ADVERTISEMENT

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: · 14 min czytania

W skrócie
Kiedy amerykański niszczyciel przepływa przez Wyspy Spratly, Waszyngton i Pekin powołują się na ten sam traktat. Chiny go ratyfikowały; Stany Zjednoczone nigdy. Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza określa dokładnie, gdzie kończy się każda strefa morska i które formacje liczą się jako wyspy. W 2016 roku trybunał orzekł, że Chiny nie mają podstawy prawnej do roszczenia praw historycznych w obrębie linii dziewięciu kresek. Pekin uznał orzeczenie za nieważne i pozbawione mocy wiążącej. Traktat nie może zmusić mocarstwa, które odmawia podporządkowania się, a chińskie sztuczne wyspy wciąż tam są, zajęte i ufortyfikowane.

Typowe spotkanie wygląda tak: niszczyciel rakietowy typu Arleigh Burke przepływa przez Wyspy Spratly. Okręty Marynarki Wojennej Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej płyną za nim krok w krok i nadają przez radio morskie ostrzeżenia. Waszyngton nazywa ten przepływ rutynowym. Pekin nazywa go bezprawnym wtargnięciem na wody podlegające jego suwerenności.

Oba rządy powołują się na ten sam traktat. Stany Zjednoczone przedstawiają operację jako ćwiczenie z zakresu swobody żeglugi, prowadzone na podstawie UNCLOS, czyli Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, którą amerykańscy prawnicy cytują z numerami artykułów. Chiny, które ratyfikowały UNCLOS w 1996 roku, uznają ten sam przepływ za naruszenie tego samego traktatu. Stany Zjednoczone w ogóle go nie ratyfikowały.

Jedno państwo egzekwuje traktat, do którego nie przystąpiło. Drugie do niego przystąpiło, a gdy orzeczenia zapadły na jego niekorzyść, uznało je za niemające zastosowania.

Sam traktat, z 320 artykułami, dziewięcioma załącznikami, własnymi sądami międzynarodowymi i trzema dekadami orzecznictwa, potrafi dokładnie wskazać, gdzie kończy się każda strefa i które formacje liczą się jako wyspy, ale nie ma żadnego sposobu, by zmusić do posłuszeństwa mocarstwo, które odmawia jego przestrzegania.

Linie na wodzie

Trzecia Konferencja Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza, z której wyszła UNCLOS, obradowała od 1973 do 1982 roku, a przy stole zasiadało około 160 państw. Jej ambicją było spisać dokładnie, co do kogo należy na oceanie.

Przed UNCLOS odpowiedź tonęła w zamęcie. Konwencje genewskie z 1958 roku skodyfikowały część norm morskich, ale pozostawiły bez rozstrzygnięcia kwestię zasadniczą: jak daleko w morze sięgają roszczenia państwa nadbrzeżnego. Różne państwa domagały się pasa o szerokości od trzech do dwustu mil morskich. Zatrzymywano kutry i aresztowano rybaków na wodach, na których ich rodziny łowiły od pokoleń, a morskie platformy wiertnicze stawały się spornym terenem. UNCLOS rozwiązała ten problem za pomocą stref, z których każda ma odrębny charakter prawny.

Najbliżej lądu leży morze terytorialne, sięgające dwunastu mil morskich od linii podstawowej państwa nadbrzeżnego. Państwo sprawuje na nim pełną suwerenność, a morze ma taki sam status prawny jak ląd; suwerenność ta obejmuje także przestrzeń powietrzną nad nim i dno pod nim. Obce statki, w tym okręty wojenne, mogą tędy przepływać na zasadzie prawa nieszkodliwego przepływu. Muszą płynąć w sposób nieprzerwany i szybki, zatrzymując się lub kotwicząc tylko wtedy, gdy wymaga tego zwykła żegluga, niebezpieczeństwo albo akcja ratunkowa, i nie wolno im robić niczego, co naruszałoby pokój, porządek lub bezpieczeństwo państwa nadbrzeżnego. Traktat precyzuje ten warunek w wykazie, który obejmuje wszystko, od ćwiczeń z użyciem broni i zbierania informacji wywiadowczych po połowy i badania. Strefa należy jednak do państwa nadbrzeżnego.

