Arytmetyka obciętej racji

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: 25 października 2026 · 17 min czytania

18 lipca 2025 roku w sali konferencyjnej hotelu Tribe w Nairobi Dragica Pajevic, weteranka Światowego Programu Żywnościowego, ustawiła rząd pojemników Tupperware przed zespołem czołowych doradców prezydenta Donalda Trumpa do spraw pomocy zagranicznej. Zawierały różne ilości suchego ryżu, soczewicy i oleju. Największy mieścił 2100 kalorii, standardową dzienną wartość na osobę, wokół której planuje się racje żywnościowe w sytuacjach nadzwyczajnych. W następnym było 840, tyle, ile w sierpniu miała dostać jedna piąta uchodźców w kenijskim obozie Kakuma. Kolejna jedna trzecia obozu miała otrzymać niewiele ponad 400. Ostatni pojemnik był pusty. Oznaczał prawie połowę obozu, ludzi, którzy nie mieli dostać nic.

ProPublica, która odtworzyła przebieg tego wieczoru na podstawie relacji sześciu osób znających kulisy wizyty oraz wewnętrznych dokumentów rządowych, podaje, że reakcja była powściągliwa. Jeden z gości nie odezwał się ani słowem i przez większą część kolacji patrzył w telefon. Przetrwanie około 720 000 uchodźców w Kenii zależało od WFP, a Stany Zjednoczone, które w 2024 roku przekazały 112 milionów dolarów, w styczniu 2025 roku bez ostrzeżenia wstrzymały finansowanie działań agencji w Kenii.

Liczba 2100 opisuje populację, nie człowieka. WFP i UNHCR, agencja ONZ do spraw uchodźców, przyjmują ją jako średnią, gdy planują racje na wczesnym etapie kryzysu, kiedy ludzie nie mają innego jedzenia, a potrzeby poszczególnych osób rozkładają się wokół niej.

Piętnaście miesięcy po tamtej kolacji, 19 października 2026 roku, ta sama agencja ogłosiła cięcia w Strefie Gazy. W październiku docierała tam z żywnością i gotówką do 1,1 miliona ludzi, wobec 1,6 miliona we wrześniu. Rodziny, które nadal otrzymywały żywność, dostawały połowę racji: jedną paczkę żywnościową zamiast dwóch i mniejszy worek mąki pszennej. Dyrektor krajowy WFP Shaun Hughes powiedział, że do cięć doszło „nie dlatego, że nie mamy dostępu humanitarnego, by dostarczać żywność; to dlatego, że nie mamy finansowania”. Carl Skau, pełniący obowiązki dyrektora wykonawczego agencji, stwierdził: „To wyłącznie dlatego, że mamy mniej środków”. Dostęp do Strefy Gazy miał w tym miesiącu własne kłopoty. Izrael wstrzymał 14 października dostawy komercyjne na to terytorium, a 19 października ogłosił, że będą one stopniowo wznawiane. Te akurat cięcia WFP złożył jednak na karb pieniędzy.

Agencje potrafią udokumentować ograniczenie pomocy, zanim zdołają zmierzyć jego wpływ na zdrowie. Te skutki ujawniają się później i nierównomiernie, splecione z infekcjami, brudną wodą i wojną, a dokumentują je śledztwa, badania populacyjne i modele, i każda z tych metod odpowiada na węższe pytanie niż to, które zadają wszyscy. Kakuma, śledzona od tamtej kolacji w hotelu aż po rok 2026, ma w aktach zarówno decyzję, jak i część jej skutków. Strefa Gazy w październiku 2026 roku ma na razie tylko decyzję.

Kto płaci i na jakich warunkach

WFP nie ma budżetu w tym sensie, w jakim ma go krajowe ministerstwo. Nie otrzymuje składek członkowskich ani żadnej części obowiązkowych wpłat na rzecz ONZ. Finansuje go średnio ponad 60 rządów, a całe wsparcie rządowe jest dobrowolne. Jego dochody rosną i spadają wraz z decyzjami podejmowanymi w innych stolicach.

Te decyzje zapadały szybko. Wpłaty na rzecz WFP wyniosły 9,76 miliarda dolarów w 2024 roku i 6,52 miliarda w 2025 roku, co oznacza spadek o mniej więcej jedną trzecią w ciągu jednego roku. Do 19 października 2026 roku suma za 2026 rok sięgnęła 5,72 miliarda dolarów, a do końca roku zostało dziesięć tygodni. Spadek nie dotyczył wyłącznie WFP. Według wstępnych danych OECD łączna pomoc rządów bogatych państw-darczyńców zrzeszonych w jej Komitecie Pomocy Rozwojowej spadła w 2025 roku, po uwzględnieniu inflacji, o 23,1%, co było największym rocznym spadkiem w historii pomiarów, a ich pomoc humanitarna zmalała o 35,8%.

W listopadzie 2025 roku WFP podał, że u progu 2026 roku z ostrym głodem zmaga się 318 milionów ludzi. Jak dodał, cięcia finansowania zmuszają go do objęcia priorytetową pomocą mniej więcej jednej trzeciej z nich, czyli 110 milionów ludzi, co kosztowałoby 13 miliardów dolarów, i ostrzegł, że może otrzymać blisko połowę tej kwoty. Potrzeby, planowany zasięg i spodziewane pieniądze to różne miary. Niedobór pieniędzy może oznaczać, że pomoc trafi do mniejszej liczby ludzi, że racje będą mniejsze albo że pomoc skończy się wcześniej.

