Państwa, które najprawdopodobniej rozpadną się w ciągu najbliższych 50 lat

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

25 września 2017 roku w referendum w irackim Kurdystanie za niepodległością opowiedziało się 92,73 procent głosujących – a było to żądanie, które sięgało daleko poza autonomię czy pogłębiony federalizm. Tej przewagi nie wyprodukowało państwo jednopartyjne tłumiące opozycję. Referendum miało międzynarodowych obserwatorów, prawdziwy entuzjazm i ciężar ludności, która czekała na tę chwilę przez trzy pokolenia wywłaszczeń i przemocy.

Trzy tygodnie później siły irackie, wspierane przez milicje, za którymi stał Iran, odbiły Kirkuk. Zajęło im to kilka godzin. W ciągu sześciu tygodni od głosowania Regionalny Rząd Kurdystanu stracił mniej więcej 40 procent kontrolowanego terytorium oraz panowanie nad polami naftowymi Kirkuku, z których pochodziła duża część jego eksportu ropy. Bagdad zamknął lotniska regionu dla lotów międzynarodowych, Iran zamknął przestrzeń powietrzną, a potem przejścia graniczne, Turcja zaś groziła zamknięciem granicy i odcięciem ropociągu. Izrael był jedynym państwem członkowskim ONZ, które poparło głosowanie. Żaden rząd nie uznał jego wyniku i nigdy nie proklamowano niepodległego państwa. Prezydent Regionalnego Rządu Kurdystanu Masud Barzani ustąpił. Kurdyjscy peszmergowie, którzy trzymali Kirkuk od rozpadu armii irackiej w 2014 roku, wycofali się w większości bez wojny, którą ich referendum milcząco zapowiadało. Niemal jednomyślne głosowanie zostawiło mapę dokładnie taką, jaka była – z przyczyn, które leżały poza urną wyborczą, w siłach rozstrzygających o tym, czy państwo się rozpadnie.

Zagadka trwałości

Mapa suwerennych państw wygląda jak naturalny element świata, ale jest układem politycznym, historycznie przygodnym i znacznie młodszym, niż się wydaje. W 1945 roku ONZ liczyła około 50 członków. Dziś liczy 193. Ten przyrost rozkładał się jednak w czasie bardzo nierówno. Niemal cały przyszedł w dwóch falach: z dekolonizacją, która trwała mniej więcej od końca lat 50. do lat 70. i dała początek większości dzisiejszych państw Afryki i Azji, oraz z rozpadem Związku Radzieckiego i Jugosławii w latach 1991–1993, który wprowadził do ONZ dwanaście byłych republik radzieckich i pierwszą grupę byłych republik jugosłowiańskich.

Od początku lat 90. tempo spadło niemal do zera. Erytrea oddzieliła się od Etiopii w 1993 roku, po referendum, które nastąpiło po zakończeniu trzydziestoletniej wojny w 1991 roku. Timor Wschodni uzyskał niepodległość od Indonezji w 2002 roku, po referendum i okresie administracji ONZ, gdy Indonezja wycofała się pod presją międzynarodową. Czarnogóra zagłosowała w 2006 roku za odłączeniem się od związku Serbii i Czarnogóry i uzyskała niepodległość przy 55,5 procent głosów, ledwie powyżej progu 55 procent wyznaczonego przez UE. Kosowo ogłosiło niepodległość od Serbii w 2008 roku, choć jego uznanie wciąż pozostaje sporne. W sierpniu 2026 roku urząd prezydenta Kosowa naliczył 121 państw, które je uznają, a Serbia kwestionuje tę liczbę, twierdząc, że część uznań wycofano. To mniej niż komplet, a na liście brakuje przede wszystkim Rosji, Chin, Hiszpanii i Indii, Serbia zaś prowadzi aktywną kampanię na rzecz cofania uznań, która przyniosła częściowy sukces. Sudan Południowy oddzielił się od Sudanu w 2011 roku, stał się 193. członkiem ONZ i niemal od razu pogrążył się w wojnie domowej, która w ciągu trzech lat uczyniła go jednym z najbardziej kruchych państw świata.

Daje to pięć znaczących przypadków w ciągu mniej więcej trzydziestu lat, nie licząc wynegocjowanego podziału Czechosłowacji, o którym mowa niżej. Rozciągają się od dekolonizacji, przez wynegocjowane wyjście z unii, po sporną jednostronną deklarację. Żaden nie przebiegł gładko, a kilka okazało się katastrofą dla ludności, której dotyczyły. Mapa prawie się nie zmieniła i ta stabilność nie jest przypadkiem. Westfalska norma integralności terytorialnej, czyli założenie, że istniejące granice są z góry prawomocne bez względu na to, co się w nich mieści, jest czynną preferencją praktycznie każdego istniejącego państwa, bo niemal każde państwo ma mniejszość, sporną granicę albo region, który kiedyś chciał odejść. Sprzeciw Chin wobec Kosowa tak naprawdę dotyczy Chin, a sprzeciw Rosji po 2014 roku tym bardziej dotyczy Rosji. Normę podtrzymuje koalicja interesów, która przecina wszystkie inne podziały polityczne.

Najpierw trzeba wprowadzić jedno rozróżnienie. Rozpad de facto, czyli załamanie władzy centralnej na danym terytorium, to nie to samo co rozpad de iure, czyli formalne powstanie nowych suwerennych państw z uznanymi granicami i, poza najbardziej spornymi przypadkami, miejscami w ONZ. Libia od 2014 roku ma kilka rywalizujących rządów i żadnej skutecznej władzy centralnej nad większością swojego terytorium. Syrią w latach 2014–2019 rządziły jednocześnie reżim Asada, ISIS, Syryjskie Siły Demokratyczne i frakcje wspierane przez Turcję: cztery różne porządki polityczne na jednym terytorium. To ludzkie katastrofy, ale nie one są przedmiotem tego artykułu. Rozpad de facto może bez końca współistnieć z formalną suwerennością, bo społeczność międzynarodowa podtrzymuje fikcję jednolitej państwowości nawet wtedy, gdy rzeczywistość się rozsypała. Uznanie bytów sukcesyjnych wymagałoby rozstrzygnięcia, komu co przypada, a nikt nie chce podejmować tej decyzji. Ten artykuł dotyczy zjawiska węższego i rzadszego: formalnego rozpadu lub secesji, z których powstają nowe państwa z uznanymi międzynarodowo granicami i zwykle z miejscami w ONZ.

Czym państwo upadłe różni się od państwa rozwiązanego

Kiedy analitycy nazywają Libię czy Somalię „państwami upadłymi”, mają na myśli coś precyzyjnego: rząd centralny utracił monopol na przemoc, zdolności administracyjne albo jedno i drugie. Nie mają natomiast na myśli tego, że Libia przestała być Libią w świetle prawa międzynarodowego. Państwo libijskie wciąż zajmuje miejsce w ONZ, wciąż podpisuje traktaty za pośrednictwem tego rządu, któremu w danym roku uda się je reprezentować, i wciąż ma swoje ambasady. Fikcję suwerenności utrzymuje się dlatego, że koszty jej porzucenia są wyższe niż koszty jej podtrzymywania: spory o uznanie, roszczenia terytorialne, fale uchodźców, a przede wszystkim skutki precedensu dla każdego innego kruchego państwa.

Rozpad de facto jest znacznie częstszy i znacznie trwalszy niż rozpad de iure. Państwo może funkcjonować jako fikcja przez dziesięciolecia. Instytucje federalne Jugosławii działały jeszcze mniej więcej dekadę po śmierci Tity w 1980 roku, podczas gdy jedność, którą uosabiały, coraz bardziej się wytracała. Pytanie, które państwa mogą się formalnie rozpaść, dotyczy więc progu znacznie rzadziej przekraczanego i znacznie trudniejszego do przekroczenia.

Cztery siły

Sama wola ludu nie rozwiązuje państwa. Państwo trzymają w całości cztery siły, a rozpada się ono wtedy, gdy te rozstrzygające zawodzą jednocześnie, co prawie nigdy się nie zdarza.