Za dwunastoma milami, aż do dwudziestu czterech, rozciąga się strefa przyległa, w której państwo ma uprawnienia egzekucyjne, ale nie suwerenność. Rząd może tam działać, by zapobiegać naruszeniom swoich przepisów celnych, imigracyjnych, skarbowych i sanitarnych oraz je karać, lecz tylko naruszeniom popełnionym albo takim, które mają wkrótce zostać popełnione na jego terytorium lub morzu terytorialnym.

Następna jest strefa, która napędza konflikty. Do 200 mil morskich od linii podstawowej państwo nadbrzeżne ma wyłączną strefę ekonomiczną (WSE): suwerenne prawa do połowów, wierceń, wydobycia i wytwarzania energii na tych wodach. Nie ma suwerenności nad samą tonią wodną, więc obce statki przepływają swobodnie, a obce statki powietrzne przelatują nad nią, ale kontroluje zasoby, aż po decyzję, kto jeszcze może łowić nadwyżkę, której samo nie jest w stanie wyłowić. Konwencje genewskie z 1958 roku takiej strefy nie znały. Chile, Peru i Ekwador jako pierwsze zgłosiły roszczenia do pasa 200 mil pod koniec lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych; UNCLOS uczyniła z ich pomysłu prawo powszechne.

ADVERTISEMENT

Malediwy mają łącznie około 298 kilometrów kwadratowych lądu, rozrzuconego po łańcuchu atoli koralowych. Ich WSE obejmuje około 900 000 kilometrów kwadratowych Oceanu Indyjskiego. Ten obszar jurysdykcji jest mniej więcej trzy tysiące razy większy niż ich powierzchnia lądowa i istnieje wyłącznie dlatego, że Malediwy mają linię brzegową.

Poza 200 milami, tam gdzie dno morskie jest geologicznym przedłużeniem kontynentalnej masy lądowej państwa, UNCLOS pozwala mu zgłosić roszczenia do dna aż po zewnętrzną krawędź obrzeża kontynentalnego. Wyznacza się ją według formuł z artykułu 76, z górną granicą 350 mil morskich albo 100 mil morskich poza linią, na której dno osiąga głębokość 2500 metrów; na grzbietach podmorskich obowiązuje na ogół tylko granica 350 mil. Takie roszczenia wymagają naukowych wniosków składanych do Komisji Granic Szelfu Kontynentalnego (CLCS), która je rozpatruje i wydaje zalecenia. W Arktyce Rosja, Kanada i Dania złożyły nakładające się na siebie wnioski, w których każda rości sobie prawa do tego samego grzbietu podmorskiego. Rosja zmieniła swój wniosek w 2015 roku; CLCS przyjęła zalecenia w jego sprawie w lutym 2023 roku, a Moskwa w ciągu kilku miesięcy złożyła dwa kolejne zmienione wnioski, z których jeden wraca do rejonu Grzbietu Gakkela. CLCS ocenia jednak naukę, a granic nie wytycza. Jeśli dwa państwa złożyły wiarygodne naukowo wnioski dotyczące tego samego obszaru, granica między nimi zależy od dwustronnych negocjacji. Rosji i Norwegii to się udało: traktat delimitacyjny z 2010 roku zakończył trwający czterdzieści lat spór na Morzu Barentsa. Rosja, Kanada i Dania swojego sporu nie rozstrzygnęły.

Gdyby zsumować wszystkie WSE ogłoszone przez wszystkie państwa nadbrzeżne, objęłyby one około 36 procent powierzchni światowego oceanu. Razem z leżącymi za nimi szelfami kontynentalnymi strefy te oddają pod jurysdykcję któregoś państwa niemal wszystkie łowiska świata i blisko dziewięć dziesiątych znanych i szacowanych podmorskich złóż ropy i gazu. Ten przybrzeżny pas jest w całości zajęty, często przez kilka państw naraz.

Morze pełne i zasada wspólnego dziedzictwa

1 listopada 1967 roku Arvid Pardo, ambasador Malty przy ONZ, wstał na posiedzeniu Pierwszego Komitetu Zgromadzenia Ogólnego i zaproponował coś radykalnego: dno morskie poza granicami jurysdykcji państw należy ogłosić „wspólnym dziedzictwem ludzkości”. Żadne państwo nie byłoby jego właścicielem; zarządzano by nim wspólnie, a dochody dzielono by między wszystkie narody. Część XI UNCLOS wprowadziła tę ideę w życie: powołała Międzynarodową Organizację Dna Morskiego (ISA), która nadzoruje głębinowe górnictwo na wodach międzynarodowych, i przeznaczyła część jej dochodów dla krajów rozwijających się.

