ADVERTISEMENT

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: · 15 min czytania

W skrócie
Ten sam pakiet ratunkowy dotarł do Bangkoku w 1997 roku, do Moskwy w 1998, do Buenos Aires w 2001 i do Aten w 2010. Cięcie wydatków, podwyżka stóp, wyprzedaż majątku państwowego; za każdym razem rząd, który go przyjął, upadał albo tracił wiarygodność. Zwykle opowiada się je jako cztery lokalne historie. To jedna historia. Głosy w MFW zależą od kwot, więc największą wagę mają państwa wierzycielskie, a Stany Zjednoczone faktyczne weto. W Grecji wyborcy odrzucili warunki 61 procentami głosów, a osiem dni później Aleksis Cipras podpisał pakiet ratunkowy co najmniej równie surowy.

Pakiet dotarł do Bangkoku w 1997 roku, do Moskwy w 1998, do Buenos Aires w 2001 i do Aten w 2010. Za każdym razem warunki były wariacjami na jeden temat: ciąć wydatki publiczne, podnosić stopy procentowe wszędzie tam, gdzie była waluta narodowa do obrony, wyprzedawać majątek państwa, a wszystko to w gospodarce pozostawionej otworem dla zagranicznego kapitału. Polityczne następstwa toczyły się według wspólnego scenariusza. Rząd, który przyjął pakiet, upadał albo tracił wiarygodność, a polityka, która przychodziła po nim, rodziła się jako reakcja na niego; w Tajlandii, Argentynie i Grecji tworzyły ją ruchy wprost wymierzone w te warunki.

Te cztery wydarzenia rozciągają się na trzy kontynenty i trzynaście lat, a jednak popularne opowieści o tych kryzysach rzadko przedstawiają je jako jedną historię. Polityczny przełom w Tajlandii trafia do szuflady z napisem „populizm Azji Południowo-Wschodniej”, rosyjski krach do szuflady „patologie postsowieckie”, Argentyna do szuflady „peronizm” (jak gdyby to słowo wyjaśniało problem, a nie tylko go nazywało), a Grecja do szuflady „europejskie złe zarządzanie długiem”. Każde wydarzenie staje się regionalną opowieścią z własnymi, osobliwymi przyczynami, skutkami politycznymi i receptami. Politolodzy skatalogowali protesty, które następują po programach oszczędnościowych, i sprawdzali, czy kredyty MFW i Banku Światowego obalają rządy; wyniki okazały się warunkowe i niejednoznaczne. Poza tą specjalistyczną literaturą wzorzec nie ma wspólnej nazwy.

Nazywanie każdego z tych wydarzeń „kryzysem”, jak gdyby było zjawiskiem pogodowym albo siłą wyższą, jest wyborem, podobnie jak rozpatrywanie ich osobno; oba te wybory służą określonym interesom. Opowiedzenie tych czterech przypadków razem przywraca do tej historii samą akcję ratunkową.

Co robi standardowy pakiet

Programy kryzysowe MFW, zwykle wrzucane do jednego worka pod nazwą dostosowania strukturalnego, mają trzy wspólne elementy, a to, jak każdy z nich działa w praktyce, tłumaczy, dlaczego polityczne skutki wciąż biegną tymi samymi torami.

Pierwszym elementem są cięcia budżetowe. Wydatki rządu zostają obniżone, by wygenerować nadwyżki pierwotne. Deklarowanym celem jest stabilność zadłużenia. W praktyce pieniądze, które szły na szpitale, szkoły i dopłaty, trafiają na obsługę długu zagranicznego: cięcia ponosi ludność kraju, a spłaty otrzymują zagraniczni wierzyciele.

Drugim elementem są podwyżki stóp procentowych. Stopy idą w górę, oficjalnie po to, by bronić waluty i trzymać w ryzach inflację. W gospodarce, w której firmy i rolnicy żyją z kredytu bankowego, skutek łatwo przewidzieć: koszt pożyczki gwałtownie rośnie, słabsze firmy padają, a zadłużeni mieszkańcy wsi przestają być w stanie obsługiwać swoje zobowiązania. Majątek staje się dostępny po cenach wyprzedażowych, a najlepiej przygotowani do jego przejęcia są ci, którzy mają twardą walutę albo kredyt w zapasie, często zagraniczni inwestorzy i fundusze. Zadłużeni właściciele, którzy go sprzedają, zwykle do nich nie należą.

