Jak Brazylia zepchnęła wylesianie Amazonii do rekordowo niskiego poziomu i co może to zniweczyć

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: 25 października 2026 · 16 min czytania

W niedzielę 11 października 2026 roku brazylijski minister środowiska João Paulo Capobianco przeleciał wraz z urzędnikami służb kontrolnych nad płonącymi rejonami Amazonii i zobaczył setki pożarów w samym środku chronionego lasu. W środę poleciał ponownie. Potem powiedział agencji AP: „Są oznaki, że doszło do działania z premedytacją”. 21 października Policja Federalna wszczęła dziewięć postępowań w sprawie przyczyn pożarów w stanie Amazonas.

Dwa dni po drugim locie, w piątek 16 października, Capobianco stanął przed dziennikarzami w Brasílii z tegorocznymi danymi INPE, brazylijskiego Narodowego Instytutu Badań Kosmicznych. Według szacunku INPE w ciągu dwunastu miesięcy do lipca 2026 roku brazylijska Amazonia straciła 3335 kilometrów kwadratowych lasu – najmniej w serii pomiarów prowadzonej od 1988 roku. „To absolutnie stratosferyczny spadek… to jak sen” – powiedział minister. Następnego dnia o 6.30 rano stężenie pyłu drobnego w Manaus, największym mieście brazylijskiej Amazonii, sięgnęło 401,4 mikrograma na metr sześcienny – poziomu, który miejska obrona cywilna określa jako „péssimo”, czyli fatalny.

Poprzednie minimum, 4571 km², pochodziło z lat 2011–2012. Nowa liczba wciąż jest szacunkiem, opartym na 271 priorytetowych zdjęciach satelitarnych spośród 516 obejmujących region, i INPE ją zrewiduje, gdy przeanalizuje pozostałe. W zeszłym roku pierwszy szacunek, 5796 km², po konsolidacji spadł do 5731, czyli o 65 km². Nowy wynik leży ponad 1200 km² poniżej dawnego rekordu.

Ta liczba ma znaczenie także poza Brazylią. Wylesianie i inne zmiany użytkowania gruntów są największym źródłem gazów cieplarnianych w tym kraju, odpowiadają za około 40% jego emisji brutto. A ogłoszono ją w samym środku wyborów. Na 25 października wyznaczono drugą turę wyborów prezydenckich, w której naprzeciw siebie stanęli prezydent Luiz Inácio Lula da Silva i senator Flávio Bolsonaro, syn byłego prezydenta Jaira Bolsonaro. Sondaż Datafolha przeprowadzony w dniach 20–22 października wykazał między nimi remis w granicach błędu statystycznego. Zwycięzca obejmie urząd 5 stycznia 2027 roku.

W ciągu jednego tygodnia system monitoringu zbudowany po to, by łapać piły łańcuchowe, dał swój najlepszy wynik, a jednocześnie las płonął w pożarach, których sam monitoring i embarga nie były w stanie ugasić. Brazylijski coroczny satelitarny zapis wylesiania Amazonii sięga wstecz niemal czterech dekad. Co sprawiło, że ten zapis przełożył się na mniej ściętych drzew, i ile z tego przetrwałoby zmianę władzy?

Od piksela do zamrożonego gospodarstwa

INPE prowadzi nad Amazonią dwa systemy satelitarne. PRODES wyznacza oficjalne roczne tempo wylesiania – liczbę, którą ogłosił Capobianco. DETER wysyła niemal w czasie rzeczywistym alerty do Ibamy, federalnej agencji ochrony środowiska, aby inspektorzy mogli działać, zanim wycinka dobiegnie końca.