Reagan odmówił podpisania UNCLOS w 1982 roku. Oficjalnym powodem była część XI: jego administracja zarzucała, że reżim dna głębinowego zniechęci do wydobycia, odmówi USA roli decyzyjnej odpowiadającej ich interesom, wymusi transfer prywatnych technologii i pozwoli, by poprawki wiązały USA bez ich zgody. Porozumienie wykonawcze z 1994 roku przepisało następnie rdzeń części XI: zniesiono limity produkcji, usunięto obowiązkowy transfer technologii, a w Radzie ISA, jej organie decyzyjnym, zarezerwowano miejsce dla państwa, które w chwili wejścia Konwencji w życie w listopadzie 1994 roku miało największą gospodarkę świata. Tym państwem są Stany Zjednoczone, jeśli kiedykolwiek przystąpią. Senat wciąż tego nie zatwierdził.

Gdzie linie walczą ze sobą

Morze Południowochińskie zajmuje prawie 3,5 miliona kilometrów kwadratowych. Do jego części rości sobie prawa sześć rządów: Chin, Tajwanu, Wietnamu, Filipin, Malezji i Brunei. Wystarczy od wybrzeży i wysp każdego z nich wyprowadzić WSE o zasięgu 200 mil morskich, a okręgi spiętrzą się jeden na drugim.

Roszczenie Chin jest wyjątkowe i z prawnego punktu widzenia celowo niejasne. Republika Chińska opublikowała pod koniec lat czterdziestych „Mapę wysp Morza Południowochińskiego” (zwykle datuje się ją na 1947 rok), na której linia z jedenastu kresek w kształcie litery U obejmowała większość Morza Południowochińskiego. Chińska Republika Ludowa przejęła to roszczenie i usunęła dwie kreski w Zatoce Tonkińskiej, zostawiając dziewięć, od których linia wzięła nazwę; co najmniej od 1984 roku chińskie mapy dodają też dziesiątą kreskę na wschód od Tajwanu. Linia otacza około dwóch milionów kilometrów kwadratowych, czyli większość Morza Południowochińskiego, i przecina wprost strefy ekonomiczne, do których roszczą sobie prawa wszyscy pozostali pretendenci. Od dziesięcioleci Chiny odmawiają odpowiedzi na pytanie, czy linia oznacza suwerenność, prawa historyczne czy prawa suwerenne. Niezdefiniowanej linii można bronić jako dowolnej z tych trzech rzeczy, zależnie od potrzeb argumentacji, a roszczenie, którego właściciel nie chce sprecyzować, trudno poddać próbie przed jakimkolwiek sądem.

W styczniu 2013 roku Filipiny postawiły sprawę na ostrzu noża. Manila wszczęła obowiązkowe postępowanie arbitrażowe na podstawie załącznika VII do UNCLOS, który pozwala jednej stronie wnieść kwalifikujący się spór przeciwko innemu państwu bez jego zgody na tę konkretną sprawę, w granicach i z wyłączeniami określonymi z góry w traktacie. Chiny odmówiły udziału i uznały, że trybunał nie ma jurysdykcji. Zespół orzekający i tak się zebrał. (Gdy zapadło orzeczenie, minister spraw zagranicznych Wang Yi zbył całą sprawę jako „polityczną farsę odegraną pod prawnym pretekstem”.)

12 lipca 2016 roku trybunał arbitrażowy, powołany na podstawie załącznika VII, z sekretariatem prowadzonym przez Stały Trybunał Arbitrażowy (PCA) w Hadze, jednogłośnie wydał orzeczenie. Stwierdził, że Chiny nie mają podstawy prawnej do roszczenia praw historycznych do zasobów w obrębie linii dziewięciu kresek, i orzekł, że wszelkie takie roszczenia nie wywołują skutków prawnych tam, gdzie wykraczają poza uprawnienia przewidziane w UNCLOS. Rafa Mischief i Ławica Second Thomas leżą w WSE Filipin i nie nakłada się na nie żadne możliwe chińskie uprawnienie. Każda formacja w archipelagu Spratly wystająca nad wodę w czasie przypływu, łącznie z Itu Aba, jest w świetle prawa skałą w rozumieniu artykułu 121 UNCLOS, a nie wyspą zdolną wytworzyć własną 200-milową WSE. Rafy, na których Chiny prowadziły budowy, okazały się skałami albo osychającymi wzniesieniami, z dużo skromniejszymi skutkami prawnymi.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych Chin wydało oświadczenie tego samego dnia. Orzeczenie, jak stwierdziło, jest „nieważne i pozbawione mocy wiążącej”.

