To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.
Ostatnia aktualizacja: · 13 min czytania
W skrócie
W jednym z pomiarów ładunki dla Ugandy, Rwandy i Burundi stały w Dar es Salaam średnio 25 dni, o pięć dni dłużej niż ładunki samej Tanzanii. To pierwsza pozycja rachunku, który płacą kraje śródlądowe: między tobą a morzem stoją cudze drogi, porty i polityka. A jednak Luksemburg nie ma wybrzeża, a jego PKB na mieszkańca wynosi około 138 000 dolarów. Różnicę robią sąsiedzi. Na jednolitym rynku UE tarcia tranzytowe wyeliminowano z założenia, a Zambia czy Czad zależą od biednych sąsiadów ze słabymi drogami i przejściami granicznymi. Dla 32 śródlądowych krajów rozwijających się rozwiązanie leży w większości poza zasięgiem ich rządów.
Spis treści
Kontener przypływa do Dar es Salaam i stoi. W jednym szczegółowym pomiarze opublikowanym w 2007 roku towary jadące do Ugandy, Rwandy i Burundi spędzały w tym porcie średnio 25 dni – o pięć dni dłużej niż ładunki przeznaczone dla samej Tanzanii. To pierwsza pozycja rachunku, który ekonomiści nazywają karą za śródlądowość: systematycznym dodatkowym kosztem, jaki ponoszą kraje, które nie mogą dotrzeć do oceanu, nie przecinając najpierw cudzego terytorium.
Zambijskie ładunki korzystają z tego samego portu. Z Dar es Salaam przemierzają całą Tanzanię aż do przejścia granicznego Tunduma–Nakonde, zanim dotrą na zambijską ziemię; sama linia kolejowa TAZARA biegnie 1860 kilometrów od portu do Kapiri Mposhi, na północ od Lusaki. Na tym pierwszym odcinku wszystko zależy od Tanzanii: od jej dróg, jej portu, jej posterunków celnych, jej polityki. Zambijski importer płaci za fracht, ale też za jakość tanzańskiej infrastruktury, rzetelność tanzańskich urzędników granicznych i za taki stan stosunków dwustronnych, jaki akurat panuje.
Luksemburg nie ma wybrzeża; jego ciężarówki docierają do portów Morza Północnego w Antwerpii, Rotterdamie i Zeebrugge w promieniu około 400 kilometrów. Jego PKB na mieszkańca wynosił w 2024 roku około 138 000 dolarów, a wśród państw suwerennych wyżej plasują się tylko mikropaństwa Monako i Liechtenstein.
Szwajcaria i Austria również nie mają dostępu do morza, a dla wszystkich trzech kara, przez którą zambijscy importerzy płacą więcej za te same towary, praktycznie nie istnieje. Sam brak wybrzeża nie może wyjaśnić, dlaczego los Zambii jest tak odmienny.
Cena w liczbach
Na świecie są 32 śródlądowe kraje rozwijające się, zamieszkane przez ponad 500 milionów ludzi. Szesnaście z nich ONZ zalicza do krajów najsłabiej rozwiniętych.
Szacuje się, że w handlu w latach 2005–2014 kraje śródlądowe eksportowały o 27 do 41 procent mniej niż kraje nadmorskie porównywalne pod innymi względami, a w samej grupie krajów rozwijających się kara przekraczała 40 procent. Porównanie uwzględnia dochód, odległość od partnerów handlowych, wielkość kraju i szereg innych zmiennych, więc za lukę odpowiada już sam brak dostępu do morza.
Z inwestycjami jest jeszcze gorzej. Śródlądowe kraje rozwijające się, w których żyje około 7 procent ludzkości, przyciągają zaledwie około 1,5 procent światowych przepływów bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Globalni producenci unikają łańcuchów dostaw, które biegną przez kilka krajów z nieprzewidywalnym czasem oczekiwania na granicach. Montownia w śródlądowym kraju rozwijającym się, zależna od tranzytu przez dwóch sąsiadów o zmiennej jakości rządów, to obciążenie, którego nie ma w kalkulacji kosztów konkurenta z wybrzeża.