Do pieniędzy dołączone są też instrukcje. W 2024 roku 78% wszystkich wpłat na rzecz WFP stanowiły środki ściśle celowe, przypisane przez darczyńcę do konkretnego kraju lub działania. Tylko 6% wpłynęło bez żadnych warunków, a 11% uznano za elastyczne, przy czym do tej kategorii zalicza się także pieniądze, które darczyńca wiąże z regionem lub tematem zamiast z krajem. Elastyczne środki pozwalają WFP samemu wybrać kraj i działanie, na które pójdzie dana wpłata, a WFP opisuje je jako to, co pozwala agencji reagować natychmiast i zasypywać krytyczne luki, zanim nadejdą środki celowe. Gdy darczyńcy tracą zainteresowanie jakimś kryzysem, to, co WFP może tam skierować z własnej decyzji, pochodzi z tej niewielkiej elastycznej puli, o którą rywalizuje też każdy inny kryzys.

Pod koniec 2025 roku największy darczyńca zmienił zasady. 29 grudnia Stany Zjednoczone zadeklarowały na początek 2 miliardy dolarów na pomoc humanitarną ONZ w 2026 roku, które miały płynąć przez OCHA, biuro ONZ do spraw koordynacji pomocy humanitarnej, zamiast trafiać do poszczególnych agencji. Ostrzegły te agencje, że muszą „dostosować się, skurczyć albo zginąć”. Jeremy Lewin, amerykański urzędnik, który przedstawiał tę deklarację w Genewie, nazwał ją wstępnym zobowiązaniem bazowym, powiązanym z 17 krajami. Powiedział też, że według wyliczeń USA model wspólnej puli jest mniej więcej dwa razy wydajniejszy od starego systemu i że osiągnięcie tego samego efektu w ratowaniu życia po staremu kosztowałoby prawie 4 miliardy dolarów. To twierdzenie o opłacalności, a żadna opublikowana ewaluacja jeszcze go nie sprawdziła. W maju 2026 roku Stany Zjednoczone dołożyły 1,8 miliarda dolarów, co podniosło ich łączny wkład w ramach tego mechanizmu do 3,8 miliarda dolarów dla 21 krajów.

Od deklaracji do talerza

Pieniądze obwarowane warunkami przychodzą według własnego harmonogramu, a żywność ma swój. Między decyzją darczyńcy a racją dla rodziny znajdują się trzy części mechanizmu i każda z nich wysycha na swój sposób.

Pierwsza to żywność, którą trzeba kupić i przewieźć. Mechanizm WFP o nazwie Global Commodity Management Facility istnieje po to, by skrócić tę drogę: kupuje żywność, zanim biura krajowe o nią poproszą. W 2018 roku średni czas realizacji jego zakupów wynosił 34 dni, o 86 dni mniej niż w zwykłej procedurze WFP, która bez niego trwa więc około czterech miesięcy. Zapasy kupione z wyprzedzeniem to bufor, który amortyzuje spóźnioną deklarację. Gdy ustają pieniądze, które go uzupełniają, bufor topnieje.

Druga to pieniądze pożyczane, zanim nadejdą. W ramach wewnętrznych pożyczek projektowych program może wydawać środki wypłacone z góry na poczet wpłat, których przekazania przez darczyńców się oczekuje, a prognoza służy jako zabezpieczenie; w 2024 roku WFP udzielił w ten sposób 57 operacjom zaliczek na 1,9 miliarda dolarów. Osobny fundusz, Immediate Response Account, wykłada pieniądze w sytuacjach zagrażających życiu, gdy nie ma żadnej prognozowanej wpłaty. Zasilają go darczyńcy, transfery wewnętrzne i spłaty, a w 2024 roku zebrał 274 miliony dolarów przy celu 400 milionów. Oba instrumenty opierają się na przyszłości. Prognoza, która nigdy nie zamienia się w płatność, nie zostawia niczego, pod co można by pożyczać. Zaliczki pomagają przetrwać opóźnienie, ale nie zastąpią pieniędzy, które nigdy nie przyjdą.

Trzecia to gotówka. Przekaz pieniężny nie wymaga transportu żywności, a WFP korzysta z zaliczek także po to, by wypłacać przekazy, zanim wpłaty zostaną potwierdzone, ale gdy pieniędzy brakuje, przekaz kurczy się razem z nimi. W Strefie Gazy w październiku 2026 roku 75 000 rodzinom, które dostają gotówkę od WFP, obcięto miesięczne wypłaty z 1250 do 750 szekli, czyli z 400 do 240 dolarów. W Kakumie comiesięczne przekazy pieniężne, za które uchodźcy kupowali produkty białkowe i warzywa do ryżu, soczewicy i oleju rozdawanych przez WFP, skończyły się w czerwcu 2025 roku.

Kakuma pokazuje, jak wygląda rozbity harmonogram. Kiedy w styczniu 2025 roku amerykańskie pieniądze przestały płynąć, kenijska operacja WFP nie miała czasu, by znaleźć inne wsparcie ani sprowadzić żywności potrzebnej na resztę roku. ProPublica podaje, że brak przedłużenia finansowania rozsadził harmonogram, według którego WFP musiał dostarczyć żywność do obozu przed latem. W połowie maja notatka USAID ostrzegała, że bez dodatkowych pieniędzy racje WFP w Kenii spadną z poziomu, który nazywała normalnym, czyli 60%, do 20%, narażając na ryzyko prawie milion ludzi. Przedłużenie przyszło pod koniec września. Amerykańskie pieniądze wyniosły w tamtym roku 66 milionów dolarów, o 40% mniej niż rok wcześniej, i dotarły, gdy minęło już dziewięć miesięcy roku.