Pierwszą siłą jest koordynacja elit. Państwa podtrzymują ich klasy rządzące, bez względu na to, co sądzi o nich ludność, bo klasy te mają wspólny interes w dalszym istnieniu aparatu państwowego, jego dochodów, sieci patronażu i pozycji międzynarodowej. Gdy elity wyłamują się z tego układu, uznając, że obecne państwo nie służy już ich interesom lepiej niż inne rozwiązanie, rozpad staje się możliwy w sposób, w jaki wcześniej nie był. Ta siła jest najbardziej zmienna z czterech, bo rachuby elit potrafią się szybko zmieniać. Upadek ZSRR w 1991 roku był przede wszystkim dezercją elit: przywódcy partii komunistycznych w republikach doszli do wniosku, że niepodległa państwowość lepiej służy ich interesom niż dalsze członkostwo w związku, i postąpili zgodnie z tym wnioskiem. Gorbaczow źle ocenił, czy zdoła utrzymać ich lojalność, a tempo upadku zaskoczyło większość tych, którzy modelowali stabilność ZSRR.

Drugą siłą są zewnętrzni gwaranci – obecność zewnętrznych mocarstw lub instytucji, które mają interes w dalszym istnieniu państwa i zdolność, by ten interes wyegzekwować. Stany Zjednoczone pełniły tę rolę w Iraku do wycofania swoich wojsk we wrześniu 2026 roku. W Belgii jest nią instytucjonalna struktura Unii Europejskiej, przez którą rozpad Belgii stałby się niewygodnym problemem dla każdego państwa członkowskiego UE korzystającego z tego, że Bruksela pełni funkcję administracyjnej stolicy Unii. Bośnia ma nadzór międzynarodowy, ucieleśniony w Urzędzie Wysokiego Przedstawiciela, powołanym na mocy porozumienia z Dayton.

Trzecią siłą jest brak realnego rozwiązania sukcesyjnego, który działa jak hamulec. Nawet gdy elity chcą rozwiązać państwo i żadne zewnętrzne mocarstwo im w tym nie przeszkadza, rozpad wymaga jakiejś odpowiedzi na pytanie, co dalej. Kto kontroluje sporne terytoria? Jak podzielić długi? Jakiej waluty będzie używać państwo sukcesyjne? Kurdyjskie referendum skończyło się porażką po części dlatego, że kwestia Kirkuku nie miała uzgodnionej odpowiedzi, a Kirkuk był gospodarczym i symbolicznym sercem kurdyjskich roszczeń. Każde rozwiązanie wyłączające Kirkuk zostawiało państwo kurdyjskie w gospodarczej niepewności. Każde, które go obejmowało, było nie do przyjęcia dla Bagdadu i dla wspieranych przez Iran milicji, mających w regionie własne interesy.

Czwartą siłą jest bezwładność społeczna i to ona waży najmniej. Rozpad Czechosłowacji 1 stycznia 1993 roku dokonał się na mocy porozumienia elit między Václavem Klausem a Vladimírem Mečiarem, choć sondaże pokazywały, że podział popiera tylko około jednej trzeciej Czechów i taki sam odsetek Słowaków. Aksamitny rozwód doszedł do skutku mimo to, bez referendum, bo tak postanowiło dwóch dominujących polityków. Bezwładność społeczna kształtuje polityczne koszty decyzji elit, ale sama w sobie nie zapobiega rozpadowi, gdy pozostałe trzy siły zawiodły.

Te cztery siły nie działają niezależnie od siebie. W Jugosławii zawiodły razem, w ciągu mniej więcej dwóch lat. Manipulacje Miloševicia przy konstytucyjnej strukturze federacji zniszczyły koordynację elit na szczeblu federalnym. Koniec zimnej wojny usunął zewnętrzną presję, która trzymała Jugosławię w całości od zerwania Tity ze Stalinem w 1948 roku, a wraz z nią strategiczny interes Zachodu w zjednoczonej Jugosławii. Rozwiązania sukcesyjne narzuciła wojna, a nie negocjacje. Nastroje społeczne w Słowenii i Chorwacji już dawno przesunęły się w stronę niepodległości.

Jugosławia: jak upada federacja

Slobodan Milošević chciał dominacji Serbów i manipulował konstytucyjną architekturą jugosłowiańskiej federacji tak, że słoweńskie i chorwackie elity miały niewiele powodów, by w niej zostać. Osadzając swoich ludzi w formalnie autonomicznych prowincjach Kosowo i Wojwodina oraz w Czarnogórze, kontrolował cztery z ośmiu głosów w federalnym Prezydium, czyli dość, by zablokować każdą decyzję, i w praktyce zamienił kolegialny układ rządzenia w narzędzie serbskiej kontroli. Przywódcy Słowenii i Chorwacji postanowili odejść.

Koniec zimnej wojny, który sam był skutkiem wewnętrznego kryzysu ZSRR, usunął zewnętrzne ograniczenie działające od zerwania Tity ze Stalinem w 1948 roku, kiedy strach przed radziecką presją trzymał jugosłowiańskie elity razem i dawał Zachodowi interes w przetrwaniu federacji. Zapowiedź Niemiec z grudnia 1991 roku, że uznają Chorwację i Słowenię, a po niej formalne uznanie przez Wspólnotę Europejską w styczniu 1992 roku, przyspieszyły międzynarodową legitymizację rozpadu, zanim ustalono jakiekolwiek wynegocjowane rozwiązania sukcesyjne. Zdaniem krytyków zaostrzyło to też trwającą już wojnę w Chorwacji i przyspieszyło wybuch wojny w Bośni.

Belgia – państwo, które nigdy nie zgodziło się nim być

Belgia narodziła się z buntu przeciwko panowaniu holenderskiemu w 1830 roku, a wielkie mocarstwa uczyniły z niej rozwiązanie problemu dyplomatycznego. Zebrane w Londynie chciały neutralnego buforu między Francją a Holandią. Uznały nowe państwo, zaakceptowały niemieckiego księcia, Leopolda Sasko-Koburskiego, jako wybranego w 1831 roku króla, a w 1839 roku zagwarantowały jego neutralność. Ludność w nowych granicach mówiła po francusku na południu i po niderlandzku na północy (niewielki niemieckojęzyczny pas na wschodzie dołączono dopiero w 1920 roku), a całość spajał najpierw katolicki konserwatyzm, potem bogactwo przemysłowe skupione w walońskim górnictwie węgla i hutnictwie stali, w końcu zaś konstytucja federalna zaprojektowana tak drobiazgowo, że czyta się ją jak traktat pokojowy.

Ta inżynieria jest rozbudowana. Na Flandrię przypada mniej więcej 58 procent ludności, na Walonię mniej więcej 31 procent, a na Region Stołeczny Brukseli mniej więcej 11 procent – to oficjalnie dwujęzyczna, w większości francuskojęzyczna enklawa otoczona terytorium flamandzkim. Artykuł 99 belgijskiej konstytucji wymaga, by w Radzie Ministrów zasiadała równa liczba ministrów francuskojęzycznych i niderlandzkojęzycznych, z wyraźnym wyłączeniem premiera. Media flamandzkie i walońskie działają w dużej mierze w osobnych sferach, przez co elektoraty mają odmienne obrazy politycznej rzeczywistości. Wybory federalne dają w obu wspólnotach zupełnie różne wyniki. N-VA, flamandzka partia konfederalistyczna, wystawiła w 2024 roku listy w całej Walonii i nie zdobyła tam ani jednego mandatu. Parti Socialiste, czołowa partia Walonii, dopóki liberalny MR nie wyprzedził jej w tym samym roku, nie ma we Flandrii żadnego liczącego się poparcia. Belgijscy wyborcy nie wybierają spośród tych samych partii, a rząd federalny składa się potem z gruzów.

Składanie rządu z reguły się przeciągało. W latach 2010–2011 Belgia przez 541 dni nie miała nowego rządu federalnego, co jest światowym rekordem najdłuższego okresu bez rządu w czasie pokoju. Wybory w 2024 roku przyniosły kolejny impas, rozwiązany ostatecznie, gdy w lutym 2025 roku na premiera zaprzysiężono Barta De Wevera, przywódcę N-VA i zdeklarowanego zwolennika reformy konfederalnej. Rząd De Wevera wymagał koalicji ponad podziałami wspólnot, co samo w sobie jest najbardziej widocznym przejawem koordynacji elit w działaniu: mechanizmu, który zmusza flamandzkie i walońskie elity polityczne do wspólnego rządzenia bez względu na to, jak bardzo rozeszły się ich elektoraty.

