Dlaczego spadek przestępczości nie zawsze opróżnia więzienia

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: 25 października 2026 · 17 min czytania

Czterech mężczyzn i w połowie puste więzienie

We wtorek 18 sierpnia 2026 roku w estońskiej bazie lotniczej Ämari wylądował czarterowy samolot ze Szwecji z czterema więźniami na pokładzie. Uzbrojony oddział konwojowy estońskiej Służby Więziennej przewiózł ich z lotniska do więzienia w Tartu. Byli pierwszymi osadzonymi wysłanymi za granicę na mocy umowy o wynajmie miejsc, którą oba rządy podpisały w czerwcu 2025 roku, a której praktyczne szczegóły uzgodniły niespełna dwa tygodnie przed lotem.

Estonia miała miejsca w nadmiarze. We wrześniu 2026 roku za kratami przebywało tam około 1 600 osób, mniej niż kiedykolwiek od odzyskania niepodległości w 1991 roku, a więzienie w Tartu stało w połowie puste, gdy rząd zgodził się przyjąć do 600 szwedzkich osadzonych. Szwecja miała odwrotny problem. Liczba więźniów podwoiła się tam w ciągu dziesięciu lat do 2025 roku i przekroczyła 11 200, głównie za sprawą przemocy gangów i surowszych wyroków. Mężczyźni w samolocie byli dorosłymi więźniami odbywającymi długie kary, a umowa stanowi, że żaden z nich nie wyjdzie na wolność w Estonii. Wszyscy wrócą do Szwecji przed końcem kary.

Mniej więcej sześć tygodni później Anglia i Walia zaczęły wypuszczać więźniów partiami. Nowe przepisy przesunęły moment zwolnienia większości uprawnionych osadzonych na jedną trzecią kary, bo bez nich miejsca w więzieniach miały skończyć się zupełnie do listopada.

Jeden rząd wysłał więźniów za granicę, drugi wypuścił ich wcześniej, ale oba rozwiązywały to samo równanie. To, jak bardzo przepełniony jest system więziennictwa, zależy od trzech decyzji, które podejmują różni ludzie w różnym tempie. Ktoś decyduje, kto trafia do środka, ktoś decyduje, jak długo tam zostaje, a ktoś jeszcze inny – ile jest miejsc, z których da się korzystać. Przestępczość wpływa na pierwszą z tych decyzji tylko za pośrednictwem policji, prokuratorów i sądów, a rodzaj spraw, które trafiają do sądu, kształtuje też długość pobytu. Kiedy te trzy decyzje się rozjeżdżają, kraj może zostać bez cel w dekadzie spadającej przestępczości, a przyczyna niedoboru może leżeć wiele lat przed kryzysem.

Większość systemów, choć nie wszystkie

Przepełnienie jest powszechne, choć nie wszechobecne. W mniej więcej dwóch trzecich krajów, które podają dane, więzienia mieszczą więcej ludzi, niż przewidywano. To szacunek oparty na najnowszych danych każdego kraju z lat 2015–2024, a każdy kraj liczy się raz, więc małe państwo wyspiarskie waży tyle samo co kraj, w którym siedzą setki tysięcy więźniów. Opisuje, ile systemów jest przepełnionych, a nie, ilu więźniów żyje w ciasnocie.

W Europie sytuacja wygląda spokojniej. 31 stycznia 2025 roku 16 z 50 administracji więziennych objętych corocznym badaniem Rady Europy przetrzymywało więcej osób, niż wynosiła ich deklarowana pojemność, czyli mniej więcej jedna trzecia. Anglii i Walii, które kilka miesięcy przed tym liczeniem zaczęły wcześniej zwalniać więźniów, nie było w tej grupie.

Częściowo wyjaśnia to mianownik. Każdy kraj sam decyduje, co uznaje za swoją pojemność, a jedna z powszechnie stosowanych miar, pojemność operacyjna, jest wielkością administracyjną, którą można podnieść, co zarazem sprawia, że przepełnienie wygląda na mniejsze. System może wykazywać na papierze wolne miejsca, podczas gdy personel już umieszcza po dwie osoby w celach zbudowanych dla jednej.

Co znaczy „pełne”

Więzienie ma więcej niż jedną pojemność. Pojemność projektowa to liczba osób, dla której zaprojektował je architekt lub planista. Pojemność operacyjna to liczba, jaką może pomieścić przy danym personelu i usługach. Anglia i Walia dodają trzecią miarę, Certified Normal Accommodation, którą Służba Więzienna nazywa dobrym, przyzwoitym standardem, jaki chce zapewnić każdemu więźniowi: więzieniem bez przepełnienia. Pod koniec września 2026 roku więziennictwo Anglii i Walii miało w użyciu 81 361 takich miejsc i przetrzymywało 87 499 osób. Jego użyteczna pojemność operacyjna wynosiła 89 055 miejsc i była to liczba, od której odjęto już 1 640 miejsc jako margines operacyjny, bo więźniów trzeba rozdzielać według płci, wieku, kategorii bezpieczeństwa i statusu skazania, niektórzy nie mogą bezpiecznie dzielić celi, a wolne łóżko w niewłaściwej części kraju na nic się nie zda. Gdy pojemność operacyjna więzienia przewyższa jego liczbę miejsc bez przepełnienia, służba klasyfikuje je jako potencjalnie przepełnione. Amerykański stan Alabama pokazuje, jak daleko te miary mogą się rozejść. Pod koniec 2023 roku w jego więzieniach przebywało 21 046 osób: 173,7% pojemności projektowej i 95,6% pojemności operacyjnej.