Joseph Stiglitz obserwował kryzys azjatycki z wnętrza Banku Światowego, gdzie był głównym ekonomistą. W 2002 roku dowodził, że zalecane przez MFW wysokie stopy procentowe zepchnęły tysiące mocno zadłużonych firm wschodnioazjatyckich w bankructwo i zamieniły panikę finansową w głęboką recesję, zostawiając podupadły majątek do wzięcia dla każdego, kto wciąż miał twardą walutę.

Trzecim elementem jest wymuszona prywatyzacja. Pod presją fiskalną, gdy rząd tnie wydatki i podnosi stopy, a gospodarka się kurczy, majątek państwa idzie na sprzedaż. Kupujący z gotówką w ręku rzadko są krajowymi ciułaczami, których pieniądze właśnie straciły na wartości. Infrastruktura, przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, porty i banki mogą przechodzić z rąk publicznych lub krajowych do zagranicznych właścicieli po cenach ustalonych na rynku pogrążonym w kryzysie.

Liczy się też moment. Sprzedaże są wpisane do tych samych programów co zaciskanie pasa i susza kredytowa, więc dochodzi do nich wtedy, gdy ceny aktywów spadają, a sprzedający są zdesperowani. Rząd, który jednocześnie tnie wydatki, patrzy, jak jego waluta leci w dół, i mierzy się z kryzysem usług społecznych, nie ma mocnej pozycji w negocjacjach warunków sprzedaży swoich portów i przedsiębiorstw elektroenergetycznych.

ADVERTISEMENT

Struktura zarządzania MFW wyjaśnia, czyje interesy chroni ten układ. Stany Zjednoczone mają około 16,5 procent głosów w MFW. Ponieważ najważniejsze decyzje wymagają kwalifikowanej większości 85 procent, ten udział daje faktyczne weto. Państwa G7 mają łącznie mniej więcej 41 procent. Liczba głosów zależy od kwot, więc największe państwa wierzycielskie ważą najwięcej.

Malezja, 1998: scenariusz alternatywny

Gdy kryzys azjatycki dotarł do Malezji, rząd najpierw sam zacieśnił politykę. Potem, we wrześniu 1998 roku, premier Mahathir Mohamad zawrócił: odmówił wezwania MFW, sztywno powiązał ringgita z dolarem po kursie 3,80, wprowadził rozległe kontrole kapitałowe, by powstrzymać ucieczkę pieniędzy, i zamiast podnosić stopy procentowe, obniżył je. Malezja szybko się odbiła, a ekonomiści Ethan Kaplan i Dani Rodrik ustalili później, że w porównaniu z programami MFW polityka Malezji przyniosła szybsze ożywienie i mniejsze spadki zatrudnienia oraz płac realnych. Oczywisty zarzut jest taki, że Malezja była przypadkiem szczególnym, a Korea i Tajlandia wyszły z kryzysu mniej więcej w tym samym czasie; ekonomiści ripostują, że kryzys w Malezji wciąż się pogłębiał, gdy w tamtych krajach już słabł.

1997: wzorzec

W połowie lat 90. tajlandzki baht był sztywno powiązany z dolarem, co odpowiadało zagranicznym wierzycielom pożyczającym szybko rosnącej gospodarce, ale maskowało głębszą słabość rachunku obrotów bieżących. Gdy przepływy kapitału się odwróciły, Bank Tajlandii przepalił rezerwy na obronę kursu. 2 lipca 1997 roku skapitulował i uwolnił walutę. Baht natychmiast runął i spadał jeszcze przez wiele miesięcy. Efekt zarażenia, który przyszedł potem, w ciągu kilku tygodni objął cały region.

MFW, wspólnie z Bankiem Światowym i regionalnymi pożyczkodawcami, przygotował dla Tajlandii pakiet wart 17,2 miliarda dolarów, uzależniony od podwyżek stóp procentowych, zacieśnienia fiskalnego i zamknięcia niewypłacalnych instytucji finansowych. Rząd Chavalita Yongchaiyudha, który przyjął te warunki, upadł w listopadzie 1997 roku. Władzę przejęli Demokraci Chuana Leekpaia i to oni przeprowadzili dostosowanie.