W Strefie Gazy ostrzeżenie było publiczne, a termin wyraźnie określony. W lipcu 2026 roku, w miesiącu, w którym 220 000 tamtejszym gospodarstwom domowym zmniejszono racje żywnościowe o połowę, WFP zapowiedział, że jeśli nie napłyną dodatkowe środki, do października będzie musiał przeprowadzić znacznie głębsze cięcia, i jako główny problem wskazał zmęczenie darczyńców. W październiku cięcia nadeszły.

Somalia 2011: ostrzeżenie na czas, pomoc za późno

Systemy wczesnego ostrzegania obserwujące Somalię w latach 2010 i 2011 spełniły swoje zadanie. Sytuację nadzwyczajną wykryto w porę. Zawiodło połączenie między wiedzą a pomocą. Przez cały ten okres mieszkańcy południowej Somalii byli coraz bardziej odcinani od pomocy żywnościowej i wsparcia źródeł utrzymania, w miarę jak organizacje humanitarne stopniowo wycofywały się z większości południa kraju, a część darczyńców wstrzymywała finansowanie humanitarne dla tych regionów. Do lipca 2011 roku ONZ ogłosiła klęskę głodu w kilku regionach, posługując się kryteriami Zintegrowanej Klasyfikacji Faz Bezpieczeństwa Żywnościowego (IPC). Nadmiarowa śmiertelność była już wtedy bliska szczytu i między majem a sierpniem 2011 roku wynosiła około 30 000 nadmiarowych zgonów miesięcznie. Badacze, którzy później oszacowali liczbę ofiar, odnotowali panującą zgodność co do tego, że reakcja humanitarna była „w większości spóźniona i niewystarczająca”.

Podział puli

Gdy w łańcuchu dostaw zaczyna brakować, ktoś musi podzielić to, co zostało. Sam WFP opisuje ten moment bez ogródek: biura krajowe są zmuszone ustalać priorytety, wybierając jedno z trzech podejść albo ich połączenie, czyli zmniejszenie racji, skrócenie czasu trwania pomocy lub zmniejszenie liczby osób, które ją dostają. Każde cięcie jest jakąś mieszanką tych trzech dźwigni, a każda z nich rozkłada niedobór inaczej.

Kakuma dostała mniejsze racje, wydawane rzadziej i mniejszej liczbie ludzi. WFP obciął racje do najniższego poziomu w historii obozu i przeszedł z dystrybucji co miesiąc na dystrybucję co dwa miesiące. Potem ustalił, że w sierpniu 2025 roku żywność otrzyma w ogóle tylko połowa z mniej więcej 308 000 mieszkańców obozu. Większość dowiedziała się, w której połowie się znalazła, z numeru odbitego na odwrocie karty żywnościowej. Pół roku wcześniej, 4 lutego 2025 roku, sekretarz stanu Marco Rubio mówił dziennikarzom, że każdy program, który „zapewnia żywność albo leki, albo cokolwiek, co ratuje życie i jest natychmiastowe i pilne”, „nie jest objęty zamrożeniem”.

W Strefie Gazy w październiku 2026 roku pociągnięto za dwie dźwignie naraz: o 500 000 ludzi mniej na comiesięcznej liście i połowa racji dla rodzin, które nadal dostają paczki żywnościowe. Skurczyły się też wypłaty gotówkowe. Liczba gorących posiłków dla osób, które nie mogą gotować, spadła z 250 000 do 150 000 dziennie, a rodziny na trudno dostępnych obszarach, w tym w pobliżu żółtej linii wyznaczającej strefę izraelskiej kontroli wojskowej, miały dostawać gorący posiłek co drugi dzień zamiast codziennie. To, kto co zachowa, jest kolejną decyzją, podejmowaną już w obrębie mniejszej puli. Skau powiedział, że WFP dołoży wszelkich starań, by na pierwszym miejscu stawiać najbardziej potrzebujących, dodając, że „to niełatwe zadanie”, i że pomoc prawdopodobnie skupi się na chorych, dzieciach zagrożonych niedożywieniem oraz ludziach, „których bezpieczeństwo jest zagrożone i którzy często są zmuszani do przemieszczania się”. WFP wymienił też krótką listę programów, które może utrzymać.

W Sudanie główną dźwignią była sama racja. We wrześniu 2026 roku w obozie Tawila w Darfurze WFP wydawał połowę racji: żywność obliczoną na dwa tygodnie, rozdawaną raz w miesiącu. W El Obeid, gdzie zgromadzili się przesiedleńcy z całego kraju, agencja zapewniała – jak podała – „coraz mniej”, w miarę jak wyczerpywały się środki, i dawała pierwszeństwo nowo przybyłym.

Dźwignia, która brzmi najłagodniej, to ukierunkowanie pomocy, czyli przydzielanie różnym gospodarstwom domowym różnych kwot według ocenionych potrzeb. W kwietniu 2026 roku WFP przeniósł prawie 1,2 miliona uchodźców Rohingja w Bangladeszu z jednolitych 12 dolarów na osobę miesięcznie na system trzech progów: 12, 10 lub 7 dolarów w obozach w Koks Badźarze oraz 13, 11 lub 8 dolarów na Bhasan Char, gdzie ceny rynkowe są wyższe. WFP oświadczył, że zmiana nie wynikała z kwestii finansowych, a zarazem umieścił ją w kontekście globalnych ograniczeń finansowania, które wymagają starannego ustalania priorytetów. Według WFP jego analiza luki żywnościowej wykazała, że nawet najniższy próg zaspokaja minimalne potrzeby żywnościowe, a za cięcie racji uznał spadek pomocy poniżej 2100 kalorii dziennie. Bangladeski komisarz do spraw pomocy uchodźcom Mohammad Mizanur Rahman stwierdził, że dla uchodźców Rohingja zmiana oznacza właśnie cięcie racji. Doniesienia różnią się co do tego, jak liczny jest najniższy próg. Agencja AP szacowała go w kwietniu na około 17% uchodźców, IPS we wrześniu na prawie 70% gospodarstw domowych. Dane dotyczą różnych dat i różnych jednostek, a żadne z tych doniesień ich ze sobą nie uzgadnia.