Oświadczenie niemal w całości spiera się o jurysdykcję: twierdzi, że sprawa dotyczyła w istocie suwerenności terytorialnej, której UNCLOS nie reguluje, oraz granic morskich, które Chiny wyłączyły z obowiązkowego arbitrażu deklaracją z 2006 roku. Co do meritum zawiera jedynie ogólnikowe zarzuty, że trybunał błędnie ocenił fakty i prawo, bez alternatywnej wykładni artykułu 121 i bez kontrdowodów w sprawie choćby jednej rafy; jest w nim tylko twierdzenie, że skoro postępowanie było bezprawne, jego wynik się nie liczy. Trybunał wyraźnie odmówił orzekania o suwerenności nad którąkolwiek formacją. Stwierdził natomiast, że budowa sztucznej wyspy na Rafie Mischief, osychającym wzniesieniu leżącym w WSE Filipin, naruszyła suwerenne prawa Filipin i wyrządziła trwałe, nieodwracalne szkody w ekosystemie rafy koralowej. Chiny budowały dalej, a zdjęcia satelitarne pokazały od tamtej pory pasy startowe klasy wojskowej, urządzenia portowe i stacje radarowe wyrastające na wielu formacjach archipelagu Spratly, w tym na Rafie Mischief.

System rozstrzygania sporów UNCLOS wydał wiążące orzeczenie; państwo, które miało dość siły, by je zlekceważyć, tak właśnie zrobiło; a traktat nie zawiera niczego, co sprawiłoby, że kosztowało to więcej niż komunikat prasowy z Manili. Nie znaczy to, że tylko Chiny lekceważą prawo: USA odwróciły się od wyroku Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Nikaragui, gdy zapadł nie po ich myśli.

Co ustalił trybunał

UNCLOS dzieli formacje morskie na trzy kategorie. Wyspa, czyli naturalnie utworzony obszar lądu, który w czasie przypływu wystaje ponad wodę i który nadaje się do zamieszkania przez ludzi lub może prowadzić własne życie gospodarcze, wytwarza pełną WSE o zasięgu 200 mil morskich. Skała wystaje ponad wodę w czasie przypływu, ale nie nadaje się do zamieszkania przez ludzi ani nie może prowadzić samodzielnego życia gospodarczego; wytwarza 12-milowe morze terytorialne i 24-milową strefę przyległą, ale nie WSE ani szelf kontynentalny (artykuły 33 i 121). Osychające wzniesienie, zanurzone w czasie przypływu, nie wytwarza żadnej własnej strefy (artykuł 13).

Trybunał w 2016 roku zastosował te kategorie formacja po formacji do raf, które przedstawiły mu Filipiny. Ławica Scarborough została uznana za skałę; Rafa Mischief, Rafa Subi i Ławica Second Thomas za osychające wzniesienia. Formacje, które Chiny przedstawiały jako potencjalne źródło praw do WSE na skalę kontynentu, okazały się nie wytwarzać prawie niczego poza 12 milami. Chiny mimo to nadal zajmują Rafę Mischief i Rafę Subi.

Problem sypialni

Okinotorishima leży około 1740 kilometrów na południe od Tokio, na Morzu Filipińskim. W czasie przypływu nad wodę wystają tylko dwie skałki: większa mniej więcej wielkości dwóch łóżek king size, mniejsza mniej więcej wielkości łóżka jednoosobowego. Razem zmieściłyby się w małej sypialni. Rząd Japonii wydał na ten atol ponad 600 milionów dolarów: otoczył obie skałki stalowymi falochronami i betonem, a mniejszą przykrył tytanową siatką, wszystko po to, by osłonić je przed szczątkami niesionymi przez fale i przed powolnym wzrostem poziomu morza, który w przeciwnym razie by je dobił.

Powodem jest jeden przepis UNCLOS. Artykuł 121 ustęp 3 brzmi: „Skały, które nie nadają się do zamieszkania przez ludzi lub nie mogą prowadzić własnego życia gospodarczego, nie posiadają wyłącznej strefy ekonomicznej ani szelfu kontynentalnego”.