W lipcu 1998 roku Thaksin Shinawatra zarejestrował partię Thai Rak Thai („Tajowie kochają Tajów”). Już sama nazwa była deklaracją polityczną: bezpośrednim nawiązaniem do tego, co postrzegano jako oddanie narodowej suwerenności gospodarczej. Znaczna część programu partii brzmiała jak odpowiedź na pakiet. Wiejskie fundusze rozwojowe oferowały kredyt tam, gdzie podwyżki stóp go zdusiły, a moratoria na długi rolników odpowiadały na niewypłacalność, którą wywołały wysokie stopy. Program opieki zdrowotnej za 30 bahtów poszedł dalej i objął ubezpieczeniem miliony Tajów, którzy nigdy wcześniej go nie mieli. W wyborach w styczniu 2001 roku Thai Rak Thai zdobyła 248 z 500 mandatów i utworzyła koalicję kontrolującą około 325 z nich. W lutym Thaksin został premierem.

Populizm Thai Rak Thai był propozycją programową: programem zbudowanym jako bezpośrednia odpowiedź na konkretne warunki stworzone przez pakiet. Krytycy Thaksina uznali go natomiast za formę kupowania głosów, w której bogaty biznesmen rozdaje korzyści wiejskiemu elektoratowi zbyt mało wyrobionemu, by dostrzec długoterminowe ryzyko dla finansów publicznych.

Takie odczytanie wymaga zapomnienia, że tym długoterminowym ryzykiem dla finansów, na które wskazywali krytycy, w bezpośrednio poprzedzających latach zarządzał MFW, a to zarządzanie przyniosło masowe bezrobocie, bankructwa firm i upadek rządu. Mieszkańcy wsi, którzy głosowali na Thai Rak Thai, racjonalnie wybierali program, który wprost odpowiadał na warunki stworzone przez poprzedni program.

Indonezja przeszła tę samą drogę w szybszym tempie. Rupia spadła do mniej więcej jednej szóstej swojej przedkryzysowej wartości. MFW i jego partnerzy przygotowali międzynarodowy pakiet wart 43 miliardy dolarów, uzależniony od zacieśnienia monetarnego, restrukturyzacji sektora bankowego oraz ograniczenia dopłat do paliwa i żywności. Ten ostatni warunek okazał się najbardziej wybuchowy.

Cięcia dopłat do paliwa zapisano w programie MFW, ale Fundusz zgodził się, by wprowadzać je stopniowo. Na początku maja 1998 roku Suharto, pewny, że panuje nad sytuacją, przeforsował je od razu, wbrew radom samego MFW, a reakcja była natychmiastowa. Zamieszki wybuchły w Dżakarcie, Medanie i Surakarcie. 12 maja siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do protestujących studentów na Uniwersytecie Trisakti w Dżakarcie, zabijając czterech z nich. Śmierć studentów przyspieszyła protesty. Kluczowi stronnicy w wojsku zaczęli się od niego odwracać. 21 maja Suharto ustąpił po 32 latach rządów.

W Indonezji łańcuch był krótki: warunek MFW, wprowadzony gwałtownie przez reżim, który uważał się za nietykalny, wywołał szok cenowy, a wywołane nim protesty zakończyły rządy Suharto.

W Korei Południowej ludzie zaczęli obwiniać za to, co ich spotykało, sam Fundusz, i ten osąd okazał się trwały. Niezależne Biuro Ewaluacji MFW stwierdziło później, że początkowe zacieśnienie fiskalne w programie dla Korei Południowej było niepotrzebne.

„Kryzys MFW”: jak nazwała go Korea Południowa

W koreańskiej debacie publicznej lata 1997–98 nazywa się zwyczajowo IMF sat'ae, czyli „kryzysem MFW”. Nazwa niesie potoczny osąd o przyczynach: kryzys obejmował także to, co zrobiono z gospodarką w odpowiedzi na załamanie waluty. To trafny opis tego, co dotknięci nim ludzie przeżyli jako zdarzenie rozstrzygające. Ewaluatorzy samego MFW przyznali później, że część tego lekarstwa, początkowe zaciśnięcie pasa w budżecie, była niepotrzebna.

Rosja i Argentyna: dwie wariacje

Rosyjski krach z 1998 roku zwykle opowiada się jako historię o oligarchach i dysfunkcjach epoki Jelcyna. Takie ujęcie pomija dekadę kontekstu, bez której sierpień 1998 roku nie byłby możliwy.

Od 1992 roku MFW doradzał Rosji w przemianach gospodarczych, a później je finansował, przy czym do pieniędzy dołączał warunki. Program „terapii szokowej”, czyli szybkiej liberalizacji, masowej prywatyzacji i zniesienia kontroli cen, wdrażano jako pakiet przy wsparciu zachodnich wierzycieli. Do 1998 roku rynek GKO, czyli krótkoterminowych rosyjskich obligacji rządowych, stał się narzędziem finansowania deficytów wobec braku dochodów podatkowych, które liberalizacja miała przynieść, ale nie przyniosła. Gdy światowe ceny surowców spadły, a kapitał po kryzysie azjatyckim zaczął odpływać z rynków wschodzących, rząd stwierdził, że nie jest w stanie rolować swoich zobowiązań z tytułu GKO.