Uganda pokazuje, jak głęboko może sięgać ustalanie priorytetów. W tamtejszych osiedlach dla uchodźców w 2025 roku część uchodźców uznanych za mniej narażonych dostawała zaledwie 22% pełnej racji.

Co robi okrojona racja

Każda dźwignia zmienia to, co ludzie wkładają do garnka, a we wschodnim Czadzie powtarzane badania stanu odżywienia śledziły, co to oznaczało dla wzrostu dzieci. W 2014 roku racja ogólna w tamtejszych obozach dla uchodźców, która dostarczała 2100 kcal na osobę dziennie, została z powodu ograniczeń finansowych obcięta o 40–60%. W tym samym czasie dzieci w wieku od 6 do 23 miesięcy zaczęły dostawać niewielki codzienny suplement odżywczy. Zespół badaczy żywienia przeanalizował powtarzane badania z obozów z lat 2010–2017. W całym tym okresie częstość zahamowania wzrostu (zbyt niskiego wzrostu jak na wiek) i wyniszczenia (zbyt niskiej masy ciała jak na wzrost) spadła. Jednak po cięciu trendy, które wcześniej się poprawiały, zwolniły albo się odwróciły: wzrost względem wieku u dzieci w wieku od 24 do 59 miesięcy i masa ciała względem wzrostu u dzieci młodszych. Autorzy doszli do wniosku, że zmiana niekorzystnie wpłynęła na wzrost dzieci. Napisali też, że nie można z tego wnioskować o związku przyczynowym. Badania różnych dzieci w różnym czasie mogą pokazać, że trend zmienia bieg. Nie mogą wykluczyć wszystkiego innego, co zmieniło się w obozach w 2014 roku.

Uganda pozwala przyjrzeć się talerzowi z bliska. WFP śledził 294 gospodarstwa domowe uchodźców, które należały do jego najbardziej narażonej grupy, a potem miały pomoc ograniczoną lub odebraną, i porównał wrzesień 2024 roku z czerwcem i lipcem 2025 roku. W gospodarstwach dotkniętych najgłębszymi cięciami wskaźnik konsumpcji żywności, którego WFP używa jako przybliżonej miary bezpieczeństwa żywnościowego gospodarstwa, spadł średnio o jedną piątą. Śledzone gospodarstwa to te, które WFP zdołał objąć obiema rundami badania, a nie reprezentatywna próba. Raport odnotował też, że spożycie nabiału niemal zanikło, spadając o 96,3%, a spożycie mięsa, ryb i jaj zmniejszyło się o 35,6%.

Luka w dostawach orzeszków ziemnych

Między lutym a październikiem 1990 roku wśród mniej więcej 286 000 uchodźców z Mozambiku w Malawi zgłoszono około 18 000 przypadków pelagry, czyli u około 6% z nich. Pelagrę wywołuje niedobór niacyny, a w tych obozach objawiała się zapaleniem skóry. Wybuch choroby nastąpił po pięciomiesięcznej przerwie w dystrybucji orzeszków ziemnych. Orzeszki były głównym źródłem niacyny w racji, a UNHCR i WFP nie mogły ich zdobyć. Źródła opisują awarię dostaw i nie wspominają o żadnej decyzji budżetowej. Badanie kliniczno-kontrolne wykazało, że przed chorobą chroniło codzienne jedzenie orzeszków ziemnych, podobnie jak posiadanie ogródka i mielenie kukurydzy w domu. Kobiety chorowały 7,8 raza częściej niż mężczyźni. W całym 1989 roku odnotowano 1169 przypadków. W sierpniu 1990 roku pracownicy humanitarni rozdali tabletki z niacyną, a wśród zalecanych środków zaradczych znalazły się zakup orzeszków ziemnych na rynku światowym i wzbogacanie racji. W następnym roku CDC zauważyły, że zaburzenia wynikające z niedoboru mikroelementów, w tym pelagra, stały się poważnym problemem w populacjach uchodźców, których wyżywienie zależy od pomocy międzynarodowej.

Obozy Rohingja w Bangladeszu dostarczają wskaźników zmierzonych przed cięciem i po nim, bez grupy porównawczej. W 2023 roku WFP obniżył miesięczny bon z 12 do 10 dolarów w marcu i do 8 dolarów w czerwcu, po czym przywrócił 10 dolarów od 1 stycznia 2024 roku i 12 dolarów później tego samego roku. Przed cięciami ostro niedożywionych było około 12% dzieci poniżej piątego roku życia. Potem wskaźnik ostrego niedożywienia ogółem wśród dzieci sięgnął 15,1%, powyżej progu alarmowego wyznaczonego przez WHO, i był najwyższy, jaki kiedykolwiek odnotowano w obozach. Ten sam rok przyniósł pożary, cyklony i powodzie. Wskaźniki wzrosły w roku kilku wstrząsów, a zapisy nie oddzielają jednego od pozostałych.