Gospodarcza asymetria, na której opiera się belgijska polityka, odwróciła się w powojennych dekadach. Flandria, niegdyś biedniejszy region rolniczy, zmodernizowała się w wysoko wydajną gospodarkę eksportową, a walońskie górnictwo węglowe i hutnictwo upadły. Skutkiem jest znaczny strumień transferów od flamandzkich podatników do Walonii, a płatnikiem netto jest także Bruksela. Dokładne kwoty są przedmiotem sporu między belgijskimi frakcjami politycznymi, ale kierunku przepływu nikt poważnie nie kwestionuje. Flamandzka niechęć do tych transferów jest prawdziwa i skuteczna politycznie: po wyborach w 2024 roku N-VA i Vlaams Belang miały razem 44 ze 150 mandatów w Izbie Reprezentantów i niemal połowę flamandzkich głosów. Ten blok obejmuje zarówno konfederalistów dążących do radykalnej decentralizacji, jak i nacjonalistów chcących pełnej niepodległości. Łączy ich poczucie krzywdy z powodu transferów, nawet jeśli dzieli ich cel ostateczny.

Belgii daleko do rozpadu. Koordynacja elit niezmiennie sprzyjała rządzeniu federalnemu zamiast podziału. N-VA De Wevera wciąż wymienia w statucie niepodległą republikę flamandzką jako swój cel, ale sam De Wever powiedział, że jeśli konfederalizm się sprawdzi, niepodległość nie będzie już potrzebna. Konfederalizm w wersji N-VA przekazałby niemal wszystkie kompetencje Flandrii i Walonii, które same decydowałyby potem, czym nadal zarządzają wspólnie. To najambitniejszy program flamandzki, a De Wever przedstawia go jako alternatywę dla podziału. Zewnętrzny gwarant należy w przypadku Belgii do najsilniejszych na świecie: Bruksela jest administracyjną stolicą UE i siedzibą NATO, mieszkają w niej dziesiątki tysięcy unijnych urzędników. Instytucjonalny interes UE w integralności terytorialnej Belgii wykracza poza dyplomatyczny obyczaj. Nastroje społeczne, nawet w tej części flamandzkiego elektoratu, która najbardziej sympatyzuje z niepodległością, zmierzają przeważnie ku większej autonomii, a nie ku zerwaniu.

Przeszkodą, która czyni rozpad niewykonalnym, jest sama Bruksela. Miasto jest w większości francuskojęzyczne, ale geograficznie otacza je Flandria. Każdy rozpad Belgii wymagałby rozstrzygnięcia, czy Bruksela należy do Flandrii, do Walonii, do niepodległego miasta-państwa czy do UE. Żadna z tych opcji nie jest do przyjęcia dla strony, która jej nie dostanie. Flandria nie zgodziłaby się na utratę Brukseli, Walonia nawet z nią nie graniczy, a unijne miasto-państwo nie ma precedensu ani oczywistej podstawy prawnej. Premierostwo De Wevera najlepiej rozumieć jako kontrolowany zawór bezpieczeństwa: jego umowa koalicyjna odkłada wszelki nowy podział kompetencji między państwo federalne a regiony na czas po wyborach w 2029 roku, a tymczasem De Wever stara się wywalczyć w ramach federalnych maksimum możliwych ustępstw, bo wyjście z tych ram jest zablokowane.

Problem Brukseli

Około 81 procent mieszkańców Brukseli dobrze mówi po francusku, a tylko mniej więcej 22 procent dobrze mówi po niderlandzku. Tymczasem Region Stołeczny Brukseli, będący odrębnym regionem, jest ze wszystkich stron otoczony przez Region Flamandzki, a w Belgii pracuje ponad 37 000 osób zatrudnionych przez UE, w większości w stolicy. Miasto w znacznej mierze zawdzięcza swoją gospodarczą żywotność instytucjom unijnym, a zarazem jest przedmiotem sporu między obiema belgijskimi wspólnotami o symboliczne i administracyjne władztwo.

Bośnia – państwo, które formalnie nie rządzi samo sobą

Porozumienie z Dayton, podpisane w Paryżu w grudniu 1995 roku, zakończyło wojnę, w której zginęło około 100 000 ludzi i która spowodowała największe od 1945 roku przesiedlenie w Europie – rekord pobity dopiero przez pełnoskalową inwazję Rosji na Ukrainę w 2022 roku. To, co stworzyło w miejsce wojny, było państwem tylko w luźnym sensie. Bośnia i Hercegowina według Dayton to dwa entitety, Federacja Bośni i Hercegowiny na mniej więcej 51 procentach terytorium i Republika Serbska na mniej więcej 49 procentach, oraz Dystrykt Brczko – samorządna jednostka formalnie wspólna dla obu entitetów, położona okrakiem na wąskim korytarzu łączącym wschodnią i zachodnią połowę Republiki Serbskiej. Międzynarodowy nadzorca dystryktu zawiesił wykonywanie swoich funkcji w 2012 roku, ale zachował swoje uprawnienia i może wrócić do pełnienia funkcji. Rząd na szczeblu państwowym ma ograniczone kompetencje: na mocy konstytucji politykę zagraniczną, cła i politykę pieniężną, a do tego jednolitą armię i wspólny urząd podatków pośrednich, dodane pod presją z zewnątrz w połowie pierwszej dekady XXI wieku. Lista spraw kontrolowanych przez Sarajewo jest krótsza niż lista spraw kontrolowanych przez Brukselę w belgijskim systemie federalnym, a Belgia sama uchodzi za państwo niezwykle zdecentralizowane.

Urząd Wysokiego Przedstawiciela, ustanowiony w 1995 roku, dysponuje tak zwanymi uprawnieniami bońskimi, nazwanymi tak od konferencji z 1997 roku, na której je sformalizowano. Pozwalają one Wysokiemu Przedstawicielowi narzucać ustawy i odwoływać urzędników bez demokratycznej odpowiedzialności przed jakimkolwiek bośniackim elektoratem. To uprawnienia właściwe terytorium pod nadzorem, utrzymywane dlatego, że strony porozumienia z Dayton nie potrafiły same wytworzyć funkcjonującego rządzenia. Budżet Urzędu na lata 2026–2027 wynosi niespełna sześć milionów euro. Ta kwota mówi coś o skali przedsięwzięcia, ale też o tym, jak niewiele trzeba by było, żeby jego fundatorzy z Rady ds. Wdrażania Pokoju zagłodzili architekturę instytucjonalną, która chroni Bośnię przed dalszym rozpadem. Urząd istnieje, bo Bośnia nie rządzi w pełni sama sobą, i jest głównym cywilnym mechanizmem, który spowalnia skutki tej niemożności. Militarnym zabezpieczeniem jest EUFOR Althea, siły UE, które od 2004 roku mają mandat Rady Bezpieczeństwa ONZ do pomocy w utrzymaniu bezpieczeństwa w Bośni.

Kryzys ostatnich kilku lat skupiał się wokół Milorada Dodika. Jako prezydent Republiki Serbskiej przez lata budował projekt polityczny, którego celem było albo połączenie RS z Serbią, albo całkowite wyjęcie jej spod bośniackiej jurysdykcji. W lutym 2025 roku został skazany na rok więzienia i sześcioletni zakaz pełnienia funkcji za sprzeciwianie się decyzjom Wysokiego Przedstawiciela. Karę więzienia zamieniono później na grzywnę, Dodik stracił urząd prezydenta RS, a w listopadzie 2025 roku Trybunał Konstytucyjny Bośni odrzucił jego ostatnią apelację. Jego SNSD przeforsowała w Zgromadzeniu Narodowym RS ustawy zakazujące państwowym instytucjom sądowym i policyjnym działania na terenie Republiki Serbskiej. Pod presją międzynarodową zgromadzenie uchyliło je w październiku 2025 roku, a kilka dni później Waszyngton zniósł sankcje nałożone na Dodika. Dodik nadal kieruje SNSD, której kandydaci wygrali wybory na prezydenta RS w przedterminowym głosowaniu pod koniec 2025 roku i ponownie w wyborach powszechnych w październiku 2026 roku. Jakakolwiek byłaby osobista pozycja Dodika poza urzędem, projekt, który zbudował, już od niego nie zależy: establishment polityczny RS pozostaje oddany maksymalnej separacji.