17 sierpnia 1998 roku rząd premiera Siergieja Kirijenki i bank centralny zdewaluowali rubla, zamrozili płatności z tytułu GKO, co oznaczało faktyczną niewypłacalność w długu krajowym, i wprowadzili 90-dniowe moratorium na spłaty rosyjskich banków wobec zagranicznych wierzycieli. W lipcu MFW, Bank Światowy i Japonia uzgodniły pakiet wart 22,6 miliarda dolarów, uzależniony od podwyżek podatków, cięcia deficytu i reformy emerytalnej. Duma odmówiła uchwalenia kluczowych części ustaw wykonawczych. MFW wypłacił 4,8 miliarda dolarów, a 800 milionów wstrzymał w ramach protestu. Cztery tygodnie później Rosja ogłosiła niewypłacalność.

Krach z 1998 roku dopełnił delegitymizacji liberalno-reformatorskiego projektu epoki Jelcyna jako idei politycznej. W sierpniu tamtego roku program prywatyzacji i liberalizacji sterowanej przez MFW nie miał już w Rosji żadnej społecznej wiarygodności. Zamiast dobrobytu, który miał usprawiedliwiać wstrząs, przyniósł zawłaszczenie państwa przez oligarchów, niestabilność finansów publicznych i załamanie waluty, które po raz drugi w ciągu dekady zmiotło zwykłe oszczędności. Krach obalił rząd Kirijenki i zdyskredytował reformatorów, którzy postawili swój autorytet na tezie, że integracja z zachodnimi instytucjami finansowymi przyniesie wspólny dobrobyt.

Władimir Putin, mianowany szefem FSB miesiąc przed krachem, rok później został premierem, a w marcu 2000 roku wybrano go na prezydenta. Krach go nie stworzył, ale zostawił projekt liberalny, w kształcie nadanym mu przez wspieraną przez MFW terapię szokową, z niewieloma obrońcami, a Putin wszedł w przestrzeń, którą oczyściła porażka tego projektu. Zachował dużą część gospodarki rynkowej, odrzucił polityczną obietnicę, która szła z nią w parze, i w 2005 roku przed terminem spłacił MFW.

O ile słabość Rosji brała się z obligacji skarbowych i przepływów gorącego kapitału, o tyle słabość Argentyny brała się ze sztywnego kursu. System wymienialności, czyli ustanowiony w 1991 roku parytet peso do dolara, przyniósł stabilność cen po latach hiperinflacji i stał się politycznie nietykalny. Sztywny kurs dawało się utrzymać tylko tak długo, jak przepływy kapitału pozostawały korzystne. Pod koniec lat 90. warunki oszczędnościowe MFW pogłębiały recesję, nie usuwając podstawowej sprzeczności między przewartościowanym stałym kursem a pogarszającą się sytuacją budżetu. Pod koniec 2001 roku rząd tkwił w błędnym kole: ciął wydatki, by osiągnąć docelowy deficyt, podczas gdy gospodarka kurczyła się wokół niego.

W grudniu 2001 roku rząd wprowadził corralito, ograniczenie wypłat z banków, które miało powstrzymać ucieczkę kapitału, choć ta już wcześniej wypatroszyła rezerwy. Restrykcja uderzyła bezpośrednio i natychmiast w oszczędzającą klasę średnią, czyli w ludzi, którzy zaufali systemowi. Wybuchły masowe protesty. W ciągu dziesięciu dni ustąpiło dwóch prezydentów; w niespełna dwa tygodnie urząd sprawowało pięciu ludzi. 23 grudnia tymczasowy prezydent Adolfo Rodríguez Saá ogłosił, że Argentyna przestaje spłacać dług zagraniczny. Była to niewypłacalność obejmująca obligacje warte około 82 miliardów dolarów, największa do tamtej pory niewypłacalność państwa w historii.