Sposób odżywiania ma znaczenie dla przeżycia z powodu tego, co niedożywienie robi z mechanizmami obronnymi organizmu. Niedożywienie we wszystkich postaciach, w tym wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu płodu, zahamowanie wzrostu, wyniszczenie, niedobór witaminy A i cynku oraz nieoptymalne karmienie piersią, według szacunków powodowało w 2011 roku 45% zgonów dzieci poniżej piątego roku życia na świecie. W dziesięciu badaniach obejmujących dzieci poniżej piątego roku życia w krajach o niskich i średnich dochodach te, u których jednocześnie występowały zahamowanie wzrostu, wyniszczenie i niedowaga, miały 12,3 raza wyższe ryzyko zgonu niż dzieci bez żadnego z tych deficytów. W przypadku obozów dla uchodźców w Tajlandii w latach 1979–80, w Somalii w latach 1980–85 i w Sudanie w latach 1984–85 przegląd danych o śmiertelności doprowadził do wniosku, że większości zgonów można było zapobiec dzięki odpowiednim racjom żywnościowym, czystej wodzie, szczepieniom przeciw odrze i nawadnianiu doustnemu. Żadna z tych liczb nie obejmuje zgonów spowodowanych cięciem racji. Opisują one, jak narasta ryzyko w organizmie, któremu brakuje jedzenia i który jest narażony na infekcje, i dlaczego żywność jest jedną z kilku linii obrony.

Co pozwala ustalić każdy rodzaj dowodów

Jeśli szkoda przechodzi przez ciała, które mierzą się także z infekcjami, złą wodą i brakiem opieki zdrowotnej, pytanie brzmi, co właściwie da się policzyć.

Najbardziej bezpośrednim dowodem jest udokumentowany zgon, a w Kakumie ten zapis pochodzi głównie z jednego śledztwa. ProPublica podała w grudniu 2025 roku, że w szpitalu obozowym zmarło w tym roku co najmniej 54 dzieci z powikłaniami wywołanymi niedożywieniem, i podczas pracy reporterskiej w obozie ustaliła, że wielu uchodźców, głównie dzieci, zmarło, ponieważ ich niedożywione organizmy nie były w stanie zwalczyć infekcji. Jedną z nich była siedmiomiesięczna Santina. W czerwcu 2025 roku jej rodzinie przydzielono 630 kalorii na osobę dziennie. Matka przestała mieć dość pokarmu. U Santiny rozpoznano marazm, ciężką postać niedożywienia z wyniszczeniem, potem dostała zapalenia płuc i zmarła. Lekarz, a zarazem specjalista do spraw żywienia, z organizacji International Rescue Committee stwierdził, że niemal na pewno by przeżyła, gdyby nie była niedożywiona. 6 maja 2025 roku ambasada USA w Nairobi informowała w depeszy, że malejąca pomoc żywnościowa „przyczyniła się już do kilku zgonów”. Wysoki rangą urzędnik Departamentu Stanu powiedział ProPublice, że nikt nie zmarł w wyniku cięć pomocy zagranicznej. W zapisie są zgony konkretnych, nazwanych osób, ocena klinicysty, depesza samego rządu i kategoryczne zaprzeczenie. To także w większości materiał jednej redakcji z jednego obozu. Agencja AP, która relacjonowała z Kakumy w czerwcu 2025 roku, potwierdziła, że racje zmniejszono o połowę, a specjalista do spraw żywienia z największego szpitala w obozie powiedział jej, że w kwietniu zmarło tam 15 dzieci, wobec średnio pięciorga miesięcznie.

Inna metoda liczy zgony po fakcie, w całej populacji. Dla południowej i środkowej Somalii w okresie od października 2010 do kwietnia 2012 roku badacze oszacowali około 258 000 nadmiarowych zgonów, w tym 133 000 dzieci poniżej piątego roku życia, ponad mniej więcej 290 000 zgonów, których należało się spodziewać na tym samym obszarze w tym samym okresie. Zgony powyżej tego oczekiwanego poziomu objęły według szacunków 10% dzieci poniżej piątego roku życia w regionie. Szacunek opublikowano w maju 2013 roku, mniej więcej rok po zakończeniu badanego okresu. Jego autorzy nie mogli przypisać żadnej części tej liczby ofiar jednej konkretnej przyczynie i traktują ją jako łączny skutek suszy, ograniczonej pomocy humanitarnej, wysokich cen żywności i konfliktów wewnętrznych. Ta metoda daje liczbę, której można bronić, dla całej populacji, z opóźnieniem i dla wszystkich przyczyn łącznie.

Modele patrzą w przyszłość. Jeden z nich, zbudowany na danych o całym finansowaniu USAID w 133 krajach w latach 2001–2021, prognozował ponad 14 milionów dodatkowych zgonów do 2030 roku w swoim scenariuszu drastycznych cięć, z przedziałem niepewności od około 8,5 do 19,7 miliona. Obejmuje wszystko, co finansowała USAID, więc nie jest bilansem cięć racji żywnościowych, a przy tym jest prognozą warunkową, a nie rachunkiem zgonów. Przegląd stanu systemu humanitarnego opracowany przez ALNAP opisuje globalne modelowanie skutków cięć z 2025 roku jako obarczone „różnym poziomem pewności”.

Przypisanie przyczyn jest jeszcze trudniejsze, dopóki kryzys trwa. W Sudanie alert wydany 12 października 2026 roku przez IPC, międzyagencyjny system klasyfikujący dotkliwość kryzysów żywnościowych, wymienił łącznie konflikt, masowe wysiedlenia, dotkliwą suszę i niewystarczające finansowanie humanitarne jako przyczyny gwałtownie pogarszającej się sytuacji w całym regionie Darfuru i w Kordofanie. WHO dodała, że opieka zdrowotna jest tam skrajnie ograniczona, często całkowicie niedostępna, a czystej wody jest coraz mniej, przez co źle odżywiona ludność jest wysoce narażona na choroby i śmierć; niedożywieni ludzie są bardziej podatni na ciężki przebieg cholery i odry. Alert nie mówi, jaka część szkód wynika z niedoboru finansowania.