Według jednego z szacunków z 1999 roku regiony strefy umiarkowanej położone nie dalej niż 100 kilometrów od morza lub rzeki żeglownej dla statków morskich zajmowały zaledwie 8 procent zamieszkanych lądów świata i skupiały 23 procent jego ludności, a mimo to wytwarzały 53 procent światowego PKB. Sachs i inni dowodzą od tamtej pory, że w śródlądowych krajach rozwijających się izolacja geograficzna zamienia się w trwałe pułapki ubóstwa i że bez szczególnych atutów strukturalnych bardzo trudno się z nich wyrwać.
Kara za śródlądowość koncentruje się niemal wyłącznie w krajach rozwijających się. Zamożne kraje śródlądowe, takie jak Luksemburg, Szwajcaria, Austria i Liechtenstein, w zasadzie w ogóle jej nie ponoszą. Położenie geograficzne jest identyczne, wyniki gospodarcze – nie, a to znaczy, że sama geografia nie przesądza o wyniku.
Spór: geografia czy instytucje
Jeffrey Sachs twierdzi, że geografia bezpośrednio kształtuje wyniki gospodarcze poprzez koszty handlu, obciążenie chorobami i wydajność rolnictwa – że mapa obciąża kości do gry, zanim ktokolwiek wybierze jakąkolwiek politykę. Daron Acemoglu i James Robinson przekonują, że geografia liczy się głównie dlatego, że ukształtowała instytucje kolonialne, które potem trwają i decydują o wynikach długo po końcu kolonializmu. Z obu stanowisk wynikają różne recepty polityczne, a spór od dziesięcioleci napędza empiryczne potyczki.
Dowody przytoczone w tym artykule zgadzają się z oboma stanowiskami, choć w sposób, którego żaden z obozów w pełni nie oddaje. Zależność tranzytowa jest faktem geograficznym: kraje śródlądowe nie mogą dotrzeć do oceanu bez przecinania terytorium innych państw. Ale to, czy ten fakt rodzi ubóstwo, zależy niemal całkowicie od instytucji, konkretnie od instytucji sąsiadów tranzytowych i organizacji regionalnych, a także samego kraju śródlądowego. Geografia wyznacza ograniczenie, a sprawność instytucji decyduje, czy będzie ono krępujące. Dlatego zarówno Szwajcaria, jak i Czad leżą w głębi lądu, a w pułapce rozwojowej tkwi tylko Czad.
Warstwy – jak działa zależność tranzytowa
Diagnoza Paula Colliera brzmi tak: kraje nadmorskie mogą sprzedawać całemu światu, a kraje śródlądowe są w praktyce zdane na sąsiadów. To trafna diagnoza, ale pomniejsza problem: kraje śródlądowe potrzebują współpracy sąsiadów, by dostać się do każdego innego rynku na ziemi. Ta zależność ma cztery warstwy, a ich skutki się kumulują.
Pierwsza jest fizyczna. Transport lądowy kosztuje w przeliczeniu na tonokilometr nieporównanie więcej niż morski. W tych samych pomiarach na korytarzach z połowy lat dwutysięcznych kirgiska ciężarówka wjeżdżająca do Uzbekistanu mogła zapłacić nawet 700 dolarów za przekroczenie jednej granicy, z czego ćwierć stanowiły opłaty nieoficjalne – łapówki, opłaty za ułatwienia, jakkolwiek się je akurat w danym miejscu nazywa. W Afryce Zachodniej blokady drogowe potrafią pojawiać się co 30 kilometrów, a nawet częściej, co podnosi koszty ogólne przewoźników o około dziesięć procent. Firmy transportowe w śródlądowej Zambii płaciły za paliwo nawet o 50 procent więcej niż ich odpowiednicy w innych krajach regionu.
Druga warstwa to nieprzewidywalność czasu. W produkcji eksportowej przewidywalność logistyki liczy się tak samo jak jej koszt. Produkcja just-in-time jest niemożliwa, gdy droga towarów z wybrzeża do kraju śródlądowego może trwać od czterech do sześciu tygodni, zależnie od czynników, na które producent nie ma wpływu. Pięć dodatkowych dni, które ładunki dla Ugandy, Rwandy i Burundi spędziły w tamtym pomiarze w Dar es Salaam, było jedynie średnią; niepewność w porcie przenosi się na resztę podróży, a o opóźnieniach decyduje zarząd portu w innym kraju.
Trzecia warstwa jest polityczna. Dostęp kraju śródlądowego do światowych rynków zależy od jego stosunków z każdym państwem, przez które biegnie tranzyt. Gdy te stosunki się psują, sąsiad tranzytowy może zamknąć drogę i handel staje, cokolwiek zrobiłby sam kraj śródlądowy. Uzbeckie ograniczenia graniczne w latach dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych poważnie zakłócały kirgiski i tadżycki handel nawet wtedy, gdy polityka samych tych krajów działała.