Dwa satelity, dwa zegary

PRODES ruszył w 1988 roku, a jego rok biegnie od sierpnia do lipca, bo w środku roku jest najmniej chmur; użyteczne okno obserwacji Amazonii trwa od maja do października, a poza nim, jak wyjaśnił jeden z badaczy INPE, wszystko zasnuwają chmury. System liczy tylko wycinki większe niż 6,25 hektara, czyli kwadrat o boku 250 metrów. Ten próg ustalono, gdy analitycy wciąż interpretowali papierowe odbitki zdjęć satelitarnych, a INPE go utrzymał, aby każdy rok dało się porównać z pierwszym. Gilberto Câmara, który kierował INPE w latach 2005–2012, opisał PRODES tak: „O Prodes faz uma espécie de contagem de mortes no cemitério”, czyli PRODES prowadzi coś w rodzaju liczenia zmarłych na cmentarzu. Ten rachunek, dodał w 2019 roku, ogłaszał w grudniu to, co wydarzyło się nawet półtora roku wcześniej. DETER, uruchomiony w 2004 roku, był odpowiedzią na tę powolność. Początkowo wykrywał wycinki większe niż 25 hektarów; obecna wersja mapuje je aż do mniej więcej jednego hektara i codziennie raportuje do Ibamy. To system alarmowy i nie widzi przez chmury.

Kontrola może w Amazonii tak wiele, ponieważ tak niewiele tamtejszych wycinek przetrwałoby sprawdzenie dokumentów. Gdy sieć monitoringu MapBiomas zestawiła obszar wylesiony w Amazonii w 2025 roku z oficjalnymi rejestrami, zaledwie 2,7% tej powierzchni nie nosiło żadnych oznak nieprawidłowości. Taką oznaką mógł być brak zezwolenia na usunięcie roślinności, nakładanie się na obszar ściśle chroniony lub ziemię rdzennej ludności, nakładanie się na te części gospodarstwa, które z mocy prawa muszą pozostać zalesione, albo nakładanie się na grunty już objęte embargiem. Oznaka nie jest wyrokiem sądu. Mimo to oznacza, że niemal każda wycinka w Amazonii nosi przynajmniej jeden ślad, na podstawie którego inspektor mógłby działać, a otwarte pozostaje pytanie, czy ktokolwiek to robi. Capobianco podał jeden powód, dla którego region różni się od położonej na południe od niego sawanny Cerrado: znaczna część Amazonii to grunty publiczne, podczas gdy w Cerrado przeważają prywatne gospodarstwa, a na nich prawo pod pewnymi warunkami dopuszcza wycinkę.

Procedura, która zamienia alert w koszt, przebiega mniej więcej tak. Ibama odbiera alerty z DETER i innych systemów teledetekcyjnych i sprawdza, czy właściciel nieruchomości miał zezwolenie na usunięcie roślinności. Jeśli nie miał, inspektorzy nakładają embargo prewencyjne. Embargo może poprzedzić postępowanie administracyjne, w którym właściciel kwestionuje zarzut i ewentualną grzywnę. Przez lata taka kontrola wymagała ludzi w terenie: inspektorzy musieli osobiście jechać do każdego gospodarstwa, by potwierdzić zniszczenia. Ibama po raz pierwszy zastosowała zdalne embarga w 2016 roku, ale praktykę porządnie ustrukturyzowano dopiero od kwietnia 2023 roku, a masową skalę osiągnęła w 2025 roku. Ogrom zadania wyjaśnia dlaczego. W marcu 2026 roku Ascema, stowarzyszenie federalnych pracowników ochrony środowiska, naliczyła w Ibamie 752 funkcjonariuszy kontroli, podczas gdy DETER wysłał w regionie w ciągu poprzednich 24 miesięcy ponad 100 000 alertów o wylesianiu.

Embargo niczego nie ogradza. To wpis w rządowych systemach, który blokuje produkcję na danym obszarze, a działa za pośrednictwem firm mających do czynienia z tą ziemią. Zakłady mięsne nie mogą kupować bydła z obszarów objętych embargiem. Od stycznia 2025 roku zasady kredytu rolnego zakazują udzielania go przedsiębiorstwu rolnemu na nieruchomości objętej embargiem środowiskowym za gospodarcze wykorzystanie nielegalnie wylesionej ziemi, o ile embargo figuruje w publicznym wykazie Ibamy. Istnieją wyjątki: pożyczki przeznaczone wyłącznie na odtworzenie rodzimej roślinności na obszarze objętym embargiem oraz, do 30 czerwca 2027 roku, inne pożyczki dla kredytobiorców, którzy zapłacili grzywny, ogrodzili obszar objęty embargiem i złożyli plan jego odtworzenia. Nikt fizycznie nie zatrzymuje traktora. Ograniczenie działa przez nabywców i kredytodawców, którzy mają obowiązek sprawdzać wykaz.