Arytmetyka pełnego więzienia

Liczba więźniów zmienia się każdego dnia o liczbę osób, które trafiają do środka, minus liczbę tych, które wychodzą. Jeśli przyjęcia i średnia długość pobytu utrzymują się na stałym poziomie dostatecznie długo, populacja ustala się mniej więcej na poziomie rocznej liczby przyjęć pomnożonej przez średni czas, jaki każda osoba spędza za kratami. Prawdziwe systemy rzadko pozostają w spoczynku tak długo, więc wzór jest tylko szkicem, ale wyjaśnia większość tego, co nastąpi dalej.

Amerykańskie areszty lokalne pokazują obie połowy tego iloczynu. W ciągu roku do czerwca 2024 roku odnotowały 7,9 mln przyjęć, a mimo to przeciętnego dnia przebywało w nich 667 700 osób. Przyjęci spędzali tam średnio około miesiąca, zanim wyszli. To średnia z bardzo różnych przypadków, ale pokazuje, że ogromny strumień przyjęć może współistnieć ze skromną populacją, gdy pobyty są krótkie.

Weźmy teraz hipotetyczny system o okrągłych liczbach. Przyjmuje 1 000 osób rocznie i trzyma każdą z nich przez dwa lata, więc po ustabilizowaniu mieści około 2 000. Ustawodawcy nakazują następnie, by każdy nowo przyjęty przebywał w środku dwa i pół roku, przy czym ci, którzy już siedzą, zachowują dotychczasowe daty zwolnienia, a w przestępczości, zatrzymaniach i skazaniach nic się nie zmienia. System potrzebuje teraz około 2 500 miejsc. Dodatkowe 500 nie pojawia się w dniu uchwalenia ustawy. Przez pierwsze dwa lata nie dzieje się nic widocznego, bo nikt skazany według nowej reguły i tak nie wyszedłby wcześniej. Dopiero potem wyjścia zaczynają nie nadążać za przyjęciami, a populacja rośnie przez kolejne pół roku, aż ustali się na nowym poziomie. W prawdziwym systemie, z karami każdej długości, ten wzrost rozmywa się na wiele lat. Tak czy inaczej rachunek za zmianę w wymiarze kar przychodzi długo po głosowaniu i może trafić do innego rządu.

Ten sam wzór widać w całej Europie. Kraje o wysokim wskaźniku uwięzienia zwykle dłużej trzymają ludzi za kratami, a średnia długość pozbawienia wolności jest głównym czynnikiem decydującym o tym, ilu więźniów ma dany kraj.

Każda z tych decyzji ma własne dźwignie. Przyjęcia zależą od tego, czym zajmuje się policja, jakie zarzuty stawiają prokuratorzy, czy sądy wybierają więzienie, czy ludzi zatrzymuje się w areszcie przed procesem i czy osoby już zwolnione odsyła się z powrotem. Długość pobytu zależy od kar zapisanych przez ustawodawców, wyroków wydawanych przez sędziów i momentu, w którym prawo pozwala więźniowi wyjść. Liczba miejsc zależy od tego, co się buduje, co się remontuje i za co płaci ministerstwo finansów. Anglia i Walia pokazują, jak wszystkie trzy mogą się nawarstwiać.

Jak Anglia i Walia zapełniły więzienia, choć przestępczość spadała

W latach 1993–2012 liczba więźniów w Anglii i Walii niemal się podwoiła, z około 44 000 do prawie 87 000. Nie napędzał jej wzrost przestępczości. Badanie Crime Survey for England and Wales pokazuje, że kradzieży, niszczenia mienia i przemocy ubywa od połowy lat dziewięćdziesiątych, choć w roku do marca 2016 roku większość dorosłych wciąż sądziła, że przestępczość w kraju rośnie. Szerszy wskaźnik główny tego badania, uwzględniający także oszustwa i nadużycia komputerowe, w roku do czerwca 2026 roku wciąż był niższy niż w 2017 roku, choć w ostatnim roku nie wykazał istotnej zmiany. Niezależny przegląd polityki karnej (Independent Sentencing Review), powołany przez rząd, który przedstawił wnioski w 2025 roku, stwierdził, że wzrostu liczby więźniów nie da się wyjaśnić rosnącą przestępczością.

Część tego wzrostu weszła frontowymi drzwiami. W 1993 roku 16% osób skazanych za przestępstwa z kategorii indictable offences, czyli poważniejsze czyny, które mogą trafić przed ławę przysięgłych, dostawało karę bezwzględnego pozbawienia wolności. Do 2024 roku ten odsetek wzrósł o ponad 16 punktów procentowych, czyli ponad dwukrotnie. W tych samych latach kurczyła się alternatywa: liczba orzeczeń community order, kar odbywanych poza więzieniem pod nadzorem i na określonych warunkach, spadła w latach 2010–2024 o 61%. Krótkie kary więzienia wypadają też słabo w porównaniu z tym, co zastąpiły. Kiedy Ministerstwo Sprawiedliwości dobrało w pary dorosłych sprawców z 2016 roku według ich cech i przeszłości, u tych, którzy dostali karę pozbawienia wolności poniżej roku, odsetek udowodnionych powrotów do przestępstwa w kolejnym roku był o około 4 punkty procentowe wyższy niż u tych, którzy dostali kary wolnościowe lub w zawieszeniu. Porównywane grupy stanowiły niewielki wycinek osób ze stosunkowo utrwalonymi problemami, a dobór w pary to nie randomizowane badanie, więc jest to związek statystyczny, ale wskazuje on w przeciwną stronę niż nadzieja, że krótki pobyt za kratami sprowadzi ludzi na dobrą drogę.