Néstor Kirchner objął urząd w maju 2003 roku, mając zaledwie 22 procent głosów, najmniej ze wszystkich prezydentów w historii Argentyny. Carlos Menem, któremu sondaże wróżyły miażdżącą porażkę, wycofał się z drugiej tury i zostawił Kirchnerowi jako jedyny mandat wynik z pierwszej. Program, z którym Kirchner szedł do wyborów, był jednoznaczny: interwencja państwa w gospodarkę, podwyżki płac, renegocjacja długu na warunkach Argentyny, a nie wierzycieli. Restrukturyzację z 2005 roku, która narzuciła wierzycielom dotkliwe straty i została przeprowadzona mimo sprzeciwu MFW wobec jej warunków, przyjęli posiadacze około 76 procent długu kwalifikującego się do restrukturyzacji i stała się ona wzorem.

NML Capital przeciwko Republice Argentyny: przedłużenie mechanizmu na drodze prawnej

Grupa funduszy hedgingowych pod wodzą NML Capital kupiła po niewypłacalności argentyńskie obligacje po cenach wyprzedażowych i odmówiła udziału w restrukturyzacjach z 2005 i 2010 roku, które przyjęła ogromna większość wierzycieli. Fundusze wytoczyły proces przed amerykańskim sądem federalnym dla Południowego Dystryktu Nowego Jorku. Sędzia Thomas Griesa orzekł na ich korzyść, a następnie wydał nakaz zabraniający Argentynie spłacania wierzycieli objętych restrukturyzacją, jeśli jednocześnie nie spłaci w całości tych, którzy się z niej wyłamali. W praktyce orzeczenie wykorzystało amerykańskie sądy do egzekwowania pierwotnych roszczeń wierzycieli wobec państwa po restrukturyzacji. Rząd Argentyny nazwał te fundusze „funduszami sępimi”. Określenie jest nacechowane, ale strategia, którą opisywało, była prosta. Fundusze tanio kupiły zagrożony dług, wyłamały się ze zbiorowej restrukturyzacji i wykorzystały nowojorskie sądy, których jurysdykcję Argentyna sama zaakceptowała, emitując obligacje, by uzyskać wyroki nakazujące spłatę w całości, wraz z odsetkami. W 2016 roku zawarły ugodę na około 75 procent tej kwoty plus koszty prawne, czyli wielokrotność tego, co zapłaciły za obligacje. Proces przeniósł logikę ochrony wierzycieli zawartą w pakiecie na salę sądową na Manhattanie, wiele lat po niewypłacalności.

Rosja i Argentyna przeszły przez to samo imadło i wyszły z niego z zupełnie inną polityką. Rosja zamknęła się w autorytaryzmie; Argentyna wybrała rząd, który szedł do wyborów przeciwko wierzycielom, i pozostała demokracją wyborczą. W żadnym z tych krajów porządek polityczny, który przeprowadzał dostosowanie, nie stanął z powrotem na nogi. Partie i rządy, które przyjęły warunki, zapłaciły za to, prawie wszystkie, a większość z nich słono.

ADVERTISEMENT

Strefa euro: te same warunki, inna jurysdykcja

Pozostaje jeden zarzut: że takie rzeczy zdarzają się w krajach o słabych instytucjach, skorumpowanych rządach i niedostatecznej praworządności. Kryzys w strefie euro w 2010 roku przyniósł ten sam pakiet członkom unii walutowej.

Trojka złożona z MFW, Europejskiego Banku Centralnego i Komisji Europejskiej od 2010 roku prowadziła programy dostosowawcze w Grecji, Irlandii, Portugalii i na Cyprze. Warunki były znajome: cięcia emerytur, obniżki płac w służbie cywilnej, prywatyzacja majątku państwa. W ramach późniejszych programów Grecja sprzedała kontrolny pakiet 51 procent akcji spółki zarządzającej portem w Pireusie chińskiemu państwowemu gigantowi żeglugowemu COSCO. Czternaście regionalnych lotnisk przekazano operatorowi kierowanemu przez Fraport. To irlandzcy podatnicy, a nie uprzywilejowani obligatariusze irlandzkich banków, musieli ponieść większość kosztów ratowania sektora bankowego. Decyzja zapadła pod silnym naciskiem EBC: Frankfurt uzależnił dalsze awaryjne finansowanie irlandzkich banków od przystąpienia Irlandii do programu pomocowego. Bezrobocie w Grecji sięgnęło do 2013 roku 27 procent. Bezrobocie wśród młodych przekroczyło 60 procent.