W Bośni zawiodło więcej z tego, co trzyma państwo w całości, niż w którymkolwiek innym omawianym tu przypadku. Przywódcy RS koordynują działania po to, by z Bośni wyjść, a nie by nią rządzić. Ich horyzontem jest połączenie z Serbią albo separacja na tyle daleko idąca, by państwo bośniackie stało się nominalne. Największą niewiadomą są zewnętrzni gwaranci. Unijny proces akcesyjny, w którym Bośnia uzyskała status kandydata w grudniu 2022 roku, a w marcu 2024 roku zapadła zgoda na otwarcie negocjacji akcesyjnych, wciąż nie doczekał się pierwszej konferencji międzyrządowej, która by je rozpoczęła, a jego wiarygodność jako marchewki zależy od woli politycznej, której ani bośniaccy przywódcy, ani państwa członkowskie UE nie wykazują konsekwentnie. Stanowisko USA za obecnej administracji wprowadza dodatkową niepewność: w październiku 2025 roku Waszyngton zniósł sankcje wobec Dodika i jego sojuszników. Sam Urząd Wysokiego Przedstawiciela, najbardziej namacalne narzędzie zewnętrznego zarządzania, spotkał się z otwartym nieposłuszeństwem, a od rezygnacji Christiana Schmidta w 2026 roku kieruje nim pełniący obowiązki Wysoki Przedstawiciel, podczas gdy amerykańscy i europejscy członkowie Rady ds. Wdrażania Pokoju spierają się o jego następcę.

Trzecia siła, czyli rozwiązanie sukcesyjne, odróżnia Bośnię od Belgii. Secesja Republiki Serbskiej ma stosunkowo czytelną logikę terytorialną: entitety już istnieją, linię granicy między nimi wytyczono w Dayton, a RS ma już własny rząd, policję i strukturę administracyjną. Wielkim wyjątkiem jest Brczko, które należy do obu entitetów i do żadnego z osobna, a leży na korytarzu spinającym obie połowy RS. Każdy podział musiałby najpierw rozstrzygnąć, kto je dostanie. Skutki gospodarcze byłyby realne, ale nie w oczywisty sposób zaporowe. Porozumienie z Dayton nie daje żadnemu entitetowi prawa do secesji, a konstytucję można zmienić tylko w drodze poprawki. RS ma natomiast mapę, a żaden inny przypadek omawiany w tym artykule nie ma tak czytelnej.

Trzydziesta rocznica Dayton w 2025 roku zaowocowała oświadczeniem przewodniczącego Rady Bezpieczeństwa, które wyrażało wspólne zaniepokojenie, ale nie przewidywało żadnego mechanizmu egzekwowania. Bośnia pozostaje państwem nominalnie suwerennym, lecz nadzorowanym z zewnątrz i wewnętrznie spornym, i zmierza ku punktowi krytycznemu. Jego termin zależy od tego, czy akcesja do UE da elitom RS dość bodźców, by dalsze istnienie państwa bośniackiego stało się dla nich atrakcyjne, zanim autorytet Urzędu Wysokiego Przedstawiciela podupadnie bezpowrotnie.

Kwestia chorwacka

O Bośni często mówi się tak, jakby jej wewnętrzne napięcia przebiegały tylko między Boszniakami a Serbami i, w dalszym planie, między Federacją a RS. Jest jednak i trzecia oś. Chorwaci stanowią mniej więcej 15 procent ludności Bośni i od dawna podnoszą własną skargę: twierdzą, że obecny system wyborczy w praktyce zlewa ich reprezentację polityczną z reprezentacją Boszniaków w ramach entitetu Federacji, rozmywając odrębny chorwacki głos polityczny. Żądanie trzeciego entitetu, czyli wyraźnie chorwackiego terytorium administracyjnego w Bośni, powraca w chorwackim dyskursie politycznym od czasu Dayton.

Członkostwo Chorwacji w UE daje kwestii chorwackiej zewnętrznego patrona, tak jak kandydatura samej Serbii do UE daje go kwestii serbskiej, choć w innym układzie. Trójstronny rozpad (RS ku Serbii, chorwacki entitet ku Chorwacji, kadłubowe państwo boszniackie pod nadzorem międzynarodowym) nie jest scenariuszem bliskim, ale właśnie w tę stronę wskazuje odrębny interes każdej ze wspólnot, osadzonych w architekturze zaprojektowanej tak, by żadnej nie pozwolić pójść tą drogą.

Irak – państwo podtrzymywane z zewnątrz

Zagrożenie dla Iraku jest innego rodzaju. O ile w Bośni linie podziału są już wytyczone, Irak dźwiga największe brzemię napięć naraz, z większą liczbą sposobów, w jakie może zawieść, i z większą stawką, jeśli te porażki zaczną się na siebie nakładać.

System muhasasy – układ podziału władzy, w którym premier jest szyickim Arabem, prezydent Kurdem, a przewodniczący Rady Reprezentantów sunnickim Arabem – stanowi logikę rządzenia państwem irackim. Wyrósł z ładu ustanowionego po 2003 roku jako praktyczny kompromis i zyskał rangę konwencji konstytucyjnej. W efekcie tożsamość wspólnotowa stała się w instytucjach główną osią rywalizacji politycznej: negocjacje gabinetowe, spory budżetowe i nominacje odczytuje się przez pryzmat tego, której wspólnocie przynoszą korzyść. W przeciwieństwie do belgijskiego artykułu 99, który działa w państwie, gdzie obie wspólnoty akceptują podstawowe ramy federalne, muhasasa działa wśród wspólnot, których stosunek do samego państwa irackiego jest sporny. Partie szyickich Arabów dzielą się na te, które wrosły w system polityczny, i te, których główna lojalność należy do Teheranu. Sunniccy Arabowie stanowią, według szacunków sondażowych, od mniej więcej jednej piątej do jednej czwartej ludności. Spis powszechny z 2024 roku, pierwszy ogólnokrajowy od 1987 roku, celowo nie rejestrował ani przynależności etnicznej, ani wyznaniowej. Od 2003 roku to sunniccy Arabowie są wspólnotą najbardziej systematycznie spychaną na margines, a krzywdy, które pchały ludzi do Al-Kaidy w Iraku, a później do ISIS, pozostały nierozwiązane mimo terytorialnej klęski ISIS. Partie kurdyjskie uczestniczą w rządzie w Bagdadzie, utrzymując jednocześnie autonomiczne rządy na północy i, jak pokazał rok 2017, pielęgnując długofalowe ambicje niepodległościowe.

Wróćmy do tamtego referendum: było ono wykalkulowanym zakładem, że cztery siły ułożyły się korzystnie. Kurdyjskie elity odczytały ten moment (ISIS wyparte z Mosulu, słaby Bagdad, sympatia Zachodu po latach partnerstwa z peszmergami) jako najkorzystniejszy układ, na jaki mogły liczyć, i źle oceniły zewnętrznych gwarantów. Stany Zjednoczone odmówiły poparcia referendum, Turcja i Iran stanęły po stronie Bagdadu, a sam Bagdad działał szybciej, niż Kurdowie się spodziewali. Kirkuk padł 16 października 2017 roku w ciągu kilku godzin, a rachunek gospodarczy dał o sobie znać natychmiast: same dwa kirkuckie złoża, Bai Hassan i Avana, dostarczały ponad jedną trzecią ropy eksportowanej przez region. Kurdyjskie przywództwo wybrało ugodę, bo zmierzyło koszt alternatywy. Trzy z czterech sił wytrzymały, choć nastroje społeczne przechyliły się zdecydowanie ku niepodległości: dezercja elit od Bagdadu była niepełna, zewnętrzni gwaranci czynnie sprzeciwiali się głosowaniu, a problem Kirkuku sprawiał, że każde realne rozwiązanie sukcesyjne byłoby gospodarczo ledwie wykonalne, podczas gdy militarna odpowiedź Bagdadu przyszła dość szybko, by uprzedzić jakąkolwiek konsolidację.

Ropa daje mniej więcej 90 procent dochodów rządu Iraku. To dzięki ropie Bagdad utrzymuje sieci patronażu, które wiążą wspólnoty z państwem centralnym: pensje w sektorze publicznym, wydatki na infrastrukturę, transfery finansowe, dzięki którym muhasasa działa jako coś więcej niż czysty przymus. Zależność od ropy oznacza jednak, że każdy poważny wstrząs w dochodach, czy to załamanie cen, awaria infrastruktury, czy udana secesja któregoś regionu, mógłby szybko rozmontować finansowe podstawy porozumienia między wspólnotami.