Druga część przyszła wraz z długością pobytu. Średni wyrok pozbawienia wolności za przestępstwa tej kategorii wydłużył się z 16 miesięcy w 1993 roku do 22,5 miesiąca w czerwcu 2024 roku. W sprawach o zabójstwo średni minimalny okres kary wzrósł z 13 lat w 2000 roku do 21 lat w 2021 roku. Analizując lata 2010–2023, przegląd ustalił, że główną siłą napędową było surowsze karanie za te same kategorie przestępstw. Zmiany w strukturze spraw trafiających do sądów miały stosunkowo niewielki udział, choć od 2020 roku zyskały na znaczeniu, być może dlatego, że sądy, nadrabiając zaległości po pandemii, dawały pierwszeństwo poważnym sprawom.

Prawnicy, którzy przedstawili swoje stanowiska w ramach przeglądu, opisywali, jak zmiana na szczycie skali wędruje w dół. Stowarzyszenie adwokatów karnistów Criminal Bar Association stwierdziło, że podnoszenie kar maksymalnych i minimalnych wydłuża wyroki „na całej linii”, w sprawach mniej poważnych tak samo jak w najpoważniejszych. Sam przegląd uznał, że polityczna narracja „twardej ręki wobec przestępczości” zaszkodziła polityce karnej. Kilka dodatkowych miesięcy na wyrok, pomnożone przez każdy wyrok tego rodzaju, odkłada się w celach powoli, bo każda nowa grupa więźniów zostaje w środku dłużej niż do dnia, w którym kiedyś by wyszła.

Szwecja trafiła w te same kleszcze częściowo przez frontowe drzwi. Szwedzkie sądy orzekły w 2023 roku kary więzienia na łącznie nieco poniżej 200 000 miesięcy, dwa razy więcej niż w 2014 roku. Częściowo wynikało to z sukcesów policji w walce z gangami. Na początku 2025 roku od dwóch lat było mniej śmiertelnych strzelanin i więcej wyroków skazujących, a służba więzienna z trudem nadążała z przyjmowaniem ludzi, których do niej kierowano. Wykrywanie większej liczby przestępstw zwiększa przyjęcia tak samo, jak dłuższe kary wydłużają pobyt, a pełne więzienie może być oznaką jednego albo drugiego.

Kto wraca, a kto czeka

Dwie grupy powiększają populację więzienną, choć nikt nie dostaje nowego wyroku za nowe przestępstwo.

Pierwsza to ludzie odesłani z powrotem. W Anglii i Walii wyjście z więzienia nie kończy kary. Resztę odbywa się na wolności, na zwolnieniu warunkowym (on licence), według warunków ustalonych przez kuratorów, a ich naruszenie może oznaczać odwołanie zwolnienia i powrót do więzienia. W 1993 roku liczbę osób przebywających danego dnia w więzieniu po odwołaniu zwolnienia szacowano na mniej niż 100. W 2025 roku było ich około 13 500.

Rząd zaczął poruszać tą dźwignią. Odwołanie zwolnienia miało dawniej trzy formy: na stałe 14 dni, na stałe 28 dni albo bezterminowe odwołanie „standardowe”, które mogło trzymać kogoś w środku, dopóki minister sprawiedliwości lub Rada ds. Zwolnień Warunkowych (Parole Board) ponownie go nie zwolnili albo dopóki nie skończyła się kara. Od czerwca 2025 roku standardowe odwołanie ograniczono dla większości sprawców, a od końca marca 2026 roku dwa krótkie stałe okresy zastąpiło jedno 56-dniowe odwołanie, przy czym osoby, które spędziły już po odwołaniu ponad 56 dni, wypuszczano partiami. Jednocześnie sądom polecono przyjmować domniemanie, że kary do 12 miesięcy powinny być zawieszane. Wygląda na to, że te zmiany razem przyczyniły się do spadku liczby więźniów o około 1 600 między marcem a kwietniem 2026 roku. Spadek nie trwał długo. We wrześniu liczba więźniów znów była bliska rekordu.

Druga grupa to ludzie czekający na sąd. Na świecie w 2024 roku w tymczasowym areszcie przebywało około 3,6 mln więźniów, a odsetek więźniów bez wyroku od dekady utrzymuje się na poziomie około 30%. Agencja ONZ do spraw narkotyków i przestępczości uznaje nadmierne stosowanie tymczasowego aresztowania za jedną z głównych przyczyn przepełnienia w wielu krajach. Tu arytmetyka długości pobytu odnosi się do tempa pracy sądów: każdy miesiąc, przez który sprawa czeka, to miesiąc, który tymczasowo aresztowany spędza w celi.

W Anglii i Walii ta dźwignia przesunęła się we właściwą stronę. Liczba aresztowanych tymczasowo rosła od początku 2020 roku, po czym w roku do 30 czerwca 2026 roku spadła o 13%. Institute for Government, londyński think tank śledzący funkcjonowanie usług publicznych, przypisuje największy pojedynczy udział w niedawnym spadku liczby więźniów szybszemu rozpatrywaniu spraw przez sądy. We Francji liczba aresztowanych zmierza w przeciwną stronę. Bez wspólnot zamorskich liczba francuskich „prévenus” 1 października 2026 roku była o 10,8% wyższa niż rok wcześniej. Kategoria ta obejmuje osoby jeszcze nieosądzone oraz skazanych, których wyrok nie jest jeszcze prawomocny, na przykład dlatego, że się odwołali.

