To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.
Dwadzieścia sześć lat później najlepsze obecne szacunki wskazują, że mniej więcej jedna trzecia zysków, jakie korporacje międzynarodowe osiągają poza krajami macierzystymi (34 procent w 2023 roku), nadal jest przenoszona do rajów podatkowych. W wartościach bezwzględnych kwota ta wzrosła do ponad biliona dolarów rocznie, natomiast udział od szczytu pod koniec drugiej dekady XXI wieku zmalał tylko nieznacznie.
Tej rozbieżności zwykle się nie wyjaśnia. Oferowane wyjaśnienie, obecne w dokumentach programowych, publicystyce i przemówieniach polityków, głosi, że raje podatkowe są dziełem zbójeckich jurysdykcji wykorzystujących prawo międzynarodowe, że reforma postępuje, choć jest technicznie złożona, i że przy dostatecznej koordynacji instytucjonalnej problem w końcu ustąpi. To wyjaśnienie schlebia instytucjom, które je proponują, i w jednej ważnej kwestii się myli: za porażkę uznaje system, który w świetle dowodów działa.
Słowem, któremu warto się tu przyjrzeć, jest „prawowity”. Rdzeń międzynarodowego systemu rajów podatkowych działa w ramach praw napisanych przez państwa, które najgłośniej go potępiają, i służy spójnym interesom rozwojowym niektórych mniejszych gospodarek świata. Dla międzynarodowego biznesu jest zwyczajną infrastrukturą, hydrauliką ukrytą za rocznym raportem każdej dużej korporacji międzynarodowej. Skoro instytucje, wiedza techniczna i publicznie deklarowana wola istnieją, a rdzeń całego zjawiska nie jest nielegalny, to czego brakuje?
Czym jest raj podatkowy
Popularny obraz raju podatkowego to karaibska wyspa, biuro z mosiężną tabliczką na drzwiach i numerowane konto. Obraz ten opisuje część systemu, ale odciąga uwagę od miejsca, w którym leży jego środek ciężkości.
Śledząc łańcuchy własności firm na świecie, można podzielić jurysdykcje na dwa rodzaje: tranzytowe i docelowe. Docelowe centra finansowe offshore, wśród nich Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Luksemburg, Hongkong, Jersey, Bermudy i Kajmany, są punktami końcowymi: przyciągają i zatrzymują nieproporcjonalnie dużą część wartości własności korporacyjnej, zwykle za pośrednictwem struktur holdingowych. Tranzytowe centra finansowe offshore to punkty przelotowe: Holandia, Wielka Brytania, Szwajcaria, Singapur i Irlandia. Przez nie biegną łańcuchy własności korporacyjnej w drodze do centrów docelowych, a swoją rolę zawdzięczają połączeniu niskich lub zerowych podatków u źródła, rozbudowanych sieci dwustronnych umów podatkowych i struktur prawnych skrojonych specjalnie pod transakcje wewnątrzgrupowe.
Wniosek, któremu poświęca się najmniej uwagi, wynika wprost z tej taksonomii: państwa członkowskie OECD znajdują się w centrum systemu. Cztery z pięciu centrów tranzytowych są członkami OECD; spośród centrów docelowych członkiem jest też Luksemburg. Społeczność międzynarodowa, która ma się przeciwstawiać szkodliwej konkurencji podatkowej, zalicza Irlandię, Holandię, Wielką Brytanię, Szwajcarię i Luksemburg do swoich członków i partnerów, sygnatariuszy swoich ram i uczestników procesów reformatorskich.
Mechanika nie jest egzotyczna. Korporacja międzynarodowa zakłada irlandzką spółkę zależną i udziela jej licencji na swoją własność intelektualną. Ta irlandzka spółka pobiera następnie opłaty licencyjne od operacyjnych spółek zależnych w Niemczech, Francji i Stanach Zjednoczonych, gdzie znajdują się rzeczywiści klienci, pracownicy i fabryki. Opłaty licencyjne przenoszą dochód do opodatkowania z miejsc, gdzie podatki są wysokie, tam, gdzie są niskie. Własność intelektualna pozostaje formalnie w Dublinie lub w strukturze, której funkcjonowanie umożliwia Dublin, a generowany przez nią dochód gromadzi się przy stawkach daleko niższych niż te, które naliczyłby kraj prowadzenia działalności. Nominalna irlandzka stawka podatku od osób prawnych, 12,5 procent, w wielu strukturach nie była stawką faktycznie stosowaną. Od 2024 roku Irlandia utrzymuje tę stawkę, dodając zarazem podatek wyrównawczy, który podnosi opodatkowanie największych grup międzynarodowych do minimum 15 procent.
Kolejną warstwę dokłada treaty shopping, czyli wybieranie najkorzystniejszej umowy podatkowej. Holandia ma umowy podatkowe z blisko setką państw, ograniczające podatki u źródła od dywidend, odsetek i należności licencyjnych przepływających między nimi. Spółka kierująca płatność przez holenderski podmiot holdingowy, który spełniał wymogi umów dotyczące rezydencji i przeciwdziałania nadużyciom, mogła obniżyć podatek pobierany u źródła z 30 procent do 5 procent albo do zera. Sieć umów jest w tym sensie produktem, w którego oferowaniu jurysdykcje ze sobą konkurują, a Holandia zbudowała jedną z najbardziej rozbudowanych na świecie. Od 2021 roku, pod presją, Holandia sama pobiera podatek u źródła od odsetek i należności licencyjnych przekazywanych dalej do powiązanych spółek w jurysdykcjach o niskich podatkach; w 2026 roku stawka wynosi 25,8 procent.