Czwarta warstwa to ubóstwo zwielokrotnione – ta, którą sformułowanie Colliera oddaje najlepiej. Śródlądowe kraje rozwijające się są niemal zawsze otoczone innymi krajami rozwijającymi się. Ich sąsiedzi tranzytowi mają niedofinansowane drogi, niedopłacanych celników i własną niestabilność polityczną, więc ubóstwo całego regionu podbija koszt braku dostępu do morza. Sąsiedzi tranzytowi Szwajcarii to Niemcy, Francja, Austria i Włochy. Arteria łącząca Czad z morzem biegnie przez Kamerun: Ndżamenę dzieli od portu w Duali 2000 kilometrów, a w 2006 roku podróż koleją i drogą trwała pięć tygodni.
Najwyraźniej widać ten wzorzec w przypadku podwójnej śródlądowości. Uzbekistan i Liechtenstein to jedyne dwa kraje na świecie, które muszą przeciąć co najmniej dwa państwa, by dotrzeć do jakiegokolwiek portu oceanicznego. Liechtenstein, od 1923 roku w unii celnej ze Szwajcarią, a od 1995 roku na jednolitym rynku UE dzięki Europejskiemu Obszarowi Gospodarczemu, miał w 2024 roku PKB na mieszkańca około 220 000 dolarów, najwyższy ze wszystkich krajów śródlądowych na ziemi. Uzbekistan ma tę samą geografię, ale nie tych samych sąsiadów: otoczony państwami Azji Środkowej z ich własnymi barierami tranzytowymi, zderza się z nałożonymi warstwami dwukrotnie.
Rozpuszczanie po europejsku
PKB na mieszkańca Luksemburga, 138 000 dolarów, po części wyjaśnia to, czego jego ciężarówki nie muszą robić. Między Luksemburgiem a Antwerpią nie mijają żadnych posterunków celnych i nie płacą żadnych nieoficjalnych opłat, a nikt nie kontroluje ich na granicach państwowych, które z prawnego punktu widzenia zostały zniesione.
Dla kraju śródlądowego jednolity rynek UE z założenia usuwa tarcia tranzytowe. Na mapie Luksemburg jest tak samo odcięty od morza jak Zambia, ale pięćdziesiąt lat celowego budowania instytucji usunęło problem tranzytu, który nadaje śródlądowości jej koszt gospodarczy.
Szwajcaria nie należy do UE, ale zawarła z nią ponad 120 umów, w tym umowę o transporcie lądowym, i należy do strefy Schengen. Ponieważ Szwajcaria pozostaje poza unią celną UE, towary nadal przechodzą odprawę celną na jej granicach – ale procedury są na tyle usprawnione, że ciężarówki kursują między Szwajcarią, Niemcami, Francją i Włochami przy ułamku tarć, jakie narzuca granica w Azji Środkowej czy w Afryce. Konstrukcja prawna jest inna; praktyczny efekt – bardzo zbliżony.
Oba przypadki łączy zbiorowa jakość instytucji: oba kraje są osadzone w ramach integracji regionalnej zamożnych, sprawnych państw, które likwidują tarcia tranzytowe na granicy. To węższe pojęcie niż „dobre instytucje”, wyrażenie, które w ekonomii rozwoju zwykle nie znaczy nic konkretnego. Te ramy wymagały sąsiadów chętnych, ekonomicznie zdolnych i na tyle stabilnych, by przez dziesięciolecia uczestniczyć w ich budowie, więc nigdy nie były owocem dobrych decyzji jednego kraju.
Bogactwo Luksemburga wynika też ze strukturalnej cechy jego gospodarki, która spycha geografię na drugi plan: jego głównym towarem eksportowym są instrumenty finansowe, dostęp regulacyjny i funkcje administracyjne. W Luksemburgu ma siedzibę Europejski Trybunał Sprawiedliwości. Zarejestrowane są tam duże fundusze inwestycyjne. Sektor finansowy, w tym banki, fundusze inwestycyjne, ubezpieczyciele oraz obsługujące je kancelarie prawne i firmy doradcze, wytwarza około 30 procent produkcji gospodarczej Luksemburga. Port nie ma dla tego wszystkiego żadnego znaczenia. Ograniczenie geograficzne, które zawsze ciąży na handlu fizycznymi towarami, rozpływa się, gdy handel towarami nie jest twoim głównym zajęciem.