Japonia uznaje Okinotorishimę za wyspę. Chiny i Korea Południowa uznają ją za skałę; Tajwan też tak ją określał, dopóki rząd, który objął władzę w 2016 roku, nie oświadczył, że nie zajmie w tej sprawie konkretnego stanowiska prawnego. Jeśli rację ma Japonia, przysługuje jej WSE o powierzchni około 400 000 kilometrów kwadratowych, większa niż lądowe terytorium samej Japonii. Jeśli rację mają krytycy, Japonia dostaje 12-milowe morze terytorialne i strefę przyległą, ale żadnej WSE.

Japonia zrobiła, co mogła, by podeprzeć status wyspy. Na rafie stoi stacja obserwacyjna pełna przyrządów meteorologicznych i oceanograficznych, a Tokio utrzymuje, że Okinotorishima była wyspą na długo przed powstaniem UNCLOS, bo jest naturalnie utworzonym obszarem lądu wystającym nad wodę w czasie przypływu, dokładnie tak, jak definiuje wyspę artykuł 121 ustęp 1. Argument Chin trzyma się litery: przepis mówi o „własnym życiu gospodarczym”, a utrzymywana przez rząd platforma obserwacyjna nie jest gospodarką, a już na pewno nie samodzielną. UNCLOS nie rozstrzyga, czego wymaga słowo „własne”: czy życie gospodarcze musi być samowystarczalne, czy liczy się stała obecność, choćby dotowana przez rząd, czy też wystarczy jakakolwiek obecność człowieka. W tej kwestii traktatowi brakuje precyzji, którą wykazuje gdzie indziej. Najbliższą odpowiedź dał trybunał w 2016 roku: formację ocenia się według jej naturalnych możliwości, bez dobudowanych elementów, które miałyby je zwiększyć, a działalność gospodarcza, która przetrwa tylko dzięki stałemu dopływowi zasobów z zewnątrz, nie jest własnym życiem gospodarczym. To rozumowanie nie wiąże Japonii.

Ani żaden skład ITLOS, czyli Międzynarodowego Trybunału Prawa Morza, ani żaden trybunał arbitrażowy UNCLOS nie orzekł formalnie o statusie Okinotorishimy. W 2012 roku CLCS zatwierdziła Japonii rozszerzony szelf kontynentalny w Basenie Sikoku na północy, ale wstrzymała się z zaleceniami dotyczącymi rejonu południowej części Grzbietu Kiusiu-Palau na południe od atolu, powołując się na sprzeciw Chin i Korei Południowej i zaznaczając, że poczeka na rozstrzygnięcie sporu. W maju 2025 roku, gdy w pobliżu atolu działał chiński statek badawczy, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Chin powtórzyło swoje stanowisko: w świetle UNCLOS Okinotori to „rafa, a nie wyspa”, a japońskie roszczenie do WSE wokół niej „narusza prawo międzynarodowe”. Spór nie zbliżył się do rozstrzygnięcia.

Okinotorishima to jednak inny rodzaj porażki niż Morze Południowochińskie: nie ma tu orzeczenia, które silne państwo mogłoby zlekceważyć, jest tylko brzmienie traktatu, który nigdy nie doprecyzował różnicy między skałą a wyspą. Uzależniając 200-milową strefę od tego rozróżnienia, traktat spisany w 1982 roku sprawił, że utrzymanie dwóch skałek nad linią wody stało się warte ponad 600 milionów dolarów.

ADVERTISEMENT

Państwo, które rządzi grą, choć do niej nie przystąpiło

Porozumienie z 1994 roku przepisało reżim dna głębinowego, który stał za odmową Reagana, a traktat i tak pozostał nieratyfikowany. Ratyfikacji domagali się prezydenci z obu partii: Clinton, George W. Bush i Obama. Wojskowy establishment był w tej sprawie wręcz jeszcze bardziej jednomyślny. Każdy przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, który zeznawał w tej sprawie, i każdy sekretarz obrony, który się do niej odnosił, zalecał ratyfikację, bo status państwa spoza traktatu jest stałym obciążeniem dyplomatycznym za każdym razem, gdy marynarka wojenna prowadzi operację na rzecz swobody żeglugi przeciwko państwu, które może wytknąć, że USA nie są nawet stroną traktatu, który egzekwują.