Efekt jest mierzalny: zagraniczne spółki zależne działające w rajach podatkowych są o rząd wielkości bardziej rentowne niż lokalne firmy działające w tych samych jurysdykcjach. Różnice w kapitałochłonności wyjaśniają co najwyżej jedną dziesiątą tej luki. W 2015 roku firmy z kapitałem zagranicznym w Irlandii wykazywały około 8 dolarów zysku przed opodatkowaniem na każdego dolara wypłaconego w irlandzkich pensjach, a takiej proporcji nie wytwarza żaden zwyczajny model biznesowy. Premia rentowności jest artefaktem przenoszenia zysków: to dochód przeniesiony, na papierze, tam, gdzie jest najniżej opodatkowany.
Z tych samych szacunków wynika, że Irlandia jest największym na świecie miejscem docelowym przenoszonych zysków korporacyjnych: około 184 miliardów dolarów w 2023 roku. Irlandia jest członkiem strefy euro, członkiem UE od 1973 roku i krajem, którego przywódcy polityczni od ćwierćwiecza jeżdżą na szczyty reformatorskie i podpisują porozumienia ramowe.
Ponad dwie trzecie spółek z listy Fortune 500 jest zarejestrowanych w Delaware, które kusi elastycznym prawem spółek, skromnymi wymogami ujawniania beneficjentów rzeczywistych (spółki utworzone w USA są od 2025 roku zwolnione z federalnego obowiązku zgłaszania beneficjentów rzeczywistych) oraz stanowym kodeksem podatkowym zwalniającym spółki, których działalność w Delaware ogranicza się do posiadania aktywów niematerialnych i zarządzania nimi. Delaware nie jest tajemnicą; figuruje w dokumentach rejestrowych niektórych najbaczniej obserwowanych firm świata. Krytycy nazywają je krajowym rajem podatkowym na oczach wszystkich – w państwie, którego rząd federalny zasiada w centrum międzynarodowych dyskusji o likwidacji rajów podatkowych.
Przemiana Irlandii z jednej z biedniejszych gospodarek Europy Zachodniej w latach 80. w gospodarkę zamożną, nawet według miar, które odfiltrowują księgowość korporacji międzynarodowych, jest nierozerwalnie związana z jej strategią podatkową. Strategia ta była przemyślana, suwerenna i w przeważającej mierze zgodna z prawem, choć – jak miała pokazać sprawa Apple – nie każde rozwiązanie, które z niej wyrosło, przetrwało konfrontację z unijnym prawem pomocy państwa. To, czy jest moralnie niewinna, nie ma tu znaczenia. Liczy się to, że jest osadzona w prawie i instytucjonalnie normalna oraz że dobrze służy stosującej ją jurysdykcji, kosztem tych, które tego nie robią.
Metodologia: tranzytowe i docelowe centra finansowe offshore
Taksonomia ta wywodzi się z odtworzenia globalnych sieci własności korporacyjnej na podstawie bazy danych, która śledzi powiązania właścicielskie między milionami firm na całym świecie. Śledząc łańcuchy własności korporacyjnej i ważąc je przychodami operacyjnymi spółek u ich podstawy, tworzący ją badacze odróżnili jurysdykcje, w których wartość się gromadzi (centra docelowe), od tych, przez które głównie przepływa (centra tranzytowe). Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Luksemburg, Jersey, Bermudy i Kajmany należą do 24 centrów docelowych; Holandia, Wielka Brytania, Szwajcaria, Singapur i Irlandia to pięć głównych centrów tranzytowych. Płatność płynąca od niemieckiej operacyjnej spółki zależnej do spółki holdingowej na Kajmanach może przejść przez holenderski lub irlandzki podmiot pośredni, a każda warstwa obniża podatek u źródła na danym etapie. Ustalenie, że cztery z pięciu głównych centrów tranzytowych są członkami OECD, przy czym największe z nich to Holandia i Wielka Brytania, każe na nowo spojrzeć na standardowy obraz geografii rajów podatkowych.Kto z nich korzysta
Premia rentowności należy przede wszystkim do zwyczajnej korporacyjnej infrastruktury międzynarodowego biznesu: do struktur grupowych i polityk cen transferowych korporacji międzynarodowych, które figurują na każdej liście Fortune 500 i w każdym indeksie FTSE. Oligarchowie przepuszczający zagrabiony majątek państwowy przez spółki fasadowe to inna, mniejsza historia.
Transakcje wewnątrzgrupowe, czyli transfery towarów, usług, własności intelektualnej i kapitału między spółkami zależnymi tej samej spółki matki, stanowią dużą część handlu międzynarodowego: w Stanach Zjednoczonych handel między podmiotami powiązanymi odpowiadał w 2025 roku za niemal 43 procent całego handlu towarami. Ramy cen transferowych OECD istnieją właśnie po to, by się nimi zajmować. Zasady wyceny tych transakcji, nazywane cenami transferowymi, decydują o tym, gdzie ląduje dochód do opodatkowania. Zasada ceny rynkowej (arm’s length), centralna reguła międzynarodowych cen transferowych, stanowi, że transakcje wewnątrzgrupowe powinny być wyceniane tak, jakby zawierały je niepowiązane strony po cenach rynkowych. W przypadku własności intelektualnej, dla której nie istnieje żadne prawdziwe rynkowe porównanie, zasada ta w praktyce daje ogromne pole do kreatywnej wyceny.