Szwajcaria pokazuje tę samą logikę na większą skalę. Roche i Novartis, oba z siedzibą w Bazylei, stanowią trzon kompleksu chemiczno-farmaceutycznego, który odpowiada za mniej więcej połowę całego szwajcarskiego eksportu. Instytucje finansowe w Zurychu i Genewie zarządzają aktywami wartymi biliony dolarów. MSC, największy armator kontenerowy na świecie, jest kierowany z Genewy; jego biznes polega na koordynowaniu przepływu fizycznych towarów po całym świecie, ale wartość, którą tworzy, ma charakter informacyjny, a do jej wytworzenia wystarczy system prawny i linia telefoniczna. Brak szwajcarskiego wybrzeża nie ma żadnego znaczenia operacyjnego dla firmy, do której należą statki.
Austria dokłada do rozwiązania instytucjonalnego atut geograficzny: Dunaj, połączony z Renem Kanałem Men–Dunaj, daje jej realny dostęp rzeczny zarówno do Morza Czarnego, jak i do Morza Północnego. Rzeka jest jednak premią nałożoną na członkostwo w UE, a zasadniczy mechanizm pozostaje polityczny.
Żaden z tych trzech krajów nie osiągnąłby tego sam, dzięki lepszej polityce wewnętrznej. Rozwiązanie wymagało współpracy zamożnych sąsiadów gotowych przez pół wieku budować ramy integracji, które zniosły problem tranzytu. W Afryce Subsaharyjskiej, Azji Środkowej ani Azji Południowej nie ma ram o porównywalnej głębokości, zbudowanych przy porównywalnym poziomie dochodów.
Paradoks podwójnej śródlądowości
Liechtenstein, liczący około 41 000 mieszkańców, jest zarazem najbogatszym krajem śródlądowym świata i jednym z zaledwie dwóch podwójnie śródlądowych krajów na ziemi: obaj jego sąsiedzi, Szwajcaria i Austria, sami są krajami śródlądowymi, więc jego towary muszą przekroczyć co najmniej dwie granice, by dotrzeć do morza.
Liechtenstein tworzy unię walutową ze Szwajcarią i korzysta ze szwajcarskich kontroli celnych na swoich granicach zewnętrznych, ale do jednolitego rynku UE ma dostęp dzięki własnemu członkostwu w EOG. Szwajcaria nie należy do EOG – szwajcarscy wyborcy odrzucili je w referendum, a Szwajcaria opiera się zamiast tego na umowach dwustronnych z Brukselą. Gospodarka Liechtensteinu stoi na precyzyjnej produkcji przemysłowej, usługach finansowych i branży rejestracji spółek.
Botswana i granice tej lekcji
We wrześniu 1966 roku Botswana uzyskała niepodległość. Była jednym z najbiedniejszych krajów świata. Miała 22 absolwentów uczelni, 12 kilometrów utwardzonych dróg i PKB na mieszkańca poniżej 90 dolarów. Nie miała dostępu do morza, a graniczyła z RPA czasów apartheidu, z Rodezją, zanim stała się Zimbabwe, i z Afryką Południowo-Zachodnią, zanim stała się Namibią – trzema terytoriami, których stabilności politycznej i handlowej niezawodności nie można było brać za pewnik.
W ciągu roku w pobliżu Orapy zidentyfikowano diamentonośne kominy kimberlitowe. Kopalnia Orapa ruszyła w 1971 roku. Jwaneng, które miało się stać jedną z najbogatszych kopalń diamentów na ziemi, zlokalizowano w 1972 roku. Zanim sektor diamentowy zaczął działać pełną parą, Botswana stanęła przed wyborem, przed którym raz po raz stają śródlądowe kraje bogate w surowce: kto zgarnie rentę?