Cięcia w Strefie Gazy mają datę ogłoszenia, 19 października 2026 roku, i krótszą listę. Cokolwiek zrobią one 500 000 ludziom, których już na niej nie ma, zostanie ustalone, jeśli w ogóle, jedną z tych metod, a każda odpowie tylko na część pytania.

Czy ukierunkowanie pomocy zamknie lukę?

Najmocniejsza odpowiedź na to wszystko brzmi: budżety nigdy nie były nieograniczone, a mniejszą pulę można wydać lepiej. Dzięki ukierunkowaniu najwięcej żywności trafia tam, gdzie głód jest największy, a WFP twierdzi, że jego progi dla uchodźców Rohingja utrzymują nawet najniższą grupę na poziomie minimalnych potrzeb. Stany Zjednoczone twierdzą, że łączenie ich pieniędzy we wspólną pulę podwaja to, co można kupić za każdego dolara.

Jednym ze sprawdzianów jest to, co się dzieje, gdy pieniądze wracają. Od grudnia 2025 roku WFP dawał uchodźcom w kenijskich obozach z kategorii 1, 2 i 3, łącznie 94% z nich, odpowiednio 60%, 40% i 20% minimalnego koszyka żywnościowego, a kategorii 4 nic. W lutym 2026 roku dwie pierwsze kategorie podniesiono do 80% i 60%. FEWS NET, sieć wczesnego ostrzegania monitorująca kryzysy żywnościowe, oceniła w kwietniu, że pomoc wciąż nie wystarcza, by wypełnić lukę, i że wiele gospodarstw domowych prawdopodobnie sprzeda albo wymieni część racji, by pokryć inne potrzeby po cięciach wsparcia na paliwo i leki. We wrześniu spodziewała się, że w Kakumie i Kalobeyei do stycznia 2027 roku utrzymają się warunki fazy kryzysu, czyli trzeciej w pięciostopniowej skali IPC, przy czym żywność od WFP pozostanie głównym źródłem pożywienia dla większości gospodarstw i będzie zapobiegać gorszym skutkom. Więcej pieniędzy podniosło odsetki. Żadna kategoria nie wróciła do pełnego koszyka.

Drugim jest to, czy ludzie z niższych progów mogą sami zamknąć resztę luki. Uchodźcom Rohingja prawo zabrania pracy w Bangladeszu. W Strefie Gazy stopa bezrobocia wynosiła w lipcu 2026 roku 81%, a współczynnik aktywności zawodowej w 2025 roku 38%. Analiza luki żywnościowej, na której opiera się stwierdzenie WFP, że 7 dolarów pokrywa minimalne potrzeby, nie została opublikowana, więc to twierdzenie można powtarzać, ale nie da się go sprawdzić.

Afganistan pokazuje, co się dzieje, gdy na rynkach jest żywność, ale ludzi nie stać, by za nią zapłacić. W październiku 2026 roku FAO i WFP poinformowały o lepszych zbiorach i większej dostępności żywności. Mimo to prognozowały, że w okresie przednówka, od listopada do kwietnia, wysoki poziom ostrego braku bezpieczeństwa żywnościowego dotknie około 19,2 miliona ludzi, wobec 17,4 miliona rok wcześniej. Jako przyczyny wymieniły wysokie koszty żywności i transportu, brak pracy i malejącą pomoc humanitarną, i stwierdziły, że wielu rodzin bez dochodu nie stać na pożywną dietę, nawet gdy żywność jest dostępna. Dzięki ukierunkowaniu można skierować więcej pomocy do gospodarstw, które mają mniej innych możliwości. Nie wykazano, czy niższe progi zostawiają dość jedzenia tam, gdzie ludzie nie mogą zarobić.

Na razie

19 października 2026 roku, w dniu, w którym ogłosił cięcia w Strefie Gazy, WFP zaapelował o 450 milionów dolarów na utrzymanie kluczowych operacji w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu przez sześć miesięcy, od października 2026 do marca 2027 roku. Na razie, jak podał, wciąż może wspierać piekarnie pokrywające jedną trzecią zapotrzebowania Strefy Gazy na chleb, zapewniać pomoc żywieniową 300 000 kobiet i dzieci oraz przekąski szkolne dla 200 000 dzieci. Jak długo ta lista się utrzyma, zależy od tego, czy apel zostanie sfinansowany.

Powiązane artykuły

• Nauka o chorobach zakaźnych: dlaczego pandemie przebiegają według przewidywalnych wzorców
• Dlaczego najlepsze grunty rolne świata coraz częściej należą do obcych rządów
• Jak kolonializm stworzył warunki dla dzisiejszej globalnej epidemii otyłości

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

• Mass Starvation: The History and Future of Famine — Alex de Waal (2018). Czołowy badacz klęsk głodu o tym, dlaczego współczesne klęski głodu mają charakter polityczny i jak niedobory pomocy je pogłębiają.
• Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation — Amartya Sen (1981). Klasyczna praca pokazująca, że klęski głodu dotyczą dostępu do żywności, a nie jej podaży.
• Famine: A Short History — Cormac Ó Gráda (2009). Zwięzła historia klęsk głodu i pomocy w ich zwalczaniu.