Google przepuszczał swoje zyski spoza USA przez strukturę, która zyskała miano Double Irish with Dutch Sandwich („podwójny irlandzki z holenderską kanapką”): dwa podmioty zarejestrowane w Irlandii, z których jeden był do celów podatkowych zarządzany z Bermudów (co czyniło go irlandzkim w świetle amerykańskiego prawa podatkowego, ale bermudzkim w świetle irlandzkiego), oraz holenderską spółkę holdingową pomiędzy nimi. Opłaty licencyjne płynęły od irlandzkiego podmiotu operacyjnego przez podmiot holenderski do zarządzanego z Bermudów podmiotu irlandzkiego, do którego należała własność intelektualna, obniżając dochód do opodatkowania na każdym etapie. Tylko w 2017 roku Google przeniósł za pomocą tej struktury na Bermudy około 23 miliardów dolarów zysków. Stawka podatku zapłaconego od tego dochodu na Bermudach wynosiła zero, ponieważ Bermudy nie pobierały wówczas podatku dochodowego od osób prawnych (podatek w wysokości 15 procent od dużych korporacji międzynarodowych wprowadziły dopiero w 2025 roku).
Osiągnięcie Apple było bardziej skoncentrowane. Stała Podkomisja Śledcza Senatu USA ustaliła w maju 2013 roku, że Apple Sales International – irlandzka spółka zależna, w której księgowano większość przychodów Apple ze sprzedaży poza obiema Amerykami – zapłaciła w 2011 roku 10 milionów dolarów podatku od 22 miliardów dolarów dochodu, czyli około 0,05 procent, podczas gdy inna irlandzka spółka zależna, Apple Operations International, nie płaciła podatku dochodowego od osób prawnych nigdzie. Taka stawka była wynikiem struktur obejmujących irlandzkie spółki zależne, których Irlandia nie uważała za swoich rezydentów podatkowych, bo zarządzano nimi z innego miejsca, a których Stany Zjednoczone nie uważały za swoich rezydentów podatkowych, bo były zarejestrowane w Irlandii. W praktyce nie były rezydentami podatkowymi nigdzie. Ten schemat jest o dziesięciolecia starszy od struktur Apple: James Hines i Eric Rice, analizując dane z 1982 roku, wykazali, że filie amerykańskich korporacji międzynarodowych w rajach podatkowych odpowiadały za ponad 20 procent amerykańskich bezpośrednich inwestycji zagranicznych i niemal jedną trzecią zagranicznych zysków firm z USA, przy nadzwyczaj wysokich wykazywanych stopach zysku.
Strukturę Double Irish zamknięto dla nowych podmiotów od 2015 roku, a całkowicie wygaszono do 2020 roku. Łatwo odczytać to zamknięcie jako dowód, że reforma działa, tymczasem samą strukturę w dużej mierze zastąpiły rozwiązania następcze, przede wszystkim przeniesienie własności intelektualnej do samej Irlandii, które pomogło wywindować odnotowany irlandzki PKB o 26 procent w 2015 roku.
Fundusze emerytalne, czyli instrumenty oszczędności emerytalnych zwykłych pracowników w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Holandii, powszechnie inwestują w private equity i infrastrukturę za pośrednictwem funduszy z Kajmanów; według danych samej branży około 70 procent pozaamerykańskich funduszy inwestycji alternatywnych zarządzanych przez doradców zarejestrowanych w SEC ma tam siedzibę. Struktura kajmańska jest neutralna podatkowo: nie dokłada dodatkowej warstwy podatku dochodowego na poziomie funduszu. Państwowe fundusze majątkowe postępują tak samo. Jest to legalne, powszechne i niewidoczne w publicznej debacie o finansach offshore, która skupia się zwykle na korporacji lub miliarderze, pomijając beneficjenta funduszu emerytalnego na drugim końcu tego samego łańcucha.
Double Irish with Dutch Sandwich
Struktura działała za pośrednictwem trzech podmiotów. Spółka A była zarejestrowana w Irlandii, ale zarządzana z Bermudów; zgodnie z ówczesnym prawem irlandzkim rezydencja podatkowa wynikała z miejsca zarządu, co czyniło spółkę A rezydentem Bermudów do celów irlandzkich. W świetle amerykańskiego prawa podatkowego była jednak spółką zarejestrowaną w Irlandii, a więc zagraniczną. Do spółki A należała własność intelektualna. Spółka B była holenderską spółką holdingową. Spółka C była drugim podmiotem irlandzkim, rzeczywiście mającym rezydencję w Irlandii, który posiadał licencję na komercyjne wykorzystanie własności intelektualnej na rynkach poza Stanami Zjednoczonymi. Opłaty licencyjne pobierane od operacyjnych spółek zależnych na całym świecie trafiały do spółki C, która płaciła opłaty licencyjne spółce B (obniżając irlandzki dochód do opodatkowania), a ta płaciła opłaty licencyjne spółce A (teraz na Bermudach, opodatkowanej stawką zerową).