W przypadku Botswany odpowiedź brzmiała: państwo. Ustawa o kopalniach i minerałach (Mines and Minerals Act) z 1967 roku przyznała prawa do kopalin rządowi centralnemu, nie pozwalając, by przejęły je plemiona czy osoby prywatne. Partnerstwo z De Beers (Debswana, dziś spółka joint venture 50/50) kierowało opłaty eksploatacyjne przez budżet państwa, zamiast pozwalać, by surowe bogactwo wypływało za granicę. Pod spodem, jak przekonują Acemoglu, Johnson i Robinson, leżał starszy fundament instytucjonalny: przedkolonialne zgromadzenia kgotla, które ograniczały władzę wodzów. Ta tradycja włączającego podejmowania decyzji przetrwała w państwie po uzyskaniu niepodległości. Diamenty dały rentę. Sprawne instytucje sprawiły, że renta ta finansowała infrastrukturę, edukację i ochronę zdrowia, a nie prywatne konta gdzie indziej.
Diamenty dostarczały historycznie około trzech czwartych wpływów dewizowych Botswany i około jednej trzeciej dochodów rządu. Załamanie mocno w to uderzyło: w budżecie rządu na 2026 rok wszystkie dochody z wydobycia razem wzięte wyniosły zaledwie około jednej szóstej łącznych dochodów i dotacji.
W drugim kwartale 2025 roku wydobycie diamentów w Botswanie spadło o 43 procent – najgłębszy kwartalny spadek we współczesnej historii górnictwa w tym kraju. Diamenty laboratoryjne, niegdyś ciekawostka, stanowiły pod koniec 2025 roku mniej więcej 20 procent światowej sprzedaży diamentów i były nawet o 80 procent tańsze od kamieni naturalnych. Gospodarka skurczyła się drugi rok z rzędu: PKB spadł o 2,8 procent w 2024 roku i o kolejne 0,7 procent w 2025 roku.
Opowieść o instytucjach Botswany jest w swoich granicach prawdziwa. Ustawa o kopalniach i minerałach oraz struktura Debswany były rozsądne, a tradycja kgotla istniała naprawdę. Ale opowieść o instytucjach zawsze dotyczyła w gruncie rzeczy tego, jak dobrze Botswana zarządziła nagłym bogactwem. Nie mówi nic o tym, czy samo to bogactwo dało się powtórzyć.
Nie dało się: Botswana akurat leżała na jednym z największych na świecie skupisk diamentów jubilerskich, w formacji geologicznej, która sprawiała, że wydobycie na dużą skalę się opłacało. Zambia miała miedź. DRK miała koltan, kobalt i złoto. Żadna z nich nie osiągnęła tego samego – częściowo z przyczyn instytucjonalnych, ale też z powodu wahań cen surowców, struktur eksploatacji z czasów kolonialnych i dynamiki politycznej po uzyskaniu niepodległości, której Botswanie dzięki jej szczególnej historii udało się uniknąć. Brytyjskie kolonialne zaniedbanie Botswany, które w dużej mierze pozostawiło nietknięte jej przedkolonialne instytucje, nie jest modelem do powielania.
A nawet sukces Botswany ma swój sufit. Po pięćdziesięciu latach dochodów z diamentów i rzeczywiście dobrych instytucji kraj nie uwolnił się od zależności od surowców, nie stał się eksporterem wyrobów przemysłowych i w rolnictwie oraz przemyśle odczuwa ograniczenie śródlądowości równie dotkliwie jak każda porównywalna gospodarka.
Diamenty odroczyły karę w sektorach, w których renta mogła zastąpić konkurencyjność handlową, ale w przemyśle przetwórczym i rolnictwie ograniczenie geograficzne nigdy nie ustąpiło, a rynek diamentów laboratoryjnych podgryza teraz właśnie te dochody, które to odroczenie umożliwiały.
Zambia: scenariusz alternatywny
Zambia weszła w niepodległość w 1964 roku ze znaczną przewagą nad Botswaną. Miała już działające kopalnie miedzi, zakłady wzbogacania rudy i huty, wytwarzała ponad 12 procent światowej miedzi, a w 1966 roku jej PKB na mieszkańca, około 325 dolarów, był ponad trzykrotnie wyższy niż w Botswanie, w której diamentów jeszcze wtedy nie odkryto. Oba kraje nie miały dostępu do morza i były otoczone niestabilnymi sąsiadami. Zambia zaczynała z bogatszą gospodarką i to Zambia została w tyle.
Zambia przejęła 51 procent udziałów w swoich kopalniach miedzi w ramach reform z Matero w 1969 roku i dokończyła przejęcie do 1973 roku – w samą porę na załamanie cen miedzi w połowie lat siedemdziesiątych, które uderzyło w kraj bez żadnej poduszki rezerw. W 1982 roku państwo połączyło swoje dwie spółki górnicze w Zambia Consolidated Copper Mines, którą dojono, by finansować programy rządowe, i pozbawiano inwestycji. Upadek gospodarczy trwał przez lata dziewięćdziesiąte, gdy dochód na mieszkańca był niższy niż w chwili uzyskania niepodległości. Odbicie okazało się częściowe.