Obecność wojskowa USA w Iraku, utrzymywana po pokonaniu ISIS w szczątkowej skali, była przez lata najbardziej konkretną gwarancją zewnętrzną. Zgodnie z dwuetapowym planem ogłoszonym we wrześniu 2024 roku siły amerykańskie opuściły federalne bazy irackie między połową 2025 a styczniem 2026 roku, a ostatni żołnierze wyjechali z Irbilu 30 września 2026 roku, kończąc misję wojskową koalicji. Grupa zadaniowa do walki z ISIS ma teraz kwaterę główną w Jordanii. Presja polityczna ze strony frakcji powiązanych z Iranem w irackim systemie parlamentarnym była nieustanna i skuteczna, a ostatnie miesiące wycofywania się upłynęły pod znakiem powtarzających się ataków na bazy USA na kurdyjskiej północy, po tym jak w lutym 2026 roku zaczęła się amerykańsko-izraelska wojna z Iranem. Otwarte pozostaje teraz pytanie, czy państwo irackie zdoła przetrwać tę nieobecność bez dezercji elit z układów muhasasy, które ta obecność pomagała zabezpieczać.

Oficjalna frekwencja w wyborach w listopadzie 2025 roku wyniosła 56,11 procent zarejestrowanych wyborców. W odniesieniu do wszystkich Irakijczyków powyżej 18. roku życia, tak jak liczy to iracki badacz opinii publicznej Munqith Dagher, wynosi ona około 41 procent, a po odliczeniu głosów nieważnych około 38,5 procent. Klasa polityczna wybrana przez zaledwie 38–41 procent dorosłej ludności, podzielona wedle przynależności wspólnotowej, działająca w ramach jawnie wspólnotowego układu podziału władzy i pozbawiona teraz amerykańskiej obecności wojskowej, która kiedyś ją zabezpieczała, nie ma głębokich rezerw lojalności instytucjonalnej.

Wymiar sunnicki najłatwiej przeoczyć. Po 2003 roku sunniccy Arabowie stracili jednocześnie polityczną dominację, którą mieli w systemie baasistowskim, i proporcjonalny udział w zasobach gospodarczych państwa. Debaasyfikacja i rozwiązanie armii uderzyły w nich najmocniej, za jednym zamachem wypychając rzesze ludzi z wojska, administracji i uniwersytetów. W Iraku ISIS karmiło się polityczną krzywdą sunnickich Arabów w tym samym stopniu co dżihadystyczną teologią i zapewniało rządy (podatki, sądy, podstawowe bezpieczeństwo) tam, gdzie wielu sunnickich Arabów nie widziało państwa irackiego, któremu mogliby ufać. Terytorialny upadek protopaństwa ISIS nie usunął leżącej u podstaw porażki rządzenia. Mosul i okoliczne obszary zamieszkane przez sunnickich Arabów w grudniu 2023 roku znów wybrały radę prowincji, która powołała sunnickiego gubernatora, ale pieniądze na odbudowę i bezpieczeństwo wciąż idą przez Bagdad, a zasoby patronażu potrzebne do odbudowania zaufania do państwa rozdziela się w targach między wspólnotami, w których interesy sunnitów systematycznie ważą mniej.

ISIS 2014–2017: częściowy rozpad, którego nikt nie chciał nazwać

U szczytu swojego zasięgu terytorialnego w 2014 roku ISIS rządziło połacią Iraku, którą iracka armia oceniła później na 40 procent kraju, choć niezależne szacunki oparte na powierzchni mocno tę liczbę obniżają, oraz znaczną częścią Syrii. Prowadziło systemy podatkowe i sądy, zarządzało infrastrukturą, a nawet biło własne złote i srebrne monety. Według większości funkcjonalnych definicji było państwem, które zlikwidowało władzę państwa irackiego i syryjskiego na dużym, zwartym terytorium i zastąpiło ją własną.

Społeczność międzynarodowa nie chciała tak go traktować, ale ta niechęć przesłania fakt, że Irak przeszedł już raz rozpad de facto, za pamięci żyjących i w odpowiedzi na porażki o ściśle politycznym charakterze. Pytanie na najbliższe pięćdziesiąt lat brzmi, czy te porażki usunięto, czy tylko przerwano.

Przypadki kontrolne – Quebec i Katalonia

Każde wyjaśnienie tego, dlaczego państwa się rozpadają, powinno też tłumaczyć, dlaczego większość się nie rozpada. Quebec i Katalonia są dobrym sprawdzianem: oba regiony mają silne ruchy separatystyczne, sporo świeżych danych sondażowych i tego rodzaju widoczną energię polityczną, która z zewnątrz może wyglądać jak zapowiedź rychłego rozpadu.

W Quebecu, poza samym ruchem suwerenistycznym, koordynacja elit wokół niepodległości jest słaba. Quebeckie środowiska biznesowe niezmiennie sprzeciwiały się separatyzmowi, uznając, że członkostwo w CUSMA i dostęp do rynku USA zależą od dalszego trwania kanadyjskiego federalizmu. Clarity Act z 2000 roku, uchwalony po referendum z 1995 roku, w którym „tak” przegrało o włos, z wynikiem 49,4 procent, pozwala Izbie Gmin orzekać, czy pytanie referendalne i uzyskana większość są jasne, i zabrania Ottawie negocjowania secesji, jeśli jasne nie są. Ustawa nigdy jednak nie została sprawdzona w zderzeniu z rzeczywistą większością za niepodległością. Problemy z rozwiązaniem sukcesyjnym są poważne: niepodległy Quebec musiałby wynegocjować kwestie walutowe, umowy handlowe i, co najbardziej skomplikowane, status północnych terytoriów Kri i Inuitów, które niezmiennie dawały do zrozumienia, że nie poszłyby za quebeckim głosowaniem niepodległościowym i nie oddzieliłyby się od Kanady.

Polityka elit się przesunęła. 5 października 2026 roku Parti Québécois wygrała wybory w Quebecu i utworzy rząd mniejszościowy pod kierunkiem Paula St-Pierre’a Plamondona, który obiecał trzecie referendum suwerennościowe w trakcie swojej kadencji – choć nie wtedy, gdy w Białym Domu zasiada Donald Trump. Poparcie społeczne za tym nie poszło: we wrześniu 2026 roku suwerenność popierało 27 procent badanych, mniej więcej trzech na dziesięciu po pominięciu niezdecydowanych, daleko od niemal połowy z 1995 roku. Młodzi są nadzieją ruchu i zarazem jego rozczarowaniem: latem 2025 roku 47 procent osób w wieku 18–34 lat zagłosowałoby w referendum na „tak”, a we wrześniu 2026 roku, przy tego samego rodzaju pytaniu, odsetek w tej grupie wiekowej wyniósł 34 procent. Czynnik Trumpa działa w obie strony: amerykańska presja gospodarcza podsyciła w 2025 roku falę kanadyjskiego patriotyzmu i jest zarazem powodem, dla którego PQ wykluczyła jakiekolwiek głosowanie przed odejściem Trumpa z urzędu w styczniu 2029 roku.

W Katalonii jednostronna deklaracja niepodległości z 2017 roku pokazuje, co się dzieje, gdy próbuje się rozpadu bez tych warunków. Ruch miał w 2017 roku silną mobilizację uliczną i blok niepodległościowy, który kontrolował Generalitat. Jego elita gospodarcza nie poszła za nim: w tygodniach wokół referendum z 1 października i deklaracji dwa największe katalońskie banki przeniosły swoje siedziby statutowe do Walencji i Alicante, Gas Natural przeniósł siedzibę prawną do Madrytu, a tysiące innych firm rozpoczęły procedury przenosin do innych części Hiszpanii. Nie było też zewnętrznych gwarantów. UE dała jasno do zrozumienia, że nie uzna niepodległej Katalonii i że pierwszeństwo mają hiszpańskie procedury konstytucyjne. Nierealne było też rozwiązanie sukcesyjne: Republika Katalońska musiałaby ponownie ubiegać się o członkostwo w UE, którego jako odrębne państwo nigdy nie miała, a jej kwestie walutowe pozostawały zupełnie nierozstrzygnięte. Artykuł 155 hiszpańskiej konstytucji upoważniał do wprowadzenia rządów bezpośrednich. Wprowadzono je.