Podmiot holenderski obniżał podatek u źródła, który w przeciwnym razie miałby zastosowanie do strumienia opłat licencyjnych. Zanim dochód dotarł na Bermudy, na każdym etapie odarto go z charakteru dochodu podlegającego opodatkowaniu. W 2014 roku Irlandia, pod presją Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych, zdecydowała się zamknąć tę strukturę dla nowych podmiotów od 2015 roku, a dla dotychczasowych użytkowników z końcem 2020 roku. Knowledge development box, wprowadzony w 2016 roku, oferował stawkę 6,25 procent od dochodu z kwalifikowanej własności intelektualnej opartej na działalności B+R.Teatr reform – BEPS, Filar Drugi i to, czego nie robią
Projekt przeciwdziałania erozji podstawy opodatkowania i przenoszeniu zysków (BEPS), zainicjowany przez OECD i G20 w 2013 roku piętnastopunktowym planem działania i zwieńczony raportami końcowymi w październiku 2015 roku, to ambitne przedsięwzięcie międzynarodowej pracy instytucjonalnej. Do 2024 roku Ramy Inkluzywne rozrosły się do ponad 145 jurysdykcji członkowskich. Spośród ponad 300 reżimów preferencyjnych, które OECD przeanalizowała od początku procesu, około 40 procent uznaje za zniesione lub stopniowo wygaszane. Wprowadzony w ramach Działania 13 BEPS obowiązek raportowania w podziale na kraje dostarczył organom podatkowym więcej danych o alokacji zysków korporacji międzynarodowych niż kiedykolwiek wcześniej w historii.
Nic z tego nie zamknęło luki. Punkty planu działania są zaleceniami, a nie prawem. Nawet cztery „minimalne standardy”, do których członkowie się zobowiązują i które poddają wzajemnej ocenie, wchodzą w życie wyłącznie poprzez ustawodawstwo krajowe lub umowy podatkowe, wdrażane przez parlamenty narodowe podatne na lobbing tych korporacji międzynarodowych, których reforma dotyczy najbardziej. BEPS nie dotyka też leżącej u podstaw struktury bodźców. Państwa zachowują swobodę ustalania ustawowych stawek podatku od osób prawnych na dowolnym poziomie. Ramy te biorą na cel najbardziej rażące nadużycia, czyli struktury formalnie zgodne z przepisami, ale jawnie sztuczne, nie naruszając podstawowego mechanizmu konkurencji stawkami.
Zasada ceny rynkowej w cenach transferowych, którą BEPS zachował, a pod pewnymi względami wzmocnił, opiera się na fikcji prawnej: że płatność korporacji międzynarodowej od jej irlandzkiej spółki zależnej na rzecz bermudzkiej spółki matki za korzystanie z własności intelektualnej jest porównywalna z transakcją rynkową między niepowiązanymi stronami. Dla większości własności intelektualnej żadna porównywalna transakcja rynkowa nie istnieje. Alternatywą jest podział formułowy, czyli dzielenie zysków korporacji międzynarodowych według tego, gdzie faktycznie znajdują się sprzedaż, zatrudnienie i aktywa. Fikcja jest konieczna, ponieważ ta alternatywa wymagałaby fundamentalnej przebudowy międzynarodowego prawa podatkowego, na którą największe gospodarki nigdy nie były gotowe się zgodzić.
Filar Drugi – drugi z dwóch filarów rozwiązania uzgodnionego w 2021 roku, obowiązujący od 1 stycznia 2024 roku w jurysdykcjach, które go wdrożyły – wprowadził globalną minimalną stawkę podatku od osób prawnych w wysokości 15 procent, mającą zastosowanie do korporacji międzynarodowych o przychodach przekraczających 750 milionów euro. Ambicją było wyeliminowanie konkurencji stawkami na samym dole rynku – jeśli każda jurysdykcja nakłada podatek wyrównawczy podnoszący efektywną stawkę do 15 procent, znika wszelka zachęta do kierowania zysków do jurysdykcji ze stawką zerową.
Wyłączenie dochodu z tytułu substancji ekonomicznej ogranicza tę ambicję. Korporacje międzynarodowe mogą wyłączyć z zysku podlegającego podatkowi wyrównawczemu określony procent wartości bilansowej swoich aktywów rzeczowych oraz kosztów wynagrodzeń w każdej jurysdykcji: docelowo po 5 procent każdej z tych wielkości, ale więcej w dziesięcioletnim okresie przejściowym (7,4 procent aktywów rzeczowych i 9,4 procent kosztów wynagrodzeń dla okresów rozpoczynających się w 2026 roku). W przypadku kapitałochłonnego producenta z rzeczywistymi aktywami fizycznymi i pracownikami w jurysdykcji o niskich podatkach wyłączenie to zmniejsza zobowiązanie z tytułu podatku wyrównawczego. W przypadku firmy technologicznej lub farmaceutycznej, której głównym aktywem jest własność intelektualna utrzymywana w jurysdykcji, gdzie firma jest fizycznie ledwie obecna, wyłączenie daje stosunkowo niewiele, a to te firmy odpowiadają za większość przenoszenia zysków. Dla grup z dużymi zakładami i licznym personelem w jurysdykcjach o niskich podatkach efektywny próg może więc leżeć znacznie poniżej 15 procent.