Dlaczego nowych miejsc przybywa za wolno

Trzecią decyzję, o liczbie miejsc, podejmują inni ludzie, z innego budżetu i w znacznie wolniejszym rytmie. National Audit Office, organ kontrolujący wydatki publiczne na rzecz brytyjskiego parlamentu, powiedział to wprost w grudniu 2024 roku. Uznał, że kryzys więzienny jest skutkiem tego, że poprzednie rządy nie zdołały „dostosować polityki w zakresie wymiaru sprawiedliwości do finansowania infrastruktury więziennej”. Surowsze kary i więcej policjantów podniosły przewidywane zapotrzebowanie na miejsca, a lata niedoinwestowania utrzymania budynków sprawiły, że Ministerstwo Sprawiedliwości i służba więzienna były źle przygotowane, by na to odpowiedzieć. Urząd nazwał ich plan rozbudowy nierealistycznym i stwierdził, że rząd nie uczynił go priorytetem.

Służba więzienna w Anglii i Walii buduje, a mimo to ledwie posuwa się naprzód. Od 2024 roku przybyło około 3 200 nowych miejsc, ale Institute for Government szacuje, że przyrost netto to „najwyżej kilkaset miejsc”, bo podobną liczbę starych cel wyłączono z użytku z powodu złego stanu technicznego, zagrożeń dla bezpieczeństwa lub innych problemów. W grudniu 2024 roku zaległości w remontach więzień sięgały 1,8 mld funtów. Oddanie do użytku nowego więzienia trwa co najmniej siedem lat, a Ministerstwo Sprawiedliwości twierdzi, że od ponad dekady nie nabyło żadnych nowych gruntów, więc poza już zaplanowanymi nie ma odpowiednich działek. Za niedoborem stoją cztery odrębne porażki: budowa idzie powoli, stare cele wycofuje się niemal tak szybko, jak otwiera się nowe, ministerstwu skończyła się własna ziemia, a pieniędzy od początku nie dopasowano do ustaw o wymiarze kar.

Francja wpadła w tę samą pułapkę. Krajowy plan ogłoszony w 2018 roku obiecywał 15 000 dodatkowych miejsc w więzieniach, a do połowy października 2026 roku oddano nieco ponad 8 000. Dominique Simonnot, francuska inspektor więzień, której kadencja skończyła się w październiku, wyliczyła, że wchłonięcie obecnego przyrostu liczby więźniów wymagałoby otwierania nowego więzienia co sześć tygodni.

Holandia pokazuje, że cykl może w ciągu dekady wychylić się w obie strony. W ciągu trzech lat do 2017 roku rząd zamknął 19 z niemal 60 więzień. Mniej więcej jedna trzecia holenderskich cel stała pusta, a kraj wynajmował więzienia Belgii i Norwegii. Kryminolodzy tłumaczyli tę nadwyżkę spadkiem przestępczości, falą budowy w latach dziewięćdziesiątych i upowszechnieniem dozoru elektronicznego. Jeden z działaczy związkowych, Frans Carbo, ostrzegał wtedy: „Jeśli teraz zamkniecie więzienia, za kilka lat będziecie musieli je znowu otworzyć”.

Osiem lat później, w marcu 2025 roku, holenderski rząd ogłosił, że jego system więziennictwa znalazł się w stanie, który nazwał „kodem czarnym”: obłożenie przekraczało 99,5%, a zatrzymanych rutynowo zostawiano w policyjnych celach, bo nie było ich gdzie wysłać. Pierwsze kłopoty spowodowały braki kadrowe, podał rząd, ale teraz brakowało już głównie cel, a napędzały to dłuższe okresy pozbawienia wolności oraz więcej młodych dorosłych i więcej osób skierowanych na przymusowe leczenie psychiatryczne. Do czerwca 2026 roku osoby odbywające kary do roku zwalniano nawet o dwa tygodnie wcześniej, a z planów ministerstwa, które wyciekły do mediów, wynikało, że gabinet rozważa objęcie wcześniejszym zwolnieniem kar do dwóch lat. Sanne Struijk, profesor prawa karnego na Uniwersytecie Erazma w Rotterdamie, przypisała niedobór zamykaniu więzień, surowszym wyrokom i zaostrzeniu zasad warunkowego zwolnienia, a nie wzrostowi przestępczości. „W więziennictwie to zawsze przychodzi falami” – powiedziała.

Co daje wynajęta cela

Szwecja płaci Estonii stałą kwotę 22,95 mln euro za dwunastomiesięczny okres przejściowy, w którym miejsca w Tartu są stopniowo uruchamiane. Potem płaci 30,6 mln euro rocznie za utrzymywanie w gotowości 300 miejsc, niezależnie od tego, czy są zajęte, oraz 8 500 euro miesięcznie za każdego więźnia ponad tę liczbę, a obie stawki rosną o 3,5% rocznie od stycznia 2027 roku. W zamian dostaje celę, którą prowadzi personel innego kraju. Estonia wyraża zgodę na każdego więźnia osobno i z pierwszej grupy przyjęła mniej niż połowę kandydatów zgłoszonych przez Szwecję. 27 sierpnia 2026 roku doradcy estońskiego kanclerza sprawiedliwości przeprowadzili niezapowiedzianą kontrolę, gdy w Tartu przebywało 15 szwedzkich osadzonych. Ustalili, że przed przeniesieniem mężczyznom nie przekazano wystarczających informacji o warunkach i zasadach, że bariera językowa utrudniała zrozumienie informacji i że rozmowy wideo nie były jeszcze dostępne, a także mieli wątpliwości, na ile starannie rozważono więzi rodzinne i dobro dzieci. Większość osadzonych, z którymi rozmawiali, mówiła, że sprzeciwiała się przeniesieniu. Dyrektorka więzienia Merle Ulst odpowiedziała, że większość z nich przyjechała dwa dni przed wizytą, a większością problemów już się zajmowano. Norwegia wynajmowała kiedyś holenderskie więzienie o zaostrzonym rygorze w Norgerhaven za około 25 mln euro rocznie.