Senat blokował go za każdym razem, gdy sprawa zbliżała się do głosowania. Najlepiej udokumentowany jest przypadek z 2012 roku. Do 16 lipca tego roku 34 senatorów republikańskich z góry zobowiązało się głosować przeciwko ratyfikacji; akcją kierował Jim DeMint z Karoliny Południowej, a jako ostatni dołączyli Rob Portman i Kelly Ayotte. To wystarczyło, by odebrać traktatowi wymaganą większość dwóch trzecich głosów, więc głosowanie na sali oznaczałoby publiczną porażkę. Nie zostało wyznaczone i od tamtej pory żadne inne też nie.

Oficjalnymi zarzutami były suwerenność, sposób zarządzania ISA i artykuł 82 UNCLOS, który nakazuje odprowadzać do ISA opłaty od wydobycia zasobów z rozszerzonego szelfu kontynentalnego: od 1 procenta w szóstym roku produkcji, z podwyżką o punkt procentowy rocznie, aż do maksimum 7 procent. Przeciwnicy sprzeciwiali się kierowaniu części amerykańskich dochodów z morskiego wydobycia przez organ międzynarodowy.

USA trzymają się tego stanowiska od czterech dekad. Mechanizmem jest międzynarodowe prawo zwyczajowe: reguły, których społeczność międzynarodowa przestrzega na tyle powszechnie i konsekwentnie, że stają się wiążące nawet dla państw, które nigdy ich formalnie nie przyjęły. Na tej podstawie USA dowodzą, że postanowienia UNCLOS dotyczące żeglugi są nie tyle zobowiązaniami traktatowymi, ile wcześniej istniejącym prawem zwyczajowym, wiążącym wszystkie państwa. Pozwala im to powoływać się na prawo zwyczajowe w przypadku tych postanowień UNCLOS, które im służą, a zarazem nie uczestniczyć w machinie instytucjonalnej, takiej jak ITLOS i obowiązkowy arbitraż, która mogłaby wydać orzeczenia przeciwko nim.

W praktyce USA ogłaszają własną 200-milową WSE, jedną z największych na świecie. Prowadzą operacje na rzecz swobody żeglugi, powołując się na zasady UNCLOS, przeciwko roszczeniom morskim Chin, Iranu i innych państw, które uważają za nadmierne. A w grudniu 2023 roku Departament Stanu opublikował zewnętrzne granice rozszerzonego szelfu kontynentalnego USA w siedmiu obszarach morskich, od Arktyki i Morza Beringa po Pacyfik, Atlantyk, Zatokę Meksykańską i Mariany. W ten sposób USA zgłaszają prawa do dna morskiego poza 200 milami morskimi na podstawie tych samych reguł, które spisała UNCLOS.

Pod względem prawnym oba stanowiska nie są tożsame. Chiny ratyfikowały UNCLOS, są związane nią i orzeczeniem, a gdy orzeczenie obróciło się przeciwko nim, uznały je za nieważne. USA nigdy nie przyjęły zobowiązań wynikających z tego traktatu; wiąże je prawo zwyczajowe, które według nich zawiera te same reguły dotyczące żeglugi i dna morskiego, i pozostają poza sądami i arbitrażem, które mogłyby orzec przeciwko nim. W praktyce każde z państw powołuje się na autorytet traktatu, gdy mu to pomaga, i trzyma jego egzekwowanie na dystans, gdy miałoby ono coś kosztować.

Czym jest FONOP

Operacja na rzecz swobody żeglugi, w skrócie FONOP, to celowe zamanifestowanie, za pomocą samej żeglugi, że ogłoszone ograniczenie tej żeglugi nie ma podstawy prawnej. Departament Obrony USA publikuje doroczny raport o swobodzie żeglugi, w którym wymienia, roszczenia jakich państw zakwestionowano, o które konkretnie twierdzenia chodziło i na jakiej podstawie prawnej USA uznają je za nadmierne.

Chiny regularnie pojawiają się na tej liście, podobnie jak Indie i liczni sojusznicy USA. Program FONOP służy budowaniu prawnego materiału dowodowego: konsekwentnej, udokumentowanej praktyki żeglugi, która wspiera stanowisko USA, że postanowienia UNCLOS o swobodzie żeglugi stanowią międzynarodowe prawo zwyczajowe wiążące wszystkie państwa, a nie tylko strony UNCLOS. Jeśli USA nigdy nie zakwestionują jakiegoś roszczenia, ryzykują, że milcząco je uznają.