Stany Zjednoczone pogłębiają problem. Ustawa budżetowa uchwalona w trybie rekoncyliacji i podpisana w lipcu 2025 roku, powszechnie znana jako One Big Beautiful Bill Act, przemianowała reżim Global Intangible Low-Taxed Income na „net CFC tested income” i ustaliła jego stawkę na 12,6 procent przed zaliczeniem podatków zapłaconych za granicą, czyli poniżej 15-procentowego progu Filaru Drugiego. Zamiast tego, by Stany Zjednoczone dostosowały się do międzynarodowego standardu, to standard przesunął się, by je pomieścić: w styczniu 2026 roku Ramy Inkluzywne OECD/G20 przyjęły rozwiązanie „side-by-side”, na mocy którego grupy z amerykańską spółką dominującą mogą od 2026 roku zdecydować się na wyłączenie spod stosowanych przez inne państwa zasady włączenia dochodu i zasady niedostatecznie opodatkowanych zysków, nadal płacąc krajowe minimalne podatki wyrównawcze tam, gdzie działają. Wynikiem jest trwała luka: amerykańskie korporacje międzynarodowe nie podlegają tej samej architekturze podatku minimalnego co ich europejscy konkurenci. Luka ta odzwierciedla interesy amerykańskich korporacji międzynarodowych, które czerpią korzyści z obecnej architektury, a interesy te są dobrze reprezentowane w Kongresie USA.
Wyłączenie dochodu z tytułu substancji ekonomicznej w Filarze Drugim
Wyłączenie oblicza się osobno dla każdej jurysdykcji. Korporacja międzynarodowa mająca 100 milionów euro aktywów rzeczowych i 40 milionów euro kosztów wynagrodzeń w jurysdykcji ze stawką podatku od osób prawnych 9 procent po zakończeniu okresu przejściowego w 2033 roku wyłączy 5 milionów euro (5% × 100 mln euro) plus 2 miliony euro (5% × 40 mln euro) zysku, zanim do pozostałego zysku nadwyżkowego zostanie zastosowana stawka podatku wyrównawczego; dla okresu rozpoczynającego się w 2026 roku wyłączenie jest większe: 7,4 miliona euro (7,4% × 100 mln euro) plus 3,76 miliona euro (9,4% × 40 mln euro). Wyłączenie ma zastosowanie niezależnie od tego, czy aktywa i zatrudnienie ulokowano tam z powodów handlowych, czy właśnie po to, by z niego skorzystać. Wyłączenie jest najcenniejsze dla grup z prawdziwymi fabrykami i personelem w miejscach o niskich podatkach, a najmniej przydatne dla grup opartych na własności intelektualnej z branży technologicznej, farmaceutycznej i marek konsumenckich, których główne aktywo generujące zysk jest niematerialne, fizyczna obecność w jurysdykcjach o niskich podatkach minimalna i które odpowiadają za większość przenoszenia zysków.Ekonomia polityczna trwałej porażki
Według obecnych szacunków udział wpływów z podatku od osób prawnych traconych wskutek przenoszenia zysków wzrósł z około 1 procent w 1975 roku do 8 procent w 2023 roku, po osiągnięciu szczytu pod koniec drugiej dekady XXI wieku. Średnia światowa ustawowa stawka podatku od osób prawnych, w ujęciu ważonym PKB, spadła z około 47 procent w 1980 roku do 26 procent w 2025 roku. Za tym spadkiem stała konkurencja. Każde państwo, które obniżyło stawkę, zrobiło to racjonalnie, z własnej perspektywy, by przyciągnąć lub zatrzymać inwestycje, i żadne nie miało powodu, by zatrzymać się w pojedynkę.
Sprawa Apple/Irlandia pokazuje tę ekonomię polityczną w działaniu. W 2016 roku Komisja Europejska orzekła, że Irlandia udzieliła Apple niezgodnej z prawem pomocy państwa za pośrednictwem swoich rozwiązań podatkowych – a konkretnie, że irlandzki urząd skarbowy (Revenue Commissioners) wydał opinie w sprawie struktur podatkowych Apple, które sprowadzały się do selektywnego traktowania niedostępnego dla innych spółek. Komisja nakazała Irlandii odzyskanie około 13 miliardów euro niezapłaconych podatków.
Irlandia odwołała się razem z Apple. Sąd Unii Europejskiej uchylił decyzję Komisji w 2020 roku. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przywrócił ją 10 września 2024 roku. Środki, około 14,25 miliarda euro wraz z narosłymi odsetkami, zostały w całości przekazane do irlandzkiego skarbu państwa do maja 2025 roku.
Irlandzki rząd spędził większą część dekady na walce sądowej przeciwko otrzymaniu 13 miliardów euro, które prawnie mu się należały. Zaangażował znaczne środki publiczne i kapitał polityczny, by uniknąć ściągnięcia pieniędzy od firmy, która od zysków osiąganych dzięki irlandzkim rozwiązaniom nie zapłaciła niemal nic. Rząd racjonalnie bronił suwerennego modelu rozwoju, który przyniósł rzeczywiste rezultaty. Model gospodarczy kraju opiera się na przyciąganiu bezpośrednich inwestycji zagranicznych dzięki połączeniu dostępu do UE, wykształconej, anglojęzycznej siły roboczej i reżimu podatkowego, który czyni z Irlandii konkurencyjną lokalizację dla siedzib korporacji międzynarodowych i struktur holdingowych. Ściągnięcie 13 miliardów euro od Apple – i zasygnalizowanie każdej innej korporacji międzynarodowej z irlandzką strukturą, że jej rozwiązania podatkowe mogą zostać podważone po latach – stanowiło bezpośrednie zagrożenie dla fundamentu tego modelu. Rachunek irlandzkiego rządu nie był trudny: stracić 13 miliardów euro w jednorazowej płatności albo zaryzykować utratę bazy inwestycji zagranicznych, która co roku generuje dziesiątki miliardów.