Atsushi Iimi zbadał tę kwestię na danych z wielu krajów. Doszedł do wniosku, że to rządzenie, czyli jakość regulacji i kontrola korupcji, decyduje, czy bogactwo surowcowe przekłada się na wzrost, a Botswana jest podręcznikowym przykładem, że tak się dzieje. Według tej miary to nie geologia dała Botswanie przewagę, lecz to, co działo się z pieniędzmi po wydobyciu, wraz ze sprawnością instytucji, która to zapewniła.
Co można zrobić
Rozwiązanie europejskie, czyli głęboka integracja regionalna zamożnych, sprawnych sąsiadów, to jedyna interwencja, która likwiduje problem zależności tranzytowej, zamiast łagodzić go na marginesie. Afrykańskie odpowiedniki istnieją na papierze. SADC, COMESA i Afrykańska Kontynentalna Strefa Wolnego Handlu przyniosły realne postępy: uproszczone dokumenty tranzytowe, zharmonizowane procedury celne, pewne zmniejszenie liczby pieczątek potrzebnych, by ciężarówka przekroczyła granicę.
Przypadek europejski pokazuje jednak, że wiążącym ograniczeniem jest poziom dochodów sąsiadów. Szwajcarski tranzyt działa, bo Niemcy i Francja mają doskonałe drogi, sprawną technologię celną i stabilne rządy. Korytarz tranzytowy między Zambią a Tanzanią jest tylko tak dobry jak najsłabsze ogniwo łańcucha – w praktyce drogi, które w porze deszczowej zmywa woda, systemy celne oparte na niedopłacanych urzędnikach z uznaniową władzą i stosunki polityczne, które w przeszłości bywały zmienne. Integracja europejska powstała na fundamencie infrastruktury i poziomu dochodów, których afrykańscy partnerzy jeszcze nie mają i których zgromadzenie zajęło Europie dziesięciolecia, zanim ramy prawne przyniosły jakikolwiek praktyczny skutek.
Korytarz Środkowy, multimodalna trasa z Chin przez Kazachstan i dalej przez Morze Kaspijskie do Azerbejdżanu, Gruzji i Turcji, przyciągnął inwestycje w infrastrukturę tranzytową Azji Środkowej. Dochody naftowe Kazachstanu sfinansowały nowe moce logistyczne, a rosyjska wojna w Ukrainie przerzuciła na tę alternatywną trasę więcej ładunków. Korytarz służy jednak przede wszystkim eksporterom surowców, a nie śródlądowym gospodarkom przemysłowym czy rolniczym, a jego geopolityczne fundamenty pozostają kruche.
Reformy instytucjonalne, takie jak ograniczanie korupcji na granicach, upraszczanie dokumentacji celnej i ułatwianie handlu, mogą w pewnych granicach zmniejszyć karę tranzytową. Sufit wyznacza to, że reforma musi zajść nie tylko w samym kraju śródlądowym, ale też w krajach tranzytowych. Rząd, który przebuduje własne procedury celne, nic nie zyska, jeśli wąskie gardło leży dwie granice dalej, gdzie działają inni urzędnicy, kierujący się innymi bodźcami i podlegający innej odpowiedzialności politycznej. Żaden rząd nie rozwiąże w pojedynkę takiego problemu działania zbiorowego.
Kraje śródlądowe świata dzielą się z grubsza na dwie grupy. Pierwsza, czyli przypadki europejskie w ramach UE i EFTA (od Luksemburga i Austrii po Szwajcarię i Czechy), funkcjonuje wśród zamożnych, sprawnych sąsiadów, których wspólne reguły w praktyce rozpuszczają problem tranzytu. Druga, czyli 32 śródlądowe kraje rozwijające się (od Zambii, Boliwii, Kirgistanu, Czadu, Mongolii i Nepalu po mniej więcej dwa tuziny innych), takich ram nie ma.