Granice egzekwowania

UNCLOS stworzyła własną machinę egzekwowania. Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza zajął się 37 sprawami, od zatrzymanych kutrów, granic morskich i niezwłocznego zwolnienia zatrzymanych statków po opinię doradczą w sprawie zmian klimatu. Między państwami o mniej więcej wyrównanej sile albo tam, gdzie nieprzestrzeganie kosztuje więcej niż przestrzeganie, system w większości działa: orzeczenia ITLOS miały znaczenie, a państwa zwykle się do nich stosowały.

Lepiej napisany traktat nie zamknąłby luki w egzekwowaniu. Surowsze sankcje, szersza jurysdykcja ITLOS i obowiązkowa kontrola przestrzegania pozostawiłyby nietknięty problem, który leży u podstaw: państwo jest najwyższą władzą na swoim obszarze i żaden traktat nie może tego przełamać bez jego zgody. Traktat wiąże mocarstwo tylko dopóty, dopóki lekceważenie go kosztuje więcej niż przestrzeganie.

Większość instrumentów prawa międzynarodowego zostawia dość niejasności, by państwa mogły zbudować wiarygodną przykrywkę dla nieprzestrzegania, czy to w postaci konkurencyjnej wykładni, czy zastrzeżenia. UNCLOS, ze swoją precyzją co do mili morskiej, usunęła większość tych możliwości. Gdy w 2016 roku trybunał wydał orzeczenie, Chiny nie mogły wiarygodnie twierdzić, że jest ono niejasne. Ich zarzuty dotyczyły jurysdykcji, a trybunał je rozważył i odrzucił; co do meritum Chiny nie przedstawiły żadnej konkurencyjnej wykładni traktatu.

Orzeczenie z 2016 roku spoczywa w archiwum PCA, a sztuczne wyspy wciąż tam są, zajęte i ufortyfikowane. Gdy następny niszczyciel przepłynie przez Wyspy Spratly z chińskimi okrętami u boku, oba rządy opiszą ten sam przepływ, jeden jako zgodny z prawem, drugi jako bezprawny, i każdy powoła się na ten sam traktat.

Powiązane artykuły

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Jak cytować
Owen Parker. “Pływające granice: jak prawo morza rozstrzyga, do kogo należy morze.” Eikleaf, 12 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/the-floating-borders-how-maritime-law-decides-who-owns-the-sea/

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Guohua Song – Pexels

Najważniejsze źródła i bibliografia

United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS), United Nations, opened for signature December 10, 1982, entered into force November 16, 1994. Full text via the United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf

United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea, „The United Nations Convention on the Law of the Sea: A historical perspective”: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/convention_historical_perspective.htm

Agreement relating to the Implementation of Part XI of the United Nations Convention on the Law of the Sea, 1994: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/agreement_part_xi/agreement_part_xi.htm

Ronald Reagan, „Statement on United States Actions Concerning the Conference on the Law of the Sea,” July 9, 1982: https://www.reaganlibrary.gov/research/speeches/70982b

Pardo, Arvid, Statement to the First Committee of the United Nations General Assembly, November 1, 1967. Full text via the United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/pardo_ga1967.pdf

Commission on the Limits of the Continental Shelf (CLCS), United Nations. Commission home and record of submissions and recommendations: https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/clcs_home.htm · https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm · Summary of the Recommendations on the Submission made by Japan, April 19, 2012: https://www.un.org/depts/los/clcs_new/submissions_files/jpn08/com_sumrec_jpn_fin.pdf

Treaty between the Kingdom of Norway and the Russian Federation concerning Maritime Delimitation and Cooperation in the Barents Sea and the Arctic Ocean, September 15, 2010 (entered into force July 7, 2011). Treaty text via United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea: https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/NOR-RUS2010.PDF

Pew Charitable Trusts, „High Stakes on the High Seas,” 2015: https://www.pewtrusts.org/-/media/assets/2015/11/highseas_highstakes_final.pdf

Food and Agriculture Organization of the United Nations, Maldives fisheries country review: https://www.fao.org/4/A0477E/a0477e0y.htm