Dzięki zdalnym embargom ten wykaz bardzo szybko się wydłużył. W maju 2025 roku, sześć miesięcy przed szczytem klimatycznym COP30, który Brazylia gościła w Belém, Ibama przeprowadziła operację nazwaną później „embargão”, czyli wielkim embargiem: około 70 000 hektarów w 5000 gospodarstw w stanach Acre, Amazonas, Mato Grosso, Rondônia i Pará objęto zdalnie embargiem w ramach jednej akcji. Napotkała ona opór polityków, w tym niektórych sojuszników samego Luli. Gubernator Pará Helder Barbalho pojechał do Brasílii z delegacją polityków i hodowców bydła i spotkał się z kierownictwem rządu, próbując ukrócić te działania.

Właściciele ziemi poszli też do sądów, a niektórzy sędziowie federalni przyznali im rację, orzekając, że metoda Ibamy nie spełnia gwarancji rzetelnego procesu. W październiku 2025 roku sędzia Sądu Najwyższego Flávio Dino, działając jednoosobowo w decyzji tymczasowej, zawiesił 23 takie sprawy. Dekret, który wprowadził embargo prewencyjne, sam jest zaskarżony przed tym sądem. Ponieważ w tej sprawie nie zapadło jeszcze rozstrzygnięcie, uznał Dino, należy domniemywać zgodność dekretu z konstytucją.

Skąd wiadomo, że to działa

Przed DETER namierzanie zagrożonych obszarów na tyle wcześnie, by zdążyć zareagować, zależało od dobrowolnych i anonimowych zgłoszeń. W 2004 roku wylesianie sięgnęło około 27 700 km² i INPE zbudował DETER na prośbę ministerstwa środowiska. W tym samym roku pierwszy rząd Luli uruchomił plan działań na rzecz zapobiegania wylesianiu Amazonii i jego ograniczania, znany jako PPCDAm.

Grupa ekonomistów z PUC-Rio, uniwersytetu w Rio de Janeiro, i z Climate Policy Initiative od ponad dekady bada, która część tej polityki przyniosła efekt. Wylesianie spadło z 27 000 km² w 2004 roku do 7000 km² w 2009 roku, w okresie, gdy rolników mogły też zniechęcać do karczowania nowych terenów spadające ceny płodów rolnych. Ich analiza wykazała, że polityka ochrony przyrody była skuteczna sama w sobie. W 2008 roku rząd wpisał gminy z największą wycinką na czarną listę, a ekonomiści ustalili, że wpis ograniczył wylesianie, głównie dzięki monitoringowi i egzekwowaniu prawa, bez wpływu na produkcję rolną czy akcję kredytową. Od tego samego roku Narodowa Rada Monetarna uzależniła kredyt rolny w biomie amazońskim od dowodu przestrzegania przepisów środowiskowych. Główne ustalenie ekonomistów dotyczy samego DETER: monitoring i kontrole kierowane jego alertami skutecznie hamują wylesianie.

Chmury jako miara policjanta

Udowodnienie, że kontrole ograniczają wycinkę, jest trudniejsze, niż się wydaje. Ibama wysyła inspektorów tam, gdzie wycinka jest najgorsza, więc proste porównanie mogłoby nawet sugerować, że to inspektorzy powodują wylesianie. Ekonomiści potrzebowali czegoś, co przesuwało kontrole z miejsca na miejsce z powodów niezwiązanych z tym, jak bardzo ktoś chciał wycinać. Znaleźli to na niebie. DETER nie wykrywa wycinki pod chmurami, więc nie wysyła stamtąd alertów, a w latach, gdy nad gminą było więcej chmur, Ibama pojawiała się tam rzadziej. W kolejnym roku w tych gminach wylesiano więcej. Zachmurzenie to przypadek pogody. Autorzy potraktowali je jako to, co ekonomiści nazywają egzogeniczną zmiennością obecności władz – źródło zmian pochodzące spoza badanego systemu. Metoda opiera się na jednym założeniu: że chmury wpływają na wycinkę w następnym roku wyłącznie przez swój wpływ na kontrole. Jeśli to założenie się sprawdza, dodatkowa wycinka w zachmurzonych miejscach jest ceną nieobecności inspektorów.