W drugiej grupie dostępne interwencje zmniejszają karę na marginesie, nie usuwając jej. To, co by ją usunęło, leży w większości poza zasięgiem rządu kraju śródlądowego: poziom dochodów i jakość instytucji sąsiadów, regionalny zasób infrastruktury i stopień regionalnej integracji gospodarczej, a wszystko to zmienia się bardzo powoli albo w dużej mierze wymyka się kontroli kraju śródlądowego.
Ten kontener w Dar es Salaam czeka na decyzje urzędników w innym kraju, niezależnie od polityki kraju, do którego zmierza. Większość śródlądowego świata nie ma ani zamożnych, chętnych do współpracy sąsiadów, jakich ma Europa, ani złóż diamentów odkrytych w ciągu roku od uzyskania niepodległości.
Powiązane artykuły
- Ukryty koszt bycia państwem wyspiarskim
- Gospodarka przekazów: jak migranci wysyłają do domu więcej pieniędzy niż cała pomoc zagraniczna razem wzięta – i co to oznacza dla krajów, które je otrzymują
- Podziemna gospodarka, która utrzymuje najbiedniejsze kraje świata
Dalsza lektura
Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.
The Bottom Billion: Why the Poorest Countries Are Failing and What Can Be Done About ItWyjaśnia, jak śródlądowe położenie, ubodzy sąsiedzi, zależność od surowców i słabe rządy wspólnie hamują rozwój.
Dlaczego narody przegrywająRozwija instytucjonalne wyjaśnienie dobrobytu państw, uwzględniając przyczyny odmiennej drogi Botswany i jej biedniejszych afrykańskich sąsiadów.
Potęga geografii, czyli jak będzie wyglądał w przyszłości nasz światNa przykładzie Etiopii i Sahelu wyjaśnia, jak szlaki dostępu, sąsiedzi i geografia fizyczna ograniczają gospodarcze i polityczne wybory państw.
Outside the Box: How Globalization Changed from Moving Stuff to Spreading IdeasPrześledza, jak koszty transportu, reguły handlu i ryzyko w łańcuchach dostaw decydują o dostępie do światowych rynków, a następnie analizuje zwrot ku usługom i ideom.Polecane filmy
36:00Duże kraje, które utraciły dostęp do morza 🌍Podcast geograficzny o państwach, które straciły dostęp do morza, i o tym, ile ich to kosztowało.
18:42Why Botswana Got So WealthyWendover o tym, jak śródlądowa Botswana się wzbogaciła, czyli o jednym z wyjątków analizowanych w artykule.
54:12How Africa’s Geography Traps it in Endless PovertyRealLifeLore o tym, jak geografia, w tym śródlądowe interiory i słaby dostęp do rzek, hamuje afrykańskie gospodarki.Jak cytować
Lena Martin. “Dlaczego kraje śródlądowe są systematycznie biedniejsze – i wyjątki, które potwierdzają regułę.” Eikleaf, 13 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/why-landlocked-countries-are-systematically-poorer-and-the-exceptions-that-prove-the-rule/
Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI
Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.
Media
Najważniejsze źródła i bibliografia
Moore, Alexander J. (2018). „Quantifying the Landlocked Trade Penalty using Structural Gravity.” Journal of Quantitative Economics, vol. 16, no. 3, pp. 769-786. DOI: 10.1007/s40953-017-0106-3. https://doi.org/10.1007/s40953-017-0106-3
Faye, Michael L., John W. McArthur, Jeffrey D. Sachs, and Thomas Snow (2004). „The Challenges Facing Landlocked Developing Countries.” Journal of Human Development, vol. 5, no. 1, pp. 31-68. DOI: 10.1080/14649880310001660201.
Gallup, John Luke, Jeffrey D. Sachs, and Andrew D. Mellinger (1999). „Geography and Economic Development.” International Regional Science Review, vol. 22, no. 2, pp. 179-232. https://www.jeffsachs.org/s/Sachs-et-al-1999_Geography-and-Economic-Development.pdf
Mellinger, Andrew D., Jeffrey D. Sachs, and John L. Gallup (1999). „Climate, Water Navigability, and Economic Development.” CID Working Paper No. 24, Center for International Development, Harvard University. https://econpapers.repec.org/RePEc:wop:cidhav:24
Collier, Paul (2007). The Bottom Billion: Why the Poorest Countries Are Failing and What Can Be Done About It. Oxford University Press.