South China Sea Arbitration (Republic of the Philippines v. People’s Republic of China), PCA Case No. 2013-19, Award, July 12, 2016, and Permanent Court of Arbitration Press Release No. 11, July 12, 2016: https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Award.pdf · https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf

Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, „Statement of the Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China on the Award of 12 July 2016 of the Arbitral Tribunal in the South China Sea Arbitration Established at the Request of the Republic of the Philippines,” July 12, 2016: https://www.fmprc.gov.cn/nanhai/eng/snhwtlcwj_1/201607/t20160712_8527294.htm

VERA Files, „China avoids criticizing PH, hits Arbitral court,” July 15, 2016: https://verafiles.org/articles/china-avoids-criticizing-ph-hits-u-n-court

US Department of State, Limits in the Seas No. 143, „China: Maritime Claims in the South China Sea,” December 5, 2014: https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/10/LIS-143.pdf

Center for Strategic and International Studies, Asia Maritime Transparency Initiative (CSIS AMTI), „China’s Big Three Near Completion,” March 27, 2017 (updated June 29, 2017). Documents military-grade airstrips, port facilities, and radar installations at Fiery Cross Reef, Subi Reef, and Mischief Reef: https://amti.csis.org/chinas-big-three-near-completion/

Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, spokesperson Mao Ning statement on Okinotori, May 27, 2025. Regular press conference transcript: https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202505/t20250527_11634354.html

Dreyer, June Teufel, „The Curious Case of Okinotori: Reef, Rock, or Island?” Pacific Forum CSIS, PacNet #59, July 18, 2016: https://pacforum.org/publications/pacnet-59-the-curious-case-of-okinotori-reef-rock-or-island/

Yamagata, Hideo, „南シナ海事件と日本:沖ノ鳥島の法的地位” [The South China Sea case and Japan: the legal status of Okinotorishima], Hosei Kenkyu (Shizuoka University) 23, nos. 3–4, 2019. Gives the exposed areas as 7.86 m² (Kitakojima) and 1.58 m² (Higashikojima), via Nagoya University Repository: https://nagoya.repo.nii.ac.jp/records/28384

Lin, Tinghui, „Okinotori: A New Beginning for Taiwan-Japan Maritime Dialogue,” CSIS Asia Maritime Transparency Initiative, June 17, 2016: https://amti.csis.org/okinotori-new-beginning-taiwan-japan-maritime-dialogue/

Tsuruta Jun, „China’s Expansion into the West Pacific: Geographical and Strategic Importance of 'Okinotorishima’,” Japan Forum on International Relations, January 12, 2023: https://www.jfir.or.jp/en/wp-content/uploads/sites/2/2023/04/230112_TSURUTAJun_en.pdf

Tokyo Metropolitan Government, „Japan’s Southernmost and Easternmost Border Islands: Tokyo’s Okinotorishima and Minamitorishima Islands,” interview with the Keihin River Office, Kanto Regional Development Bureau, Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism: https://www.t-borderislands.metro.tokyo.lg.jp/en/interview/interview5.html

International Tribunal for the Law of the Sea (ITLOS), List of Cases, Hamburg (accessed October 2026): https://www.itlos.org/en/main/cases/list-of-cases/

Wright, Thomas J., „Outlaw of the Sea: The Senate Republicans’ UNCLOS Blunder,” Brookings Institution, August 7, 2012: https://www.brookings.edu/articles/outlaw-of-the-sea-the-senate-republicans-unclos-blunder/

Fox News, „Sea Treaty all but dead, 34 GOP senators oppose,” July 16, 2012: https://www.foxnews.com/tech/sea-treaty-all-but-dead-34-gop-senators-oppose

Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), International Court of Justice, Judgment of 27 June 1986: https://www.icj-cij.org/case/70

US Department of Defense, Annual Freedom of Navigation (FON) Report; „DOD Releases Fiscal Year 2023 Freedom of Navigation Report,” Seapower, May 9, 2024: https://seapowermagazine.org/dod-releases-fiscal-year-2023-freedom-of-navigation-report/

US Department of State, „Continental Shelf and Maritime Boundaries; Notice of Limits,” Federal Register Vol. 88, No. 244, p. 88470, December 21, 2023 (Public Notice 12244). Official government record of the December 19, 2023 announcement of U.S. extended continental shelf outer limits: https://www.federalregister.gov/documents/2023/12/21/2023-28159/continental-shelf-and-maritime-boundaries-notice-of-limits

ADVERTISEMENT