Kolejne lata nie były łaskawe dla katalońskiej polityki niepodległościowej. W marcu 2025 roku poparcie dla niepodległości spadło do 37,6 procent, najniżej, odkąd regularny barometr zaczął zadawać to pytanie, choć do lipca 2026 roku odbiło do 45 procent, najwyższego poziomu od początku 2020 roku. Najmłodsi, niegdyś najpewniejsze zaplecze ruchu, wyraźnie się odwrócili: dekadę temu niepodległość popierała mniej więcej połowa osób w wieku 18–24 lat, ale w 2025 roku tylko około 27 procent wskazało ją jako preferowane rozwiązanie dla Katalonii. W wyborach do parlamentu Katalonii w maju 2024 roku blok niepodległościowy zdobył tylko 61 ze 135 mandatów, nie osiągając 68 potrzebnych do większości.

Ani Quebec, ani Katalonia nie spełniają warunków rozpadu. Zewnętrzni gwaranci są stabilni, a koordynacja elit wokół niepodległości jest w Katalonii rozbita, w Quebecu zaś, poza świeżo wybraną Parti Québécois, słaba.

Czego wymaga najbliższe pięćdziesiąt lat

Rozpad, gdy już nastąpi, przebiega szybciej, niż spodziewają się obserwatorzy. Jugosławia przeszła od funkcjonującego państwa federalnego do pełnoskalowej wojny w mniej więcej dwa lata. Czechosłowacja rozwiązała się na mocy porozumienia elit w ciągu kilku miesięcy, przy poparciu zaledwie około jednej trzeciej ludności w każdej z republik. Decyzja podjęta przez elity może zapaść tak szybko, że nie zostaje czasu na korektę kursu. Kilka republik radzieckich, które ogłosiły niepodległość w 1991 roku, w tym republiki Azji Środkowej, w marcu tego samego roku głosowało przytłaczającą większością za zachowaniem związku.

Bośnia jest obarczona najwyższym ryzykiem formalnej secesji spośród wszystkich omawianych tu państw. Połączenie z Serbią to długoletni projekt dominującej partii RS, która w październiku 2026 roku utrzymała urząd prezydenta RS. Ramom z Dayton otwarcie się przeciwstawiano, nawet jeśli zgromadzenie RS wycofało się w październiku 2025 roku, uchylając swoje ustawy wymierzone w instytucje państwowe. Autorytet Urzędu Wysokiego Przedstawiciela jest kwestionowany, jego kierownictwo jest tymczasowe, a budżet znikomy w porównaniu z siłami politycznymi, które przeciw niemu stoją. Integracja z UE, za którą stoją żołnierze sił pokojowych EUFOR, pozostaje głównym zewnętrznym gwarantem, ale jej wiarygodność zależy od woli politycznej, która okazała się podatna na presję transakcyjną. Wyrok na Dodika i orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z listopada 2025 roku podtrzymujące zakaz pełnienia funkcji potwierdzają, że formalne mechanizmy prawne państwa bośniackiego nadal działają, a zarazem że establishment polityczny RS gotów jest traktować je jako bez znaczenia. Pytanie na najbliższe piętnaście do dwudziestu lat brzmi, czy zastój w akcesji do UE w połączeniu z osłabionym autorytetem Urzędu zepchnie wsparcie z zewnątrz poniżej progu potrzebnego do utrzymania równowagi z Dayton.

Irak wykazuje najpoważniejszą kruchość strukturalną ze wszystkich omawianych przypadków, ale formalny podział zderza się z problemem Kirkuku, który nie ma rozwiązania na wzór bośniacki. Kirkuk jest przedmiotem sporu między Kurdami a Arabami, ma kluczowe znaczenie dla finansów każdego państwa kurdyjskiego i jest dokładnie tym punktem, w którym w 2017 roku załamało się referendum. Hipotetyczne państwo sunnickich Arabów w środkowym Iraku nie miałoby dochodów z ropy. Niepodległy Kurdystan bez Kirkuku zaczynałby swoje istnienie bez dochodów z ropy, na które liczył. Państwo szyickich Arabów na południu kontrolowałoby większość dochodów, ale nie terytorium. Wycofanie wojsk USA, zakończone we wrześniu 2026 roku, usunęło najbardziej konkretnego zewnętrznego gwaranta. Muhasasa zamienia każdą decyzję ponad podziałami wspólnot w targ między wspólnotami. Deficyt legitymacji ujawniony przez dane o frekwencji w wyborach z 2025 roku wskazuje, że polityczna podstawa porozumienia między wspólnotami się zwęża. Kluczowe pytanie na najbliższe pięćdziesiąt lat Iraku brzmi, czy przyszły wstrząs w dochodach z ropy wywoła dezercję elit z układów muhasasy.

Rząd De Wevera działa w ramach federalnych, zamiast szukać z nich wyjścia, i odkłada wszelki nowy podział kompetencji na czas po 2029 roku. Ponieważ nie ma odpowiedzi na pytanie o Brukselę, którą zaakceptowałyby wszystkie strony, impas czyni rozpad Belgii niewykonalnym i trzyma go poza bliskim horyzontem.

Quebec i Katalonia nie są kandydatami do rozpadu w najbliższym czasie, nawet jeśli w Quebecu świeżo wybrano do władzy partię suwerenistyczną. Ich rozwiązania sukcesyjne napotykają problemy, których żaden ruch polityczny nie rozwiązał: w Quebecu walutę i dostęp do traktatów, w Katalonii członkostwo w UE i integrację systemu finansowego. Żaden z tych ruchów nie ma w sondażach większości.

Nic z tego nie pozwala przewidzieć zdarzenia wyzwalającego. Cztery siły pokazują, które państwa zmierzają ku jednoczesnej porażce kilku z nich, ale nie potrafią powiedzieć, co przechyli któreś z tych państw ani kiedy. Bezpośrednim zapalnikiem w Jugosławii były konstytucyjne manipulacje Miloševicia, a strukturalne warunki narastały przez dekadę. Bezpośrednim zapalnikiem w Związku Radzieckim była nieudana próba puczu, a autorytet Gorbaczowa kruszył się od lat. W Iraku zapalnikiem może być załamanie cen ropy albo pierwszy poważny sprawdzian spójności państwa teraz, gdy siły USA odeszły. W Bośni – prowokacyjny krok RS, który wyczerpie cierpliwość społeczności międzynarodowej, albo osłabnięcie międzynarodowej uwagi na tyle, że nikt nie będzie już tej architektury podtrzymywał.

Siły, które od 2017 roku chroniły mapę (obecność wojskowa USA, integracja z UE, architektura z Dayton), nigdy nie były trwałymi elementami krajobrazu, a w Iraku pierwszej z nich już nie ma. To wybory polityczne, podtrzymywane pieniędzmi i strategiczną uwagą i wystawione na tę samą presję transakcyjną, która rozstrzygnęła o losie kurdyjskiego referendum. W 2017 roku Kurdowie mieli głosy, ale nie mieli Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, Turcji, Iranu ani Bagdadu, a referendum upadło przy trzech nienaruszonych siłach. W Iraku jedno z tych zewnętrznych mocarstw od tamtej pory spakowało się i wyjechało. W Bośni Amerykanie i Europejczycy, którzy utrzymują w ruchu architekturę z Dayton, nie potrafią się zgodzić, kto ma nią kierować.