Stany Zjednoczone goszczą w Delaware najbardziej znaną na świecie siedzibę rejestrową spółek, a w 2018 roku ich korporacje międzynarodowe przeniosły do rajów podatkowych ponad połowę swoich zagranicznych zysków, co daje odsetek mniej więcej dwukrotnie wyższy niż w przypadku innych korporacji międzynarodowych. Wielka Brytania utrzymuje konstytucyjne więzi z Jersey i Guernsey (samorządnymi dependencjami Korony) oraz z Kajmanami (brytyjskim terytorium zamorskim), a sama jest jednym z dwóch największych na świecie centrów tranzytowych korporacyjnej własności offshore. Francja, Niemcy i Holandia głoszą potrzebę reform w grupach roboczych OECD, podczas gdy ich własne korporacje międzynarodowe intensywnie korzystają ze struktur holenderskich i luksemburskich. Same luksemburskie fundusze inwestycyjne dysponują aktywami netto rzędu 6,7 biliona euro, co czyni administrowanie funduszami filarem gospodarki tego kraju.
Stanowiska te wyrażają interesy państw, które chcą dwóch rzeczy naraz: sprawiać wrażenie, że popierają reformę, i nie doprowadzić do niej w tempie, które zaszkodziłoby ich własnym podmiotom. Proces OECD dobrze służy obu tym interesom. Generuje raporty, ramy, plany działania i listy członków Ram Inkluzywnych oraz tworzy narrację postępu. Jego rezultaty są realne, choć ograniczone, a strukturalne bodźce w postaci konkurencji stawkami, wyceny według zasady ceny rynkowej, treaty shopping i licencjonowania własności intelektualnej pozostawia nienaruszone.
Unijna sprawa pomocy państwa Apple/Irlandia
Pierwotna decyzja Komisji Europejskiej z 2016 roku stwierdzała, że Irlandia wydała w 1991 i 2007 roku opinie podatkowe pozwalające dwóm zarejestrowanym w Irlandii spółkom zależnym Apple przypisywać niemal całość zysków ze sprzedaży „centralom”, które istniały wyłącznie na papierze, bez pracowników i lokali, zamiast swoim irlandzkim oddziałom. W rezultacie zyski z działalności Apple w Europie, na Bliskim Wschodzie, w Afryce i w Indiach praktycznie nie były opodatkowane w żadnej jurysdykcji. Komisja uznała, że stanowiło to selektywną pomoc państwa. Irlandia się odwołała, argumentując, że Komisja błędnie zastosowała unijne prawo pomocy państwa i źle zrozumiała irlandzkie prawo podatkowe. Sąd UE przyznał jej rację w 2020 roku. TSUE uchylił ten wyrok 10 września 2024 roku, przywracając pierwotną decyzję Komisji. Kwota około 14,25 miliarda euro, przechowywana w trakcie postępowania na rachunku powierniczym, została przekazana do irlandzkiego skarbu państwa do maja 2025 roku. Irlandia spędziła osiem lat i wydała znaczne środki na walkę prawną, by uniknąć otrzymania tej sumy.Dlaczego to nie może się zmienić
Prawdziwa reforma międzynarodowego systemu podatkowego wymagałaby spełnienia określonego zestawu warunków. Największe gospodarki świata (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, główne państwa członkowskie UE) musiałyby działać jednocześnie wbrew materialnym interesom swoich najpotężniejszych korporacji i najzamożniejszych obywateli oraz zaakceptować okres niekorzystnej pozycji konkurencyjnej na czas przejścia, bez żadnej gwarancji, że inne jurysdykcje pójdą w ich ślady. Musiałyby też przełamać zdolność lobbingową podmiotów, które potrafią przenosić kapitał, własność intelektualną i formalne siedziby przez granice w sposób niedostępny dla zwykłych obywateli i małych firm. I żadna z nich nie miałaby przewagi pierwszego ruchu, bo państwo, które ruszy pierwsze, wyeksportuje swoje korporacje międzynarodowe do państwa, które tego nie zrobiło.
Lepsza koordynacja między instytucjami by tego nie naprawiła, bo przeszkoda jest strukturalna: w tym systemie strony kontrolujące reguły są stronami czerpiącymi z nich korzyści. System offshore został zbudowany celowo, przez dziesięciolecia, przez te same państwa i instytucje finansowe, które formalnie się mu sprzeciwiają, jako część konstrukcji globalizacji.
Unikanie opodatkowania (spółki holdingowe, treaty shopping, licencjonowanie własności intelektualnej, ceny transferowe) jest legalne. Uchylanie się od opodatkowania (ukrywanie dochodu, fałszowanie dokumentacji, utrzymywanie nieujawnionych rachunków) legalne nie jest. To rozróżnienie jest realne i należy je utrzymać. Panama Papers i Pandora Papers udokumentowały rzeczywistą działalność przestępczą obok legalnego unikania opodatkowania, a działalność przestępcza zasługuje na ściganie karne. Ale to rozróżnienie nie jest w stanie wykonać ideologicznej pracy, której zwykle się od niego oczekuje: nie potrafi wyjaśnić, dlaczego unikanie opodatkowania na skalę, jaką pokazują szacunki przenoszenia zysków, miałoby być w jakiś sposób oddzielone od systemu, od którego zależy. Struktury są legalne, ponieważ państwa, które piszą prawo podatkowe, napisały je tak, by były legalne. Granicę między unikaniem a uchylaniem się wyznacza ta sama ekonomia polityczna, która wytworzyła system, i żadna neutralna zasada nie rozstrzyga, gdzie ona przebiega.