Krachy finansowe zostawiają własny ślad polityczny. W 20 rozwiniętych gospodarkach od 1870 roku poparcie dla skrajnej prawicy rosło w ciągu pięciu lat po systemowym kryzysie finansowym średnio o około 30 procent; po zwykłych recesjach o podobnej głębokości takiego wzrostu nie ma. Niewiele z tych kryzysów wiązało się z programem MFW, więc ten wynik nie mówi wprost nic o Funduszu. Pokazuje jednak, że kryzysy finansowe niosą ładunek polityczny, którego zwykłe spowolnienia nie mają, a cztery opisane przypadki sugerują, że po części chodzi o to, kogo zmusza się do zapłacenia za ratunek.

Europa po 2010 roku pasowała do tego wzorca. Francuski Front Narodowy zdobył w pierwszej turze wyborów parlamentarnych w 2007 roku nieco ponad 4 procent głosów. W pierwszej turze wyborów parlamentarnych w 2012 roku, w szczytowym okresie programów dostosowawczych w strefie euro, dostał blisko 14 procent, czyli w ciągu pięciu lat potroił swój wynik. Partię Alternatywa dla Niemiec założono w 2013 roku wprost w reakcji na kryzys w strefie euro, a jej program założycielski koncentrował się na sprzeciwie wobec architektury pakietów ratunkowych. Złoty Świt wszedł do greckiego parlamentu w 2012 roku z 7 procentami głosów.

Bunt nie był wyłącznie prawicowy. Syriza, grecka koalicja radykalnej lewicy, wygrała wybory w Grecji w styczniu 2015 roku z programem renegocjacji warunków trojki. W Hiszpanii z tego samego kryzysu wyrosło Podemos. Kierunek bywał różny; powtarzało się zerwanie z partiami, które przeprowadzały dostosowanie. Te partie płaciły za to niezależnie od miejsca na osi lewica–prawica. PASOK, grecka centrolewica, która rządziła Grecją przez znaczną część poprzednich trzech dekad, załamał się z 44 procent w 2009 roku do niespełna 5 procent w 2015 roku, bo to on był u władzy, gdy przyszło do dostosowania.

Syriza i referendum z 2015 roku: mandat demokratyczny bez wyjścia

Pod koniec czerwca 2015 roku premier z ramienia Syrizy, Aleksis Cipras, rozpisał referendum w sprawie warunków wierzycieli dotyczących dokończenia drugiego pakietu ratunkowego. 5 lipca greccy wyborcy odrzucili je 61 procentami głosów. Osiem dni później Cipras zgodził się na warunki trzeciego pakietu ratunkowego, równie surowe lub surowsze niż te, które referendum właśnie odrzuciło. Epizod ten pokazał konkretną granicę strukturalną: demokratyczny mandat do oporu wobec programu nie wystarcza bez możliwości wyjścia z unii walutowej. Wierzyciele przez całe negocjacje używali groźby wyjścia ze strefy euro, scenariusza Grexitu, jako narzędzia nacisku, a wynik referendum potraktowano jako pozycję wyjściową, a nie wiążące polecenie.

Dlaczego ten wzorzec nie ma nazwy

Specjaliści zmierzyli fragmenty tego wzorca, a jednak rzadko dociera on do opinii publicznej jako jedna historia. Kilka rzeczy sprawia, że te fragmenty pozostają osobno.

Jedną z nich jest język dokumentów. Listy intencyjne MFW, czyli formalne pisma, w których rządy państw członkowskich zobowiązują się do realizacji programu Funduszu, ujmują warunki w płaskim rejestrze technicznej konieczności: rząd „podniesie” ceny, „zamknie” banki, „zamierza” znieść dopłaty. To język, w którym wynegocjowane wybory brzmią jak arytmetyka, a to, co narzucone, wygląda na nieuniknione. Tak właśnie, od początku do końca, brzmi list Indonezji ze stycznia 1998 roku.

Ten rejestr tłumi odpowiedź na oczywiste pytanie: kto tego wymagał i w czyim interesie? Można wskazać chronionych wierzycieli, a także sprzedany majątek, zapłacone ceny i kupujących. Warunki były wyborami instytucji o rozpoznawalnej strukturze zarządzania, która reprezentuje rozpoznawalne interesy.

Inną jest podział na dyscypliny. Ekonomiści, którzy zmierzyli wzrost poparcia dla skrajnej prawicy po kryzysach finansowych, zajmują się historią gospodarczą i finansami. Politolodzy badający protesty przeciwko oszczędnościom i przetrwanie rządów realizujących programy MFW publikują gdzie indziej, a specjaliści od poszczególnych regionów piszący o wzlocie Thaksina, o Kirchnerze, o AfD i o konsolidacji władzy przez Putina publikują jeszcze gdzie indziej. Każda dyscyplina ma dobre metodologiczne powody, by trzymać się swoich granic. Fragmenty istnieją, ale cały ciąg, od warunków akcji ratunkowej po politykę dekady, która po niej następuje, rzadko zostaje opowiedziany w jednym miejscu.