Polecane filmy

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Pomoc humanitarna na przejściu Zikim – U.S. Army / DVIDS

Obóz dla uchodźców Kakuma – Wikimedia Commons (Fot.: Mr.matija.kovac, CC BY-SA 3.0)

Mobilny magazyn WFP, Balukhali – Wikimedia Commons (Fot.: Rocky Masum, CC BY-SA 4.0)

Najważniejsze źródła i bibliografia

Murphy, Brett, and Anna Maria Barry-Jester. „After Trump Cuts to Kenya Food Aid, Children Died of Starvation.” Photography by Brian Otieno. ProPublica, 17 December 2025. https://www.propublica.org/article/kenya-trump-usaid-world-food-program-starvation-children-deaths

Field Exchange, Emergency Nutrition Network. „Summary of the revised joint WFP/UNHCR Guidelines for Estimating Food and Nutritional Needs in Emergencies.” https://ennonline.net/fex/3/summary

World Food Programme. „Funding cuts force WFP to drastically reduce lifesaving assistance in Gaza.” 19 October 2026. https://www.wfp.org/news/funding-cuts-force-wfp-drastically-reduce-lifesaving-assistance-gaza

Reuters (via Al-Monitor). „World Food Programme cuts aid to 500,000 Palestinians in Gaza, cites funding shortages.” 19 October 2026. https://www.al-monitor.com/originals/2026/10/world-food-programme-cuts-aid-500000-palestinians-gaza-cites-funding-shortages

UN News. „Gaza: Funding cuts leave half a million without food assistance.” 19 October 2026. https://news.un.org/en/story/2026/10/1168622

AFP (via Kuwait Times). „UN agency cuts Gaza food 'lifeline’ over funding shortfall.” 19 October 2026. https://kuwaittimes.com/article/51917/world/un-agency-cuts-gaza-food-lifeline-over-funding-shortfall/

The National. „World Food Programme to cut aid to half a million people in Gaza amid funding shortfall.” 19 October 2026. https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/10/19/gaza-aid-cuts-food-wfp/

Al Jazeera. „Gaza children face worsening food shortages as prices rise and aid is cut.” 21 October 2026. https://www.aljazeera.com/features/2026/10/21/gaza-children-face-worsening-food-shortages-as-prices-rise-and-aid-is-cut

Reuters (via Al-Monitor). „Israel to resume commercial shipments to Gaza after Hamas fee dispute.” 19 October 2026. https://www.al-monitor.com/originals/2026/10/israel-resume-commercial-shipments-gaza-after-hamas-fee-dispute

Associated Press (via ABC News). „Commercial goods are no longer entering Gaza, raising fears of worsening shortages in the territory.” 15 October 2026. https://abcnews.com/International/wireStory/commercial-goods-longer-entering-gaza-raising-fears-worsening-137281567

World Food Programme. „Funding and donors.” https://www.wfp.org/funding-and-donors

World Food Programme. „Contributions to WFP in 2024”, „Contributions to WFP in 2025” and „Contributions to WFP in 2026” (2026 figures as of 19 October 2026). https://www.wfp.org/funding/2024 ; https://www.wfp.org/funding/2025 ; https://www.wfp.org/funding/2026

Hellenic Aid, Ministry of Foreign Affairs of Greece. „Preliminary Official Development Assistance (ODA) Levels in 2025.” 21 April 2026. https://hellenicaid.mfa.gr/en/preliminary-official-development-assistance-oda-levels-in-2025/

AFP (via Arab News). „UN says lacks billions of dollars to feed world’s hungry.” 18 November 2025. https://www.arabnews.com/node/2623061/amp

World Food Programme. „Annual Report on Flexible Funding 2024.” June 2025. https://docs.wfp.org/api/documents/WFP-0000167322/download/

World Food Programme. „Flexible Funding.” https://www.wfp.org/flexible-funding

AFP (via EWN). „US pledges $2 bn for UN aid, with 'adapt, shrink or die’ warning.” 29 December 2025. https://www.ewn.co.za/2025/12/29/us-pledges-2-bn-for-un-aid-with-adapt-shrink-or-die-warning

UN Geneva. „OCHA – U.S. Mission at Geneva joint press conference, 29 December 2025” (transcript). https://www.unognewsroom.org/teleprompter/en/2956/ocha-u-s-mission-at-geneva-joint-press-conference-29-december-2025

WFP Executive Board. „Report on the utilization of WFP’s advance financing mechanisms (1 January–31 December 2018).” WFP/EB.A/2019/6-H/1, 2019. https://executiveboard.wfp.org/document_download/WFP-0000105963

WFP Executive Board. „Report on the utilization of WFP’s advance financing mechanisms (1 January–31 December 2021).” Annual session, June 2022. https://executiveboard.wfp.org/document_download/WFP-0000138209

World Food Programme. „Annual performance report of the World Food Programme for 2024.” UN Economic and Social Council, E/2026/14, 10 December 2025. https://digitallibrary.un.org/record/4096195/files/E_2026_14-EN.pdf

Radio Free Europe/Radio Liberty. „US Pledges Fresh $1.8 Billion For UN Aid Operations, Including Ukraine.” 14 May 2026. https://www.rferl.org/a/us-un-aid-global-ukraine/33757137.html

Associated Press (via Arab News). „Food rations are halved in one of Africa’s largest refugee camps after US aid cuts.” 20 June 2025. https://www.arabnews.com/node/2605153/world

Reuters (via Al-Monitor). „WFP warns of deeper cuts in Gaza aid due to donor fatigue.” 24 July 2026. https://www.al-monitor.com/originals/2026/07/wfp-warns-deeper-cuts-gaza-aid-due-donor-fatigue

Checchi, Francesco and Robinson, W. Courtland. „Mortality among populations of southern and central Somalia affected by severe food insecurity and famine during 2010–2012.” FAO/FSNAU and FEWS NET, May 2013. https://fsnau.org/downloads/Somalia_Mortality_Estimates_Final_Report_8May2013_upload.pdf

