tribuneindia.com/news/india-china-agree-on-patrolling-agreement-along-lac/

Water law and treaties

UN Treaty Collection, Convention on the Law of the Non-navigational Uses of International Watercourses, status of parties, checked October 2026. https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-12&chapter=27&clang=_en

United Nations General Assembly, press release GA/9248, „General Assembly adopts convention on law of non-navigational uses of international watercourses,” May 21, 1997. https://www.internationalwaterlaw.org/documents/intldocs/convention_press.html

Drishti IAS, „India Rejects Hague Court’s Ruling on Indus Waters Treaty,” September 2, 2026; The News International, „India must uphold water sharing treaty with Pakistan, says arbitration court,” 2026. https://www.drishtiias.com/daily-updates/daily-news-analysis/india-rejects-hague-courts-ruling-on-indus-waters-treaty/print_manually · https://www.thenews.pk/story/1434857-india-must-uphold-water-sharing-treaty-with-pakistan-says-arbitration-court

Outlook India, „Ganga Water Treaty Explained: Why India And Bangladesh Are Discussing Its Renewal,” August 4, 2026. https://www.outlookindia.com/international/ganga-water-treaty-explained-why-india-and-bangladesh-are-discussing-its-renewal

ADVERTISEMENT