Fragmenty rozdzielała też rama prasowa. Polityczne następstwa każdego kryzysu trafiały do anglojęzycznej prasy jako historia regionalna. Prasa przedstawiała thaksinomikę jako tajlandzką osobliwość, a kirchneryzm jako argentyński peronizm powracający, jak zawsze, w swój nieprzenikniony sposób. AfD zaczynała jako partia antyeuro, ale gdy zwróciła się ku migracji, zaczęto ją odczytywać jako opowieść o niemieckiej tożsamości i charakterze narodowym, a Złoty Świt jako dysfunkcję kraju w kłopotach, który nie umie zapanować nad swoimi finansami. Taka rama czyni wzorzec niewidzialnym, bo każde jego powtórzenie staje się czytelne tylko w lokalnym kontekście, i pozostawia bez wyjaśnienia, dlaczego lokalne historie wciąż mają tę samą strukturę.

Jest wreszcie konstrukcja MFW. Jego system zarządzania daje większość państwom wierzycielskim, a Stanom Zjednoczonym faktyczne weto dzięki regule kwalifikowanej większości 85 procent, i nie zostawia państwom dłużniczym żadnej drogi, by przełamać preferencje wierzycieli. Przy takiej strukturze powtarzająca się skłonność Funduszu do przedkładania ochrony wierzycieli nad ożywienie gospodarki krajowej w Tajlandii, Indonezji, Rosji i Argentynie jest tym, czego należałoby się spodziewać po rozkładzie głosów. Ta skłonność nie była bezwzględna. W Irlandii w 2010 roku eksperci Funduszu opowiadali się za obciążeniem stratami uprzywilejowanych obligatariuszy i przegrali ten spór z EBC, a w lipcu 2015 roku MFW mówił europejskim pożyczkodawcom, że Grecja potrzebuje znacznie większych ulg w spłacie długu, niż byli skłonni rozważyć.

Nazwanie wzorca wymaga powiedzenia, kto na nim skorzystał, i potraktowania warunków jako wyborów.

Swoją rolę może odgrywać także koszt zawodowy. Ekonomiści, którzy najbardziej bezpośrednio krytykowali warunkowość MFW, wśród nich Stiglitz, Dani Rodrik i Ha-Joon Chang, robili to, mając już ugruntowaną renomę. Stiglitz wygłosił pierwsze krytyczne uwagi jako główny ekonomista Banku Światowego i odszedł z tego stanowiska w 2000 roku po otwartych starciach z Funduszem i amerykańskim Departamentem Skarbu. Dla młodych badaczy ekonomii międzynarodowej MFW i Bank Światowy są ważnym źródłem pracy, danych i możliwości publikacji. Jeśli to kształtuje programy badawcze, to bez tłumienia czegokolwiek przez kogokolwiek, za sprawą zwykłego nawyku zauważania, które pytania dostają finansowanie.

Czego trzeba, by któraś z tych akcji ratunkowych skończyła się inaczej? Reforma samego Funduszu postępuje powoli: zmiany kwot uzgodnione w 2010 roku weszły w życie dopiero w 2016 roku i nie naruszyły amerykańskiego weta. Demokratyczny mandat też nie wystarczył. Cipras miał za sobą 5 lipca 61 procent głosów w referendum, a osiem dni później podpisał.

Powiązane artykuły

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Jak cytować
Lena Martin. “Kryzysy walutowe, które przemeblowały kontynenty: wzorzec, który wszyscy ignorują.” Eikleaf, 12 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/the-currency-crises-that-remade-continents-a-pattern-everyone-ignores/

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Washington, DC – Wikipedia

Najważniejsze źródła i bibliografia

Funke, Manuel, Moritz Schularick, and Christoph Trebesch. „Going to Extremes: Politics after Financial Crises, 1870–2014.” European Economic Review, vol. 88, 2016, pp. 227–260. https://doi.org/10.1016/j.euroecorev.2016.03.006

Stiglitz, Joseph E. Globalization and Its Discontents. W. W. Norton, 2002.