FSNAU and FEWS NET. „Technical Release: Study suggests 258,000 Somalis died due to severe food insecurity and famine.” 2 May 2013. https://fsnau.org/in-focus/technical-release-study-suggests-258000-somalis-died-due-severe-food-insecurity-and-famine-

World Food Programme. „Food Security Impact of Reduction in WFP Funding.” April 2025 (posted online 22 July 2025). https://docs.wfp.org/api/documents/WFP-0000166581/download/

The National. „WFP warns Sudan food aid could be cut within weeks as 20 million face acute hunger.” 14 September 2026. https://www.thenationalnews.com/news/us/2026/09/14/wfp-warns-sudan-food-aid-could-be-cut-within-weeks-as-20-million-face-acute-hunger/

World Food Programme. „Sudan fallout: how shrinking aid is deepening one of the world’s biggest hunger crises.” 22 September 2026. https://www.wfp.org/stories/sudan-fallout-how-shrinking-aid-deepening-one-worlds-biggest-hunger-crises

World Food Programme. „WFP Introduces Needs Based Food Assistance Approach for Rohingya Refugees in Bangladesh.” 3 April 2026. https://www.wfp.org/news/wfp-introduces-needs-based-food-assistance-approach-rohingya-refugees-bangladesh

Associated Press (via WLRN). „Food assistance slashed for hundreds of thousands of Rohingya refugees trapped in Bangladesh camps.” 1 April 2026. https://www.wlrn.org/national-politics/2026-04-01/food-assistance-slashed-for-hundreds-of-thousands-of-rohingya-refugees-trapped-in-bangladesh-camps

Zonaid, Mohammed. „Rohingya Camps: Children in Frontline of Food Rationing Crisis.” Inter Press Service, 28 September 2026. https://www.ipsnews.net/2026/09/rohingya-camps-children-in-frontline-of-food-rationing-crisis/

World Food Programme. „A lifeline at risk: food assistance at a breaking point” (Uganda). September 2025. https://docs.wfp.org/api/documents/WFP-0000168973/download

Fenn, Bridget, Myatt, Mark, Mates, Emily, Black, Robert E., Wilkinson, Caroline and Khara, Tanya. „Effects on child growth of a reduction in the general food distribution ration and provision of small-quantity lipid-based nutrient supplements in refugee camps in eastern Chad.” BMJ Nutrition, Prevention & Health 4(1):235–242, 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8258085/

Malfait, Philippe and others. „An outbreak of pellagra related to changes in dietary niacin among Mozambican refugees in Malawi.” International Journal of Epidemiology 22(3):504–511, 1993. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8359968/

Centers for Disease Control. „Outbreak of pellagra among Mozambican refugees — Malawi, 1990.” MMWR 40(13):209–213, 1991. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1900911/

Arab News. „UN restores Rohingya food rations amid acute malnutrition spike in refugee camps.” 31 December 2023. https://www.arabnews.com/node/2434336/world

World Food Programme. „Food ration cuts in Bangladesh: a year of struggles and hope for Rohingya refugees.” European Commission, Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations (ECHO), 1 May 2024. https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/news-stories/stories/food-ration-cuts-bangladesh-year-struggles-and-hope-rohingya-refugees_en

World Health Organization. „UN: Global child deaths down by almost half since 1990.” 13 September 2013. https://www.who.int/news-room/detail/13-09-2013-un-global-child-deaths-down-by-almost-half-since-1990

Black, Robert E. and others. „Maternal and child undernutrition and overweight in low-income and middle-income countries.” The Lancet 382(9890):427–451, 2013. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23746772/

McDonald, Christine M., Olofin, Ibironke and others. „The effect of multiple anthropometric deficits on child mortality: meta-analysis of individual data in 10 prospective studies from developing countries.” American Journal of Clinical Nutrition 97(4):896–901, 2013. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23426036/

Toole, Michael J. and Waldman, Ronald J. „An analysis of mortality trends among refugee populations in Somalia, Sudan, and Thailand.” Bulletin of the World Health Organization, 1988. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2491046/

Cavalcanti, Daniella M. and others. „Evaluating the impact of two decades of USAID interventions and projecting the effects of defunding on mortality up to 2030: a retrospective impact evaluation and forecasting analysis.” The Lancet 406:283–294, 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40609560/

ALNAP. „The State of the Humanitarian System 2026, chapter 1.1: The reality of funding gaps.” 2026. https://alnap.org/help-library/resources/sohs-2026/chapter-1-prioritisation-under-pressure/1-1-the-reality-of-funding-gaps/

World Health Organization. „IPC Sudan Food Insecurity and Malnutrition Alert.” 12 October 2026. https://www.who.int/news/item/12-10-2026-ipc-sudan-food-insecurity-and-malnutrition-alert

FEWS NET. „Kenya Food Security Outlook, February–September 2026.” https://fews.net/east-africa/kenya/food-security-outlook/february-2026/print

FEWS NET. „Kenya Food Security Outlook Update, April–September 2026.” https://fews.net/east-africa/kenya/food-security-outlook-update/april-2026/print

FEWS NET. „Kenya Key Message Update, September 2026.” https://fews.net/east-africa/kenya/key-message-update/september-2026

UK Home Office. „Country policy and information note: humanitarian situation in Gaza, Palestine, September 2026.” https://www.gov.uk/government/publications/palestine-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-humanitarian-situation-in-gaza-palestine-september-2026-accessible-version

FAO and WFP. „Food insecurity and child malnutrition worsen in Afghanistan despite strong agricultural season.” 15 October 2026. https://www.wfp.org/news/food-insecurity-and-child-malnutrition-worsen-afghanistan-despite-strong-agricultural-season