Te badania sięgają najdalej do 2016 roku. Spadek od 2022 roku to osobne pytanie, a dowody w tej sprawie są skromniejsze. Po objęciu urzędu na trzecią kadencję w styczniu 2023 roku Lula przywrócił PPCDAm oraz sankcje za nielegalną wycinkę wykrytą przez satelity, wstrzymane za rządów Bolsonara, a do tego ograniczenia kredytowe i dodatkowe pieniądze dla priorytetowych gmin, które zmniejszyły utratę lasu. Wylesianie spadało co roku od 2022 roku, w ciągu czterech lat o 71,2%. W marcu 2026 roku Jair Schmitt, wówczas dyrektor ds. ochrony środowiska w Ibamie, a obecnie jej prezes, powiedział, że zdalne embargo odwróciło odbicie wycinki, które alerty DETER zaczęły sygnalizować na przełomie 2024 i 2025 roku. „A gente reverteu a alta” – powiedział: odwróciliśmy ten wzrost. Była to jego ocena jako urzędnika odpowiedzialnego za te działania. Żadne badanie nie zmierzyło jeszcze, jaką część spadku z lat 2023–2026 spowodowały embarga, a zbyt wiele polityk zmieniło się naraz, by przypisać im całą zasługę.

Jedno porównanie krzyżowe pokazuje zarówno zasięg systemu, jak i jego luki. Patrząc wstecz na siedem lat od 2019 do 2025 roku, MapBiomas ustaliła, że 65% całej powierzchni wylesionej w Brazylii, a 67,6% w biomie amazońskim, pokrywa się albo z zezwoleniem na wycinkę, albo z wpisem o działaniach kontrolnych. To skumulowane pokrywanie się zarówno z zezwoleniami, jak i z działaniami kontrolnymi, a nie wskaźnik karania. Gdy liczyć według liczby alertów o wylesianiu zamiast według powierzchni, ogólnokrajowy odsetek spada do 27,5%, co MapBiomas tłumaczy tym, że kontrole skupiają się na większych wycinkach. MapBiomas ostrzega też, że rejestry federalne i stanowe, do których zdołała dotrzeć, mogą nie obejmować wszystkich zezwoleń i działań kontrolnych, a niektóre agencje stanowe publikują niepełne dane.

Gdzie łańcuch przecieka

Pierwszy przeciek dotyczy handlu bydłem, w którym zwierzę może przed ubojem przejść przez kilka gospodarstw. Śledztwo Human Rights Watch wykazało, że bydło hodowane na nielegalnie wylesionej ziemi trafiało do systemu „prania”, który ukrywał jego pochodzenie, zanim dotarło do koncernu mięsnego JBS. Nielegalne gospodarstwo w Pará może sprzedawać pośrednikom w Mato Grosso, a ci z kolei zaopatrują rzeźnię JBS w São Paulo. JBS po raz pierwszy zobowiązał się śledzić takich pośrednich dostawców do 2011 roku; w listopadzie 2025 roku Human Rights Watch stwierdziła, że koncern wciąż na ogół nie potrafi ich zidentyfikować. JBS twierdzi, że jego Transparent Livestock Platform rozszerza kontrole na dostawców pośrednich. Wykaz embarg wyłapuje gospodarstwo, które na nim figuruje. Zwierzę, które spędziło tam pierwszą część życia, a potem przeniesiono je na pastwisko czystego sąsiada, trafia do rzeźni z czystego gospodarstwa.

Przecieka również kredyt. Zakaz kredytowy dotyczy tylko embarg wpisanych do wykazu Ibamy, więc gospodarstwo wylesione nielegalnie, ale nigdy nieobjęte embargiem, mu nie podlega. Tę lukę miała zamknąć druga, szersza kontrola: banki musiałyby sprawdzać rządowy wykaz zbudowany na danych PRODES i ustalać, czy na finansowanej nieruchomości wycięto rodzimą roślinność po 31 lipca 2019 roku, a jeśli tak, wymagać zezwolenia lub dokumentu, który ją legalizuje. Od kwietnia 2026 roku kontrola ta obejmowała nieruchomości większe niż cztery moduły fiskalne, brazylijską jednostkę wielkości nieruchomości rolnej. W maju 2026 roku Narodowa Rada Monetarna ją odroczyła. Teraz rusza 4 stycznia 2027 roku dla największych nieruchomości, w lipcu 2027 roku dla średnich i w styczniu 2028 roku dla najmniejszych. Pierwsza z tych dat wypada dzień przed objęciem urzędu przez następnego prezydenta. Przedstawiciele agrobiznesu już 15 kwietnia zwrócili się do Sądu Najwyższego o zawieszenie tych przepisów.