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Amar Preciado – Pexels

Najważniejsze źródła i bibliografia

ADST (Association for Diplomatic Studies and Training). „Brčko District: Reflections From U.S. Diplomats.” [Dayton 51/49 territorial split; Brčko and the Posavina corridor.] https://adst.org/brcko/

Al Jazeera. „Iraqi forces plan takeover of Kurdish region’s borders.” September 29, 2017. https://www.aljazeera.com/news/2017/9/29/iraqi-forces-plan-takeover-of-kurdish-regions-borders

Al Jazeera. „Masoud Barzani to step down as KRG president.” October 29, 2017. https://www.aljazeera.com/news/2017/10/29/masoud-barzani-to-step-down-as-krg-president

Al Jazeera. „Territory lost by Kurds in Iraq.” November 1, 2017. https://www.aljazeera.com/news/2017/11/1/territory-lost-by-kurds-in-iraq

Al Jazeera. „Bosnia’s top court upholds political ban on Bosnian Serb leader Dodik.” November 4, 2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/11/4/bosnias-top-court-upholds-political-ban-on-bosnian-serb-leader-dodik

Anadolu Agency. „Iran closes border with Iraq’s Kurdish region.” October 15, 2017. https://aa.com.tr/en/middle-east/iran-closes-border-with-iraq-s-kurdish-region-baghdad/936410

Anadolu Agency. „US, coalition partners conclude military mission in Iraq.” September 30, 2026. https://aa.com.tr/en/world/us-coalition-partners-conclude-military-mission-in-iraq-pentagon/4073495

Ara. „Only 12% of companies have completed the transfer of their headquarters.” December 16, 2017. https://en.ara.cat/misc/only-of-companies-completed-headquarters_1_1258477.html

Associated Press. „Iraq’s population grew to 45.4 million according to the first survey in decades.” November 25, 2024. https://www.dtnpf.com/agriculture/web/ag/news/article/2024/11/25/iraqs-population-grew-45-4-million

Associated Press. „Officials say US forces on track to complete Iraq pullout by Sept. 30.” August 12, 2026. https://adn.com/nation-world/2026/08/12/officials-say-us-forces-on-track-to-complete-iraq-pullout-by-sept-30

Associated Press. „Catalan separatists lose majority as Spain’s Socialists win regional elections.” May 13, 2024 (via NPR and NBC News). https://www.npr.org/2024/05/13/1250850900/catalan-separatists-lose-majority-as-spains-socialists-win-regional-elections · https://www.nbcnews.com/news/world/spain-elections-catalan-separatists-lose-majority-union-socialists-win-rcna151932

AFP. „Separatists win Quebec election but fall short of majority.” October 6, 2026. https://kuwaittimes.com/article/51050/world/separatists-win-quebec-election-but-fall-short-of-majority/

Balkan Insight. „Bosnian Serb Leader Dodik Convicted of Defying International Official.” February 26, 2025. https://balkaninsight.com/2025/02/26/bosnian-serb-leader-dodik-convicted-of-defying-international-official/

Balkan Insight. „Bosnian Court Commutes Milorad Dodik’s Jail Sentence to a Fine.” August 12, 2025. https://balkaninsight.com/2025/08/12/bosnian-court-commutes-milorad-dodiks-jail-sentence-to-a-fine/

Belgian Constitution, Article 99. Constitute Project. https://www.constituteproject.org/constitution/Belgium_2014

Belga (via DH). „Bruxelles ne bénéficie pas des richesses qu’elle produit, la Wallonie déficitaire” (National Bank of Belgium regional study). October 23, 2025. https://www.dhnet.be/dernieres-depeches/2025/10/23/bruxelles-ne-beneficie-pas-des-richesses-quelle-produit-la-wallonie-deficitaire-5LTPWKLZ45HAXND2EVVY2EKMFM/

Belgian Chamber of Representatives. Results of the federal elections of June 9, 2024. https://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/pri/fiche/en_09_02.pdf

Belgian FPS Foreign Affairs. „Brussels, international capital city: an asset for our country.” https://diplomatie.belgium.be/en/policy/policy-areas/highlighted/brussels-international-capital-city-asset-our-country

Beta Briefing. „PIC again fails to appoint new High Representative for Bosnia and Herzegovina.” July 14, 2026. https://betabriefing.com/news/region/35612-pic-again-fails-to-appoint-new-high-representative-for-bosnia-and-herzegovina

Brussels Times. „English increasingly gaining ground in Brussels as multilinguality becomes necessity” (BRIO Language Barometer). 2024. https://www.brusselstimes.com/1046473/english-increasingly-gaining-ground-in-brussels-as-multilinguality-becomes-necessity

Catalan News. „Pro-independence support falls to 38%, with those against it at 54%.” March 27, 2025. https://www.catalannews.com/politics/item/independence-support-falls-against-27-march-2025-ceo-barometer

Catalan News. „Support for Catalan independence plummets among youth over last decade.” September 11, 2025. https://www.catalannews.com/society-science/item/support-for-catalan-independence-plummets-among-youth-over-last-decade

Christian Science Monitor. „Yugoslavia’s Tito: now comes the test of his 'collective leadership’.” May 5, 1980. https://www.csmonitor.com/layout/set/amphtml/1980/0505/050541.html

Christian Science Monitor. „Germany’s Strong Stance Wins Out.” December 18, 1991. https://www.csmonitor.com/1991/1218/18031.html

Christian Science Monitor. „Soviets Approve Gorbachev Plan To Save Union.” March 19, 1991. https://www.csmonitor.com/1991/0319/19011.html

CoinWeek. „Gold Daesh coinage of the caliphate.” https://www.coinweek.com/gold-daesh-coinage-caliphate/

CTV News. „Majority of young Quebecers back independence: poll.” August 8, 2025. [Same CROP poll: 56 percent of 18-to-34-year-olds „in favour” of independence; 47 percent is the share also ready to vote Yes.] https://www.ctvnews.ca/montreal/article/majority-of-young-quebecers-back-independence-poll/

CTV News. „Leaders react as Parti Québécois forms minority government.” October 6, 2026. https://www.ctvnews.ca/montreal/quebec-election-2026/article/leaders-react-as-parti-quebecois-forms-minority-government/

Dagher, Munqith. „Don’t Be Deceived by Reported Electoral Turnout: Analyzing Iraq’s Elections by the Numbers.” Washington Institute for Near East Policy. December 30, 2025. https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/dont-be-deceived-reported-electoral-turnout-analyzing-iraqs-elections-numbers

Dodge, Toby. „Iraq and Muhasasa Ta’ifia: The External Imposition of Sectarian Politics.” Foreign Policy Centre. November 12, 2018. https://fpc.org.uk/iraq-and-muhasasa-taifia-the-external-imposition-of-sectarian-politics/

EBSCO Research Starters. „Belgian Revolution.” https://www.ebsco.com/research-starters/history/belgian-revolution

Ethics & International Affairs (Cambridge University Press). „Botching the Balkans: Germany’s Recognition of Slovenia and Croatia.” https://www.cambridge.org/core/journals/ethics-and-international-affairs/article/abs/botching-the-balkans-germanys-recognition-of-slovenia-and-croatia/25566253E71421E7995F34BE900D7BBB

Euronews. „CaixaBank, Gas Natural and Banco Sabadell quit Catalonia.” October 6, 2017. https://www.euronews.com/2017/10/06/spain-caixabank-and-gas-natural-banco-sabadell-quit-catalonia

Euronews. „Flemish nationalist Bart De Wever sworn in as Belgian prime minister.” February 3, 2025. https://www.euronews.com/my-europe/2025/02/03/flemish-nationalist-bart-de-wever-sworn-in-as-belgian-prime-minister

EUFOR Althea. „Background.” https://euforbih.org/index.php/en/background

European Commission. „EU–Bosnia and Herzegovina relations.” Enlargement. https://enlargement.ec.europa.eu/countries/bosnia-and-herzegovina_en

EU Delegation to Bosnia and Herzegovina. „Two years since the green light for accession negotiations.” 2026. https://www.eeas.europa.eu/delegations/bosnia-and-herzegovina/two-years-green-light-accession-negotiations-%e2%80%93-there-still-political-will-bosnia-and-herzegovina_en

European Western Balkans. „US lifts sanctions on Dodik and his closest associates.” October 29, 2025. https://europeanwesternbalkans.com/2025/10/29/us-lifts-sanctions-on-dodik-and-his-closest-associates/

European Western Balkans. „Louis J. Crishock appointed as the Acting High Representative for BiH.” July 1, 2026. https://europeanwesternbalkans.com/2026/07/01/louis-j-crishock-appointed-as-the-acting-high-representative-for-bih/

European Western Balkans. „What are the preliminary results of BiH’s general elections?” October 5, 2026. https://europeanwesternbalkans.com/2026/10/05/what-are-the-preliminary-results-of-bihs-general-elections/

Government of Canada. Clarity Act (S.C. 2000, c. 26). Assented to June 29, 2000. https://laws-lois.justice.gc.ca/PDF/C-31.8.pdf

Gulf Times/AFP. „Erdogan threatens Iraqi Kurds with border closure, oil block.” 2017. https://www.gulf-times.com/story/565059/erdogan-threatens-iraqi-kurds-with-border-closure-oil-block/amp

Guinness World Records. „Longest time without a government in peacetime.” https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/96893-longest-time-without-a-government-in-peacetime