Argumenty za wystarczającą liczbą miejsc

Niektórych ludzi trzeba izolować, a państwo, które nie potrafi tego robić bezpiecznie, zawodzi w jednym ze swoich podstawowych zadań. Więzienie chroni społeczeństwo przez izolację, mocno ograniczając to, co sprawcy mogą robić na zewnątrz, dopóki są zamknięci. Znaczną część przestępstw popełnia niewielka grupa sprawców notorycznych, więc zamknięcie właściwych osób mogłoby zapobiec wielu szkodom. Bardziej zapełnione szwedzkie więzienia były następstwem realnych sukcesów w skazywaniu członków gangów. Z tej perspektywy odpowiedzią na przepełnienie jest kraj, który ma dość przyzwoitych miejsc na orzekane przez siebie kary, i nadzór, któremu społeczeństwo może ufać w przypadku tych, których zwalnia.

Trudność tkwi w szczegółach, bo izolacja, odstraszanie i powrót do przestępstwa to odrębne efekty i każdy trzeba ocenić osobno. Jeśli chodzi o izolację, badania nie potrafią wiarygodnie wskazać z góry tej niewielkiej grupy odpowiedzialnej za tak wiele przestępstw. Przestępczość gwałtownie spada też mniej więcej od 35. roku życia, więc długi wyrok dla kogoś, kto z wiekiem wyrasta z przestępczości, wciąż go izoluje, ale to kosztowny sposób zapobiegania przestępstwom, których popełnienie i tak stawało się mniej prawdopodobne. Jeśli chodzi o odstraszanie, dokładanie lat do i tak długich kar daje co najwyżej bardzo skromny efekt. A jeśli chodzi o powrót do przestępstwa, ministerialne porównanie krótkich kar więzienia z karami wolnościowymi przemawia przeciwko tym pierwszym.

Salwador jest oczywistym sprawdzianem przeciwnego poglądu. W 2015 roku odnotowano tam ponad 100 zabójstw na 100 000 mieszkańców. Według oficjalnych danych w 2020 roku wskaźnik wynosił 20, a rząd podaje 1,3 za 2025 rok. Stan wyjątkowy, który pozwala na zatrzymania bez nakazu, wprowadzono dopiero w marcu 2022 roku, więc większość spadku w oficjalnych danych nastąpiła wcześniej. Same dane też zakwestionowano. W 2024 roku Jeremy Giles napisał w magazynie „Foreign Policy”, że rząd przestał wliczać ciała znalezione w potajemnych grobach od 2021 roku, a osoby zabite w starciach z policją lub wojskiem od 2022 roku. Do października 2026 roku w ramach stanu wyjątkowego zatrzymano ponad 92 000 osób. Jeśli chodzi o liczbę więźniów, najnowszy szacunek pochodzi od Idhuca, instytutu praw człowieka działającego przy Uniwersytecie Środkowoamerykańskim, który ocenia populację więzienną Salwadoru na 118 369 osób na koniec 2025 roku. Daje to około 2,6 więźnia na miejsce w wyliczeniu, które megawięzienie CECOT uwzględnia tylko w zakresie faktycznie zajętych miejsc. Gdyby zamiast tego liczyć CECOT według pełnej nominalnej pojemności, na jedno miejsce wciąż przypadałoby około 1,67 więźnia. Do października 2026 roku organizacje praw człowieka udokumentowały ponad 500 zgonów osób przetrzymywanych przez państwo w czasie obowiązywania stanu wyjątkowego.

Nawet tam rozmowa zeszła na zwalnianie. 13 października 2026 roku prezydent Nayib Bukele powiedział, że jego rząd rozważa wcześniejsze warunkowe zwolnienie mniej więcej połowy więźniów, którzy współpracowali z gangami, nie mówiąc, kiedy ani według jakich kryteriów. Trzy dni później zawęził tę zapowiedź: przegląd obejmował 10 629 osób oskarżonych o okazjonalną współpracę z gangami, z których mniej więcej połowa mogłaby kwalifikować się do programu pracy prowadzącego do wcześniejszego zwolnienia, a żaden członek gangu, jak zapewnił, nigdy nie wyjdzie na wolność. Żadna z tych wypowiedzi nie ogłaszała decyzji.

Rozstrzygnięcie mogą też wymusić sądy. W 2011 roku w sprawie Brown v. Plata Sąd Najwyższy USA podtrzymał nakaz, zgodnie z którym Kalifornia miała w ciągu dwóch lat zmniejszyć liczbę więźniów do 137,5% pojemności projektowej, ponieważ przepełnienie uniemożliwiało zapewnienie opieki medycznej i psychiatrycznej na poziomie wymaganym przez konstytucję. Kraj, który orzeka kary ponad swoje możliwości, może skończyć tak, że limit wyznaczą za niego sędziowie.