Korporacje i osoby o bardzo dużych majątkach, które najbardziej korzystają z rozwiązań offshore, mają największą zdolność lobbowania przeciwko reformie. Finansują badania wspierające konkurencję podatkową. Jeśli przepisy się zmienią, mogą przenieść własność intelektualną, siedziby, a ostatecznie także kapitał w sposób, który nakłada realne koszty na jurysdykcje próbujące przeprowadzić reformę. Rozziew między tymi, którzy korzystają, a tymi, którzy ponoszą koszty, oraz między tymi, którzy mają drogę wyjścia, a tymi, którzy jej nie mają, jest mechanizmem odtwarzającym system przez kolejne cykle polityczne i inicjatywy reformatorskie, niezależnie od tego, która partia czy ideologia sprawuje władzę.
Minimum Filaru Drugiego ma powstrzymać państwa rywalizujące o mobilną bazę podatkową przed obniżaniem stawek poniżej 15 procent. Skoro wyłączenie z tytułu substancji ekonomicznej dodatkowo obniża efektywny próg, Stany Zjednoczone ustaliły w OBBBA stawkę 12,6 procent, a grupy z amerykańską spółką dominującą mogą od 2026 roku wyłączyć się spod głównych reguł egzekwowania obowiązujących w innych państwach, wyścig został w najlepszym razie wstrzymany.
Zakończenie
Zasada ceny rynkowej w cenach transferowych musiałaby ustąpić miejsca podziałowi formułowemu, rozwiązaniu, które na dużą skalę przerozdzieliłoby dochód do opodatkowania i którego największe gospodarki nigdy nie przyjęły, mimo powtarzających się propozycji w Europie. Irlandia musiałaby porzucić strategię rozwoju, która zmieniła ją z kraju emigracji netto w kraj imigracji netto, a Wielka Brytania musiałaby przebudować relację między City a dependencjami Korony. W Stanach Zjednoczonych Kongres musiałby przeciwstawić się preferencjom korporacji międzynarodowych, które intensywnie go lobbują i których komitety akcji politycznej pomagają finansować kampanie jego członków.
Dwadzieścia sześć lat po tym, jak OECD wymieniła 82 cele do wyeliminowania, po piętnastu punktach planu działania, globalnym minimum i niemal 150 członkach Ram Inkluzywnych, mniej więcej jedna trzecia zysków, które korporacje międzynarodowe osiągają za granicą, nadal jest przenoszona do rajów podatkowych.
Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI
Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.
Media
Najważniejsze źródła i bibliografia
An Act to provide for reconciliation pursuant to title II of H. Con. Res. 14 (“One Big Beautiful Bill Act”), Pub. L. No. 119-21, 139 Stat. 72 (2025). Signed July 4, 2025. govinfo.gov https://www.govinfo.gov/app/details/PLAW-119publ21
Baker McKenzie. “Pillar Two Side-by-Side Package Released.” January 2026. bakermckenzie.com https://www.bakermckenzie.com/en/insight/publications/2026/01/pillar-two-side-by-side-package-released
Belastingdienst (Netherlands Tax Administration). “Bronbelasting rente en royalty” (Withholding tax on interest and royalties). belastingdienst.nl https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/winst/bronbelasting-rente-en-royalty/
Cayman Finance. Industry statistics on Cayman Islands investment funds. caymanfinance.ky https://www.caymanfinance.ky/
Central Statistics Office (Ireland). “GNI* and De-Globalised Results.” Annual National Accounts 2025. cso.ie https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-ana/annualnationalaccounts2025/gniandde-globalisedresults/
Commission de Surveillance du Secteur Financier (CSSF). “Main Figures Regarding the Financial Centre.” September 2026. cssf.lu https://www.cssf.lu/wp-content/uploads/Financial_centre_September_2026.pdf
Court of Justice of the European Union. Press Release No 133/24, Judgment in Case C-465/20 P, Commission v Ireland and Others. September 10, 2024. curia.europa.eu https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2024-09/cp240133en.pdf
Delaware Division of Corporations. Annual statistics. corp.delaware.gov; Delaware Code, Title 30, Chapter 19. delcode.delaware.gov https://corp.delaware.gov/stats/ · https://delcode.delaware.gov/title30/c019/index.html
European Commission. Press Release IP/16/2923 on Ireland’s tax rulings for Apple. August 30, 2016. ec.europa.eu https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_16_2923
European Commission. “Business in Europe: Framework for Income Taxation (BEFIT).” taxation-customs.ec.europa.eu https://taxation-customs.ec.europa.eu/taxation/business-taxation/business-europe-framework-income-taxation-befit_en
Federal Election Commission. “Who Can and Can’t Contribute.” fec.gov https://www.fec.gov/help-candidates-and-committees/candidate-taking-receipts/who-can-and-cant-contribute/
FinCEN. “Beneficial Ownership Information.” fincen.gov; “FinCEN Removes Beneficial Ownership Reporting Requirements for U.S. Companies and U.S. Persons.” March 2025. fincen.gov https://www.fincen.gov/boi · https://www.fincen.gov/news/news-releases/fincen-removes-beneficial-ownership-reporting-requirements-us-companies-and-us
Garcia-Bernardo, J., Fichtner, J., Takes, F.W., and Heemskerk, E.M. “Uncovering Offshore Financial Centers: Conduits and Sinks in the Global Corporate Ownership Network.” Scientific Reports 7, no. 1 (2017): 6246. nature.com https://www.nature.com/articles/s41598-017-06322-9
Gidron, Idann, Ludvig Wier, and Gabriel Zucman. “Global Profit Shifting, 1975–2023.” Working paper, 2026. gabriel-zucman.eu https://gabriel-zucman.eu/files/GWZ2026.pdf
GOV.UK. “Crown Dependencies: Jersey, Guernsey and the Isle of Man.” gov.uk https://www.gov.uk/government/publications/crown-dependencies-jersey-guernsey-and-the-isle-of-man
Hines, James R. “Treasure Islands.” Journal of Economic Perspectives 24, no. 4 (2010): 103–126. aeaweb.org https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.24.4.103
Hines, James R., and Eric M. Rice. “Fiscal Paradise: Foreign Tax Havens and American Business.” Quarterly Journal of Economics 109, no. 1 (1994): 149–182. academic.oup.com https://academic.oup.com/qje/article-abstract/109/1/149/1850027
Holland & Knight. “OECD Pillar Two Side-by-Side Safe Harbor Package.” January 2026. hklaw.com https://www.hklaw.com/en/insights/publications/2026/01/oecd-pillar-two-side-by-side-safe-harbor-package
ICIJ. “Pandora Papers.” 2021. icij.org https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/
Irish Times. “Apple’s €14bn Escrow Account Wound Down.” July 15, 2025.