Hanns Seidel Stiftung. „Arizona follows Vivaldi.” 2025. https://europe.hss.de/en/news/arizona-follows-vivaldi-news12510/

Indirect Taxation Authority of Bosnia and Herzegovina. „About us.” https://www.uino.gov.ba/portal/en/about-us/

International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Prosecutor v. Slobodan Milošević, Amended Indictment (Bosnia and Herzegovina), Case No. IT-02-54-T, paragraph 28. 2004. https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-ai040421-e.htm

International Monetary Fund. „IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with Iraq.” July 9, 2025. https://www.imf.org/en/news/articles/2025/07/08/pr-25243-iraq-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation

Iraq Business News. „Surge in voter turnout in Iraq’s parliamentary elections” (IHEC figures). November 12, 2025. https://www.iraq-businessnews.com/2025/11/12/surge-in-voter-turnout-in-iraqs-parliamentary-elections/

Istituto Affari Internazionali. „The 'Israel Factor’ and the Iraqi-Kurdish Quest for Independence.” 2017. https://www.iai.it/it/pubblicazioni/c05/israel-factor-and-iraqi-kurdish-quest-independence

Janes. „Iraq takes full control of Ain al-Asad Air Base.” January 2026. https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/iraq-takes-full-control-of-ain-al-asad-air-base

Kosovo Presidency. „Acting President Haxhiu’s address at the 9th Ambassadors’ Conference.” August 2026. https://president-ksgov.net/en/acting-president-haxhius-address-at-the-9th-ambassadors-conference/

Kurdistan24. „’Yes’ vote wins by 92.7 percent in Kurdistan Referendum: Initial result.” September 27, 2017. https://www.kurdistan24.net/en/story/372844

La Presse Canadienne (via Ma Beauce). „Paul St-Pierre Plamondon prévoit un référendum après Trump, en 2029 ou 2030.” August 18, 2026. https://mabeauce.com/2026/08/18/paul-st-pierre-plamondon-prevoit-un-referendum-apres-trump-en-2029-ou-2030/

N-VA. „La N-VA a déposé ses listes partout en Wallonie et dévoile ses têtes de liste.” April 16, 2024. https://francais.n-va.be/actualite/la-n-va-a-depose-ses-listes-partout-en-wallonie-et-devoile-ses-tetes-de-liste

NacióDigital. „El suport a la independència revifa en el punt més alt des de la sentència del procés” (CEO barometer). July 9, 2026. https://naciodigital.cat/societat/el-suport-a-la-independencia-revifa-en-el-punt-mes-alt-des-de-la-sentencia-del-proces.html

New Arab, The. „Main Kurdish parties yet to decide on Iraq president candidate as deadline nears.” January 18, 2022. [Muhasasa allocation: Kurdish president, Shia prime minister, Sunni speaker.] https://www.newarab.com/news/main-kurdish-parties-yet-decide-iraq-president-choice

Office of the High Representative. „Entities have no right to secede under the Dayton Peace Agreement.” September 19, 2014. https://www.ohr.int/entities-have-no-right-to-secede-under-the-dayton-peace-agreement-3/

Office of the High Representative, Defence Reform Commission. „AFBiH: A Single Military Force for the 21st Century.” 2005. https://www.ohr.int/ohr-dept/pol/drc/pdf/drc-report-2005-eng.pdf

Office of the High Representative. General information (budget 2026/2027). https://www.ohr.int/about-ohr/general-information/

Office of the High Representative. „Brčko Supervisor Roderick Moore suspends functions.” 2012. https://www.ohr.int/brko-supervisor-roderick-moore-suspends-functions/?print=pdf

Office of the High Representative. „Brčko Supervision.” https://www.ohr.int/brcko-supervision/

Office of the High Representative. „Acting High Representative Louis J. Crishock assumes office.” July 1, 2026. https://www.ohr.int/acting-high-representative-louis-j-crishock-assumes-office/

OSW Centre for Eastern Studies. „Snap presidential election in Republika Srpska: Dodik’s candidate wins.” November 26, 2025. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2025-11-26/snap-presidential-election-republika-srpska-dodiks-candidate-wins

Parliament of Wallonia. „Current composition.” Wallonie.be. https://www.wallonie.be/en/stakeholders-and-institutions/wallonia/parlement-de-wallonie/current-composition

Pew Research Center. „Who are the Iraqi Kurds?” August 20, 2014. https://www.pewresearch.org/short-reads/2014/08/20/who-are-the-iraqi-kurds/

Qc125. „Êtes-vous favorable à la souveraineté… ET prêt à voter oui ?” (CROP poll). August 8, 2025. https://www.qc125.ca/p/etes-vous-favorable-a-la-souverainete?action=share

Rudaw. „Abdulqadir al-Dakhil elected governor of Nineveh.” February 5, 2024. https://www.rudaw.net/english/categories/iraq/781989

Reuters. „US lifts sanctions on Bosnian Serb leader Dodik and his allies.” October 29, 2025. https://www.cyprus-mail.com/2025/10/29/us-lifts-sanctions-on-bosnian-serb-leader-dodik-and-his-allies

RFE/RL. „Montenegro: Preliminary Count Shows Independence Referendum Passing.” May 23, 2006. https://www.rferl.org/a/1068591.html

RFE/RL. „Bosnian War 'Killed Fewer’ Than Previously Thought” (Research and Documentation Center). June 21, 2007. https://www.rferl.org/a/1077262.html

Security Council Report. „Bosnia and Herzegovina: Adoption of a Presidential Statement on the 30th Anniversary of the Dayton Peace Agreement.” December 2025. https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2025/12/bosnia-and-herzegovina-adoption-of-a-presidential-statement-on-the-30th-anniversary-of-the-dayton-peace-agreement.php

Shafaq News. „Oil revenues anchor 88% of Iraq’s 2025 budget.” 2026. https://shafaq.com/en/Economy/Oil-revenues-anchor-88-of-Iraq-s-2025-budget

Statbel (Belgian Statistical Office). Population by place of residence, January 1, 2026. https://bestat.statbel.fgov.be/bestat/api/views/3ebe4ddc-27e6-4d3d-a6c0-3121df828953/result/HTML

Statista. „The countries with partial UN recognition.” 2023. https://www.statista.com/chart/amp/29371/un-partial-recognitions

338Canada. Léger Quebec sovereignty poll, September 2026. https://338canada.com/quebec/20260905-leg-ind.htm

UCLA African Studies Center. Eritrea country profile. https://international.ucla.edu/asc/countries/96738

UNHCR Canada. „Ukraine: Inside one of the largest crises in the world.” https://www.unhcr.ca/news/inside-largest-human-displacement-crisis-world

United Nations. Growth in United Nations membership. https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership

United Nations. Member States. https://www.un.org/en/about-us/member-states

US Department of Defense / Breaking Defense. „US announces coalition mission in Iraq to end by 2025.” September 27, 2024. https://breakingdefense.com/2024/09/us-announces-coalition-mission-in-iraq-to-end-by-2025-but-not-withdrawing/

US Department of State, Office of the Historian. „The Collapse of the Soviet Union.” https://history.state.gov/milestones/1989-1992/collapse-soviet-union

VOA. „Iraqi Military: Islamic State Only Holds 7 Percent of Country.” April 11, 2017. https://www.voanews.com/a/iraq-military-islamic-state/3805349.html

VOA. „Iraq Recaptures More Kirkuk Oil Fields.” October 15, 2017 (updated October 17, 2017). https://www.voanews.com/a/iraqi-forces-enter-kurdish-held-kirkuk/4071890.html

VRT NWS. „Flemish independence no longer a must for N-VA leader Bart De Wever.” June 6, 2024. https://www.vrt.be/vrtnws/en/2024/06/06/flemish-independence-no-longer-a-must-for-n-va-leader-bart-de-we/

Wilson, Paul. „Czechoslovakia: The Pain of Divorce.” New York Review of Books, December 17, 1992. https://www.nybooks.com/articles/1992/12/17/czechoslovakia-the-pain-of-divorce/

Wilson Center. „Timeline: the Rise, Spread, and Fall of the Islamic State.” https://www.wilsoncenter.org/article/timeline-the-rise-spread-and-fall-the-islamic-state

Yale Law School, Avalon Project. Treaty of Versailles, Part III (Article 34). https://avalon.law.yale.edu/imt/partiii.asp