Argument za wystarczającą liczbą bezpiecznych miejsc jest mocny. Potraktowany poważnie, jest argumentem za tym, by płacić za budowę, utrzymanie i prowadzenie tylu miejsc, ilu wymagają krajowe przepisy o wymiarze kar. W Anglii i Walii w roku 2024/25 utrzymanie więźnia kosztowało średnio 56 618 funtów rocznie. To średnia dla całego więziennictwa, a nie koszt jednego dodatkowego więźnia, ale daje wyobrażenie o skali. National Audit Office ustalił, że rządy uchwalały kary, nie finansując miejsc.

Zawór bezpieczeństwa

Kiedy w Anglii i Walii te trzy decyzje się zderzyły, najszybciej dało się poruszyć dźwignią, która wyznacza datę zwolnienia. 6 września 2024 roku liczba więźniów osiągnęła rekordowe 88 521. Cztery dni później rząd przesunął moment automatycznego zwolnienia dla części standardowych wyroków z połowy kary na 40%. Po około sześciu miesiącach liczba więźniów wróciła do poprzedniego szczytu.

Stawka wyczerpania miejsc jest bardzo konkretna. National Audit Office ostrzegł, że gdyby więzienia osiągnęły pełną pojemność, sądy nie mogłyby rozpatrywać spraw, w których podejrzanemu groziłoby więzienie. Rząd sięgnął więc ponownie po tę samą dźwignię.

Na mocy ustawy Sentencing Act 2026 od 1 października 2026 roku większość dorosłych odbywających standardowe kary, którzy odsiedzieliby 40% lub połowę wyroku, wychodzi po jednej trzeciej, a druga grupa, która odsiedziałaby dwie trzecie, wychodzi po połowie. Andy Burnham, wkrótce po objęciu urzędu premiera, wstrzymał program, a potem go zawęził, wyłączając gwałt oraz poważne przestępstwa seksualne wobec dzieci i grooming, a później każdego, kto odbywa karę za bezprawne pozbawienie życia, po fali oburzenia wywołanej możliwym zwolnieniem zabójców posterunkowego Andrew Harpera. W sierpniu napisał, że „po prostu nie da się powstrzymać wcześniejszego zwolnienia wszystkich sprawców bez załamania systemu więziennictwa”. Około 700 osób wyszło 1 października, a około 650 – 13 października; kolejne partie więźniów z coraz dłuższymi wyrokami mają wychodzić do czerwca 2027 roku.

Nic z tego nie skraca wyroku w świetle prawa. Przenosi jego część poza mury. Przy standardowym sześcioletnim wyroku i zwolnieniu po jednej trzeciej skazany spędza dwa lata w więzieniu, dwa lata pod nadzorem kuratora i kolejne dwa na zwolnieniu warunkowym, bez rutynowego nadzoru, ale wciąż z ryzykiem odwołania zwolnienia. W poniedziałek 19 października 2026 roku w więzieniach dla dorosłych mężczyzn były 1 984 wolne miejsca, i to już po odjęciu marginesu operacyjnego. Więzienia, w których miejsca miały skończyć się w listopadzie, znów miały trochę przestrzeni, zrobionej przez wyjęcie czasu z tysięcy wyroków.

Czas, który nie mieści się już w więzieniach, odbywa się pod nadzorem kuratorów. Kuratorzy są „absolutnie przytłoczeni pracą”, jak ujął to Ian Lawrence, sekretarz generalny ich związku zawodowego Napo. Podczas wcześniejszej tury przedterminowych zwolnień, między lutym a sierpniem 2024 roku, 14% wszystkich zwolnionych więźniów spało na ulicy. Elektroniczne opaski należą do narzędzi, które mają przejąć tę część kary, na którą w więzieniu zabrakło miejsca. W 180 sprawach zbadanych przez inspektorów na potrzeby wrześniowego raportu tylko 55% opasek GPS i radiowych założono w terminie, a niektórzy wciąż nie mieli przydzielonego sprzętu nawet pięć miesięcy po tym, jak powinni go dostać.

Powiązane artykuły

• Ukryta arytmetyka imigracji: co naprawdę pokazują badania
• Niewidzialny rynek, który wycenia ludzkie życie
• Ekonomia zaufania: co dzieje się ze społeczeństwem, gdy zaczyna znikać to, dzięki czemu działają rynki

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

• Locked In: The True Causes of Mass Incarceration and How to Achieve Real Reform — John F. Pfaff (2017). Pokazuje, że liczba więźniów zależy od decyzji prokuratorów i wymiaru kar, a nie tylko od przestępczości, wyjaśniając, dlaczego spadek przestępczości nie musi opróżniać cel.
• The Culture of Control: Crime and Social Order in Contemporary Society — David Garland (2001). Klasyczna relacja o tym, jak polityka i lęki społeczne doprowadziły do dłuższych wyroków w Wielkiej Brytanii i Ameryce, niezależnie od trendów przestępczości.
• Crime Control as Industry: Towards Gulags, Western Style — Nils Christie (1993). Klasyczny wywód norweskiego kryminologa, że pojemność więzień rośnie zgodnie z własną logiką instytucjonalną, z nordycką perspektywą bliską przypadkowi Szwecji i Estonii.