World Bank. „Joseph Stiglitz.” World Bank Live. https://live.worldbank.org/en/experts/j/joseph-stiglitz

International Monetary Fund. „Indonesia: Memorandum of Economic and Financial Policies.” Letter of Intent, January 15, 1998. https://www.imf.org/external/np/loi/011598.htm

International Monetary Fund Independent Evaluation Office. „The IMF and Recent Capital Account Crises: Indonesia, Korea, Brazil.” July 28, 2003. https://www.imf.org/external/np/ieo/2003/cac/ · https://www.imf.org/external/np/ieo/2003/cac/pdf/main.pdf

Guzman, Martin. „An Analysis of Argentina’s 2001 Default Resolution.” CIGI Papers No. 110, Centre for International Governance Innovation, October 2016. https://www.cigionline.org/static/documents/documents/CIGI%20Paper%20No.110WEB_0.pdf

NML Capital, Ltd. v. Republic of Argentina, 727 F.3d 230 (2d Cir. 2013). U.S. District Court (S.D.N.Y.), Judge Thomas P. Griesa; affirmed Second Circuit, August 23, 2013. https://www.courtlistener.com/opinion/1038272/nml-capital-ltd-v-republic-of-argentina/

Kaplan, Ethan, and Dani Rodrik. „Did the Malaysian Capital Controls Work?” NBER Working Paper 8142, 2001. https://www.nber.org/papers/w8142

Kharas, Homi, Brian Pinto, and Sergei Ulatov. „An Analysis of Russia’s 1998 Meltdown: Fundamentals and Market Signals.” Brookings Papers on Economic Activity, 2001. https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2001/01/2001a_bpea_kharas.pdf

International Monetary Fund. „IMF Approves Augmentation of Russia Extended Arrangement.” Press Release 98/31, July 20, 1998. https://www.imf.org/external/np/sec/pr/1998/pr9831.htm

International Monetary Fund. „Recovery from the Asian Crisis and the Role of the IMF.” IMF Issues Brief, June 2000. https://www.imf.org/external/np/exr/ib/2000/062300.htm

Wade, Robert. „Showdown at the World Bank.” New Left Review 7, January–February 2001. https://newleftreview.org/issues/ii7/articles/robert-wade-showdown-at-the-world-bank

Inter-Parliamentary Union. „Thailand: Parliamentary Elections, 2001.” PARLINE database archive. http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2311_01.htm

Inter Press Service. „Argentina: President-Elect to Face Challenge of Weak Mandate.” May 15, 2003. https://www.ipsnews.net/?p=5549

To Vima. „Cosco Acquires 51% of the Piraeus Port Authority.” August 10, 2016. https://www.tovima.gr/2016/08/10/international/cosco-acquires-51-shares-of-the-piraeus-port-authority/

European Central Bank. „Letters between the ECB and the Irish Minister for Finance” (2010, published 2014). https://www.ecb.europa.eu/press/html/irish-letters.en.html

International Monetary Fund. „IMF Members’ Quotas and Voting Power, and IMF Board of Governors.” https://www.imf.org/en/About/executive-board/members-quotas

International Monetary Fund. „IMF Quotas.” Factsheet. https://www.imf.org/en/About/Factsheets/Sheets/2022/IMF-Quotas

Dreher, Axel, and Martin Gassebner. „Do IMF and World Bank Programs Induce Government Crises? An Empirical Analysis.” International Organization, vol. 66, no. 2, 2012, pp. 329–358. https://doi.org/10.1017/S0020818312000094

Walton, John, and David Seddon. Free Markets and Food Riots: The Politics of Global Adjustment. Blackwell, 1994. https://www.wiley-vch.de/en/areas-interest/humanities-social-sciences/free-markets-and-food-riots-978-0-631-18247-4

Towse, Adrian, Anne Mills, and Viroj Tangcharoensathien. „Learning from Thailand’s Health Reforms.” BMJ, vol. 328, 2004, pp. 103–105. https://doi.org/10.1136/bmj.328.7431.103

International Monetary Fund. „Russian Federation Completes Early Repayment of Entire Outstanding Obligations to the IMF.” Press Release 05/19, February 2, 2005. https://www.imf.org/external/np/sec/pr/2005/pr0519.htm

Houses of the Oireachtas. Report of the Joint Committee of Inquiry into the Banking Crisis, Volume 1, Chapter 11: „Burden Sharing.” 2016. https://inquiries.oireachtas.ie/banking/volume-1-report/chapter-11/

International Monetary Fund. „Greece: An Update of IMF Staff’s Preliminary Public Debt Sustainability Analysis.” IMF Country Report No. 15/186, July 14, 2015. https://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2015/cr15186.pdf

ADVERTISEMENT