Acemoglu, Daron, Simon Johnson, and James A. Robinson (2002). „An African Success Story: Botswana.” CEPR Discussion Paper No. 3219. Published in Dani Rodrik (ed.), In Search of Prosperity, Princeton University Press, 2003. https://voices.uchicago.edu/jamesrobinson/files/2018/06/jr_africansuccess_0-11jzsp6.pdf
Acemoglu, Daron and James A. Robinson (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Publishers, New York.
Iimi, Atsushi (2006). „Did Botswana Escape from the Resource Curse?” IMF Working Paper WP/06/138. https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2006/wp06138.pdf
Arvis, Jean-François; Raballand, Gaël; and Marteau, Jean-François (2010). The Cost of Being Landlocked: Logistics Costs and Supply Chain Reliability. World Bank, Washington D.C.
World Bank (2008). „Landlocked Countries: Higher Transport Costs, Delays, Less Trade.” World Bank Feature Story, June 16, 2008 (archived copy). http://web.archive.org/web/20260604141843/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2008/06/16/landlocked-countries-higher-transport-costs-delays-less-trade
UN-OHRLLS (Office of the High Representative for the Least Developed Countries, Landlocked Developing Countries and Small Island Developing States). „About Landlocked Developing Countries” and „List of LLDCs.” United Nations. https://www.un.org/ohrlls/content/about-landlocked-developing-countries · https://www.un.org/ohrlls/content/list-lldcs
UNCTAD (UN Trade and Development). „Landlocked developing countries.” https://unctad.org/topic/landlocked-developing-countries
UNCTAD (2018). „Foreign direct investment to most vulnerable countries remains fragile.” World Investment Report 2018 press release (archived copy). http://web.archive.org/web/20260117110030/https://unctad.org/press-material/wir-foreign-direct-investment-most-vulnerable-countries-remains-fragile-says-united
UNCTAD (2025, June 19). „Global foreign direct investment falls for second consecutive year.” World Investment Report 2025 press release. https://etradeforall.org/news/global-foreign-direct-investment-falls-second-consecutive-year-posing-acute-challenges
World Bank Open Data (2024). GDP per capita, current US$ — Luxembourg, Liechtenstein, Botswana, Zambia; Population, total. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=LU · https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=LI · https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=BW-ZM · https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL
The Citizen (Tanzania). „Tazara fails to meet its targets despite huge business potential.” https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tazara-fails-to-meet-its-targets-despite-huge-business-potential-2715652
Luxembourg Logistics (Government of Luxembourg). „European road connectivity.” https://logistics.public.lu/en/why-luxembourg/high-connectivity/european-road-connectivity.html
Swiss Federal Council (2025). „Switzerland and the EU: better and more predictable relations.” https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/swisseurelations.html
About Switzerland (Federal Department of Foreign Affairs). „Chemical and pharmaceutical industry.” https://www.aboutswitzerland.eda.admin.ch/en/chemical-and-pharmaceutical-industry
MSC Group (2025). „About the MSC Group: Pioneers in Global Logistics.” https://www.mscgroup.com/en/about-us
Luxembourg for Finance (2025). „State of the Financial Sector 2025.” https://lff.foleon.com/brochures/state-of-the-financial-sector-2025/economic-role
Debswana. „Our history.” https://www.debswana.com/about-us/our-history/
Fortune (2025, November 29). „Lab-grown diamonds are crushing this African economy that was built on natural stones.” https://fortune.com/2025/11/29/lab-grown-diamonds-african-economy-botswan-synthetic-vs-natural-stones/
Reuters (2026, March 31). „Mining slump a major reason for Botswana’s shrinking economy.” Via BusinessDay. https://www.businessday.co.za/world/africa/2026-03-31-mining-slump-a-major-reason-for-botswanas-shrinking-economy/
Republic of Botswana, Ministry of Finance (2026, February 9). „2026 Budget Speech,” paragraphs 125–127. https://bankofbotswana.bw/sites/default/files/publications/2026%20Budget%20Speech.pdf
Sikamo, J., A. Mwanza, and C. Mweemba (2016). „Copper mining in Zambia – history and future.” Journal of the Southern African Institute of Mining and Metallurgy 116(6). DOI: 10.17159/2411-9717/2016/v116n6a1. https://miningforzambia.com/wp-content/uploads/2016/11/Copper_Mining_in_Zambia_history_and_future_SAIMM-1.pdf
World Bank (2023). „Middle Trade and Transport Corridor.” https://www.worldbank.org/en/region/eca/publication/middle-trade-and-transport-corridor