Polecane filmy

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Więzienie Pentonville – Wikimedia Commons (Fot.: Reading Tom, CC BY 2.0)

Więzienie w Tartu od strony Emajõgi – Wikimedia Commons (Fot.: Oop, CC BY-SA 3.0)

CECOT z lotu ptaka – Casa Presidencial, El Salvador

Najważniejsze źródła i bibliografia

Republic of Estonia and Kingdom of Sweden. „Agreement on the Enforcement in Estonia of Swedish Sentences of Imprisonment.” Stockholm, 18 June 2025. https://api.riigikogu.ee/api/files/7b06efa7-d92d-4165-9fcb-8785eb9ddb07/download

ERR News. „Photos: First Swedish prisoners arrive at Tartu under prison-rental deal.” 18 August 2026. https://news.err.ee/1610113024/photos-first-swedish-prisoners-arrive-at-tartu-under-prison-rental-deal

ERR News. „Estonia and Sweden sign 'historic’ prison rental space agreement.” 5 August 2026. https://news.err.ee/1610103226/estonia-and-sweden-sign-prison-rental-space-agreement

ERR News. „Swedish prisoners in Estonia: No motivation to strive for a more law-abiding life.” 14 October 2026. https://news.err.ee/1610166235/swedish-prisoners-in-estonia-no-motivation-to-strive-for-a-more-law-abiding-life

ERR News. „Tartu prison director: Dissatisfaction with prison life hardly out of the ordinary.” 15 October 2026. https://news.err.ee/1610167075/tartu-prison-director-dissatisfaction-with-prison-life-hardly-out-of-the-ordinary

EUobserver. „Sweden begins shipping off prisoners to rented Estonian cells.” 18 September 2026. https://euobserver.com/237669/sweden-begins-shipping-off-prisoners-to-rented-estonian-cells/

Reuters (via Yahoo News). „Sweden eyes sending inmates abroad as prisons full due to gang crime wave.” 29 January 2025. https://www.yahoo.com/news/sweden-eyes-sending-inmates-abroad-115805693.html

La Corte, M. L. and Rowland, C. „How will the new prison early release scheme work?” Institute for Government, 6 August 2026. https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/prison-early-release-scheme

Institute for Government. „Performance Tracker 2026: Prisons and probation.” 12 October 2026. https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/performance-tracker-2026/criminal-justice/prisons

UNODC. „Prison Matters 2026: Global prison population and trends.” United Nations Office on Drugs and Crime, July 2026. https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/prison/Prison_Matters_2026.pdf

Aebi, M. F. and Cocco, E. „Prisons and Prisoners in Europe 2025: Key Findings of the SPACE I report.” Council of Europe and University of Lausanne, 2026. https://wp.unil.ch/space/files/2026/10/261013_key-findings-space-i_prisons-europe-2025.pdf

Ministry of Justice. „Prison population: Monthly Bulletin September 2026.” 2026. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6accb1f8b8542d3693fd42c9/Monthly_Bulletin_September_2026_web.ods

Ministry of Justice. „Population and Capacity Briefing for Monday 19 October 2026.” Prison population weekly estate figures 2026, 19 October 2026. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6ad5f05d67af5c09d04797ac/prison-pop-19-oct-2026.ods

Bureau of Justice Statistics. „Prisoners in 2023 – Statistical Tables.” US Department of Justice, September 2025. https://bjs.ojp.gov/document/p23st.pdf

Bureau of Justice Statistics. „Jail Inmates in 2024 – Statistical Tables.” US Department of Justice, 8 September 2026. https://bjs.ojp.gov/library/publications/jail-inmates-2024-statistical-tables

Office for National Statistics. „Public perceptions of crime in England and Wales: year ending March 2016.” 7 September 2017. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/articles/publicperceptionsofcrimeinenglandandwales/yearendingmarch2016

Office for National Statistics. „Crime in England and Wales: year ending June 2026.” 22 October 2026. https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/crimeandjustice/bulletins/crimeinenglandandwales/latest

Independent Sentencing Review. „History and Trends in Sentencing” (Part 1). Ministry of Justice, February 2025. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/67c583a868a61757838d2196/independent-sentencing-review-part-1-report.pdf

Independent Sentencing Review. „Final report and proposals for reform” (Part 2). Ministry of Justice, May 2025. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/682d8d995ba51be7c0f45371/independent-sentencing-review-report-part_2.pdf

Eaton, G. and Mews, A. „The impact of short custodial sentences, community orders and suspended sentence orders on reoffending.” Ministry of Justice, 2019. https://www.gov.uk/government/publications/impact-of-short-custodial-sentences-community-orders-and-suspended-sentence-orders-on-reoffending

Ministry of Justice. „Offender Management Statistics Bulletin, England and Wales: January to March 2026.” 30 July 2026. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6a69fdd61bcde42205705ff9/OMSQ_Q1_2026.pdf

Ministère de la Justice (SSER). „Au 1er octobre 2026, + 7 % de personnes détenues sur un an.” Infos Rapides Justice n° 45, October 2026. https://www.justice.gouv.fr/sites/default/files/2026-10/Infos_Rapides_Justice_n45.pdf

National Audit Office. „Increasing the capacity of the prison estate to meet demand.” 4 December 2024. https://www.nao.org.uk/reports/increasing-the-capacity-of-the-prison-estate-to-meet-demand/

Ministry of Justice. „Annual Statement on Prison Capacity: 2025” (CP 1494). January 2026. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6978d0421c24881f40a4d6b0/moj_annual_statement_prison_capacity_2025.pdf