OECD. Harmful Tax Competition: An Emerging Global Issue. Paris: OECD Publishing, 1998.
OECD. Towards Global Tax Co-operation: Progress in Identifying and Eliminating Harmful Tax Practices. Paris: OECD Publishing, 2000. Summarized in “OECD Publishes Blacklist of Tax Havens,” Project Finance Law, July 2000. projectfinance.law https://www.projectfinance.law/publications/2000/july/oecd-publishes-blacklist-of-tax-havens
OECD. Action Plan on Base Erosion and Profit Shifting. Paris: OECD Publishing, 2013. doi.org/10.1787/9789264202719-en https://doi.org/10.1787/9789264202719-en
OECD. Base Erosion and Profit Shifting: 2015 Final Reports. Paris: OECD Publishing, 2015.
OECD. “OECD Releases Latest Peer Review Results on Preferential Tax Regimes under BEPS Action 5.” February 2025. oecd.org https://www.oecd.org/en/about/news/announcements/2025/02/oecd-releases-latest-peer-review-results-on-preferential-tax-regimes-under-beps-action-5.html
OECD. “Members of the OECD/G20 Inclusive Framework on BEPS.” December 2025. oecd.org https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/topics/policy-issues/beps/inclusive-framework-on-beps-composition.pdf
OECD/G20 Inclusive Framework on BEPS. Side-by-Side Package. Paris: OECD, January 2026. (See the Baker McKenzie and Holland & Knight summaries above.)
Palan, Ronen, Richard Murphy, and Christian Chavagneux. Tax Havens: How Globalization Really Works. Ithaca: Cornell University Press, 2010. cornellpress.cornell.edu https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9780801476129/tax-havens/
Reuters. “Google Shifted $23 Billion to Tax Haven Bermuda in 2017, Filing Shows.” January 3, 2019. Republished by The Guardian. theguardian.com https://www.theguardian.com/technology/2019/jan/03/google-tax-haven-bermuda-netherlands
Revenue (Irish Tax and Customs). “Domestic Top-up Tax.” revenue.ie; “Knowledge Development Box.” revenue.ie https://www.revenue.ie/en/companies-and-charities/pillar-two/what-is/domestic-top-up-tax.aspx · https://www.revenue.ie/en/companies-and-charities/reliefs-and-exemptions/knowledge-development-box-kdb/index.aspx
Rijksoverheid (Government of the Netherlands). “Nederland heeft met bijna 100 landen een belastingverdrag” (The Netherlands has tax treaties with almost 100 countries). February 19, 2025. rijksoverheid.nl https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/19/nederland-heeft-met-bijna-100-landen-een-belastingverdrag
Tax Foundation. Corporate Tax Rates around the World, 2025. Washington, DC: Tax Foundation, 2025. taxfoundation.org https://taxfoundation.org/data/all/global/corporate-tax-rates-by-country-2025/
Tørsløv, Thomas R., Ludvig S. Wier, and Gabriel Zucman. “The Missing Profits of Nations.” NBER Working Paper No. 24701, National Bureau of Economic Research, 2018. Revised and published in Review of Economic Studies 90, no. 3 (2023): 1499–1534. academic.oup.com; author’s version (PDF) https://academic.oup.com/restud/article/90/3/1499/6640464 · https://gabriel-zucman.eu/files/TWZ2022.pdf
UK Parliament. Finance (No. 2) Act 2023, section 195 and Schedule 16 (substance-based income exclusion). legislation.gov.uk https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2023/30/schedule/16
US Census Bureau. “U.S. Goods Trade: Imports & Exports by Related-Parties, 2025.” 2026. census.gov https://www.census.gov/foreign-trade/Press-Release/related_party/rp25.pdf
US Senate Permanent Subcommittee on Investigations. Offshore Profit Shifting and the U.S. Tax Code — Part 2 (Apple Inc.). Hearing, May 21, 2013 (S. Hrg. 113-90). Washington, DC: US Government Printing Office, 2013. govinfo.gov https://www.govinfo.gov/app/details/CHRG-113shrg81657