AFP (via Le Progrès). „Un ex-dirigeant du groupe Vinci comme « contrôleur des prisons », annonce Emmanuel Macron.” 14 October 2026. https://www.leprogres.fr/faits-divers-justice/2026/10/14/un-ex-dirigeant-du-groupe-vinci-comme-controleur-des-prisons-annonce-emmanuel-macron

AFP (via Sud Radio). „Surpopulation carcérale en France : un nouveau record à 90.020 détenus.” 3 October 2026. https://www.sudradio.fr/societe/prisons-90-020-detenus-en-france-au-1er-septembre-un-nouveau-record

The New York Times (via Malay Mail). „Dutch get creative to solve prison problem: too many empty cells.” 10 February 2017. https://www.malaymail.com/news/life/2017/02/10/dutch-get-creative-to-solve-prison-problem-too-many-empty-cells/1311821

Government of the Netherlands. „New approach to relieve overcrowded prisons.” 7 March 2025. https://www.government.nl/latest/news/2025/03/07/new-approach-to-relieve-overcrowded-prisons

DutchNews. „More day releases to help prisons bursting at the seams: NOS.” 25 June 2026. https://www.dutchnews.nl/2026/06/more-day-releases-to-help-prisons-bursting-at-the-seams-nos/

Erasmus University Rotterdam. „Early release for prisoners, yet still a shortage: the cell capacity problem in the Netherlands.” 2025. https://www.eur.nl/en/news/early-release-prisoners-yet-still-shortage-cell-capacity-problem-netherlands

National Institute of Justice. „Five Things About Deterrence.” 5 June 2016. https://nij.ojp.gov/topics/articles/five-things-about-deterrence

AFP (via New Straits Times). „Govt: El Salvador’s homicide rate dips as war on gangs intensifies.” 6 January 2026. https://www.nst.com.my/amp/world/world/2026/01/1351292/govt-el-salvadors-homicide-rate-dips-war-gangs-intensifies

AFP (via Voz de América). „El Salvador cerró 2020 con un importante descenso de homicidios.” 3 January 2021. https://www.vozdeamerica.com/a/centroamerica_elsalvador-cerro-2020-decenso-homicidios/6070466.html

Diario El Mundo. „Gobierno evalúa posible liberación anticipada a un 50% de presos por colaboración con pandillas.” 14 October 2026. https://diario.elmundo.sv/nacionales/gobierno-evalua-posible-liberacion-anticipada-a-un-50-de-presos-por-colaboracion-con-pandillas

Giles, J. „The Problem With El Salvador’s Crime Numbers.” Foreign Policy, 8 August 2024. https://foreignpolicy.com/2024/08/08/el-salvador-bukele-crime-homicide-prison-gangs/

El País. „Bukele evalúa la liberación condicional de la mitad de los 92.000 presos de su estado de excepción.” 14 October 2026. https://elpais.com/america/2026-10-14/bukele-evalua-la-liberacion-condicional-de-la-mitad-de-los-92000-presos-de-su-estado-de-excepcion.html

EFE (via Emol). „Bukele estudia la 'liberación anticipada’ de presos de la guerra contra las pandillas en El Salvador.” 14 October 2026. https://www.emol.com/noticias/Internacional/2026/10/14/1214122/bukele-liberacion-anticipada-presos-elsalvador.html

Diario El Mundo. „Bukele aclara que beneficios carcelarios sería solo para unos 5,000 colaboradores de pandillas.” 17 October 2026. https://diario.elmundo.sv/nacionales/bukele-aclara-que-beneficios-carcelarios-seria-solo-para-unos-5000-colaboradores-de-pandillas

EFE (via ABC Color). „El Salvador registra hacinamiento del 261% en sus cárceles, según ente de Derechos Humanos.” 8 June 2026. https://www.abc.com.py/internacionales/2026/06/08/el-salvador-registra-hacinamiento-del-261-en-sus-carceles-segun-ente-de-derechos-humanos/

Supreme Court of the United States. „Brown v. Plata, 563 U.S. 493.” 23 May 2011. https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/09-1233

HM Prison and Probation Service. „Costs per place and costs per prisoner 2024 to 2025.” 2026. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/69bbeea2f7b1c24d8e23ce44/costs-per-place-costs-per-prisoner-2024-2025-summary.pdf

HM Inspectorate of Probation and HMICFRS. „Electronic monitoring in practice: Early Report Briefing.” Criminal Justice Joint Inspectorates, 29 September 2026. https://cjji.justiceinspectorates.gov.uk/inspection-report/electronic-monitoring-in-practice-early-report-briefing-from-hm-inspectorate-of-probation-and-hm-inspectorate-of-constabulary-and-fire-rescue-services/

Ministry of Justice. „10-Year Prison Capacity Strategy” (CP 1219). December 2024. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/67586f828a1ef8f66413b9c2/24.231_MOJ_10-Year_Capacity_Strat_Pub_v10.1_WEB.pdf

PA (via Nation.Cymru). „Hundreds of prisoners to walk free as expanded early release scheme begins.” 30 September 2026. https://nation.cymru/news/hundreds-of-prisoners-to-walk-free-as-expanded-early-release-scheme-begins/

Al Jazeera. „Why the UK faces a prisons crisis amid row over release of cop killers.” 12 August 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/8/12/why-the-uk-faces-a-prisons-crisis-amid-row-over-release-of-cop-killers

BBC News (via Yahoo News). „Hundreds more prisoners being freed in second phase of early release scheme.” 13 October 2026. https://www.yahoo.com/news/politics/articles/hundreds-more-prisoners-freed-second-011338337.html