Trzeci przeciek to ogień na gruntach publicznych. Zajęte bezprawnie grunty publiczne bez uregulowanych tytułów własności są w Amazonii powszechne. Ibama może objąć taki obszar embargiem nawet wtedy, gdy nie potrafi ustalić, kto ponosi odpowiedzialność – publikując embargo w dzienniku urzędowym i umieszczając obszar na swojej stronie internetowej – a Observatório do Clima, brazylijska sieć organizacji klimatycznych, twierdzi, że zdalne embargo jest tam głównym narzędziem przeciwko zawłaszczaniu ziemi, spekulacji i nielegalnemu otwieraniu nowych terenów. Ogień trudniej komukolwiek przypisać. W okolicach Manaus to właśnie na podobnych gruntach publicznych wykryto znaczną część tegorocznych pożarów. Instytut Badań Środowiskowych Amazonii, Ipam, ustalił, że na nieprzydzielone lasy publiczne, częsty cel zawłaszczających ziemię, przypadło 39% punktów cieplnych zarejestrowanych w regionie Manaus od stycznia do 14 października. Ane Alencar, badaczka z Ipamu, tak wyjaśniła tę logikę: „É mais fácil degradar a área com fogo sem ser pego, do que contratar pessoas para desmatar, usando trator e motosserra”. Łatwiej zdegradować teren ogniem i nie dać się złapać, niż wynająć ludzi, żeby wylesili go traktorem i piłą łańcuchową.

Najpoważniejszy zarzut wobec całego systemu dotyczy rzetelnego procesu. Embargo najpierw uderza, a dopiero potem wysłuchuje: gospodarstwo może stracić nabywców i kredyt, zanim jego właściciel zakwestionuje dowody. Na tej podstawie sędziowie federalni, którzy uchylali embarga, orzekli, że metoda Ibamy nie spełnia gwarancji rzetelnego procesu. Projekt ustawy w Kongresie, PL 2.564/2025, przekuwa ten zarzut w prawo. Jego oficjalne streszczenie mówi, że reguluje on administracyjne środki zapobiegawcze i przewiduje „a garantia à ampla defesa e ao contraditório”, czyli gwarancję pełnego prawa do obrony i do kontradyktoryjności postępowania. W pierwotnej wersji zakazywał embarg opartych wyłącznie na zdalnym wykryciu. Wersja przyjęta przez Izbę Deputowanych w maju 2026 roku zrezygnowała z tego bezwzględnego zakazu, ale wymaga uprzedniego powiadomienia oskarżonego przed każdym embargiem lub innym środkiem zapobiegawczym opartym na zdalnym wykryciu.

Obrońcy obecnego systemu odpowiadają na tym samym gruncie. Embargo ma charakter prewencyjny, a po nim następuje postępowanie administracyjne z prawem do obrony. Sędzia Sądu Najwyższego, który rozpatrywał sprawy federalne, uznał domniemanie zgodności dekretu z konstytucją, dopóki jego zaskarżenie czekało na rozstrzygnięcie. A nota techniczna Observatório do Clima w sprawie projektu wylicza koszt odwrócenia kolejności: uprzednie powiadomienie uniemożliwia państwu natychmiastową reakcję i odbiera jedną z głównych korzyści zdalnej kontroli – szybkość, z jaką przerywa ona niszczenie. Nota dodaje, że przyjęty tekst otwiera drogę do podważania w sądach ograniczeń kredytowych, zasad identyfikowalności i porozumień branżowych powiązanych z embargami. Prawo rolnika do wysłuchania przed nałożeniem sankcji i wartość zatrzymania wycinki, zanim padnie kolejny hektar, ciągną w przeciwne strony. Tekst Izby rozstrzyga ten konflikt na korzyść rolnika.

Kiedy instytucje stanęły

Rekordowe minimum już kiedyś ustanowiono i utracono. Po 4571 km² z lat 2011–2012 wylesianie wzrosło o 29%, do 5891 km² w latach 2012–2013, co zakończyło nieprzerwany spadek trwający od 2008 roku. Wzrost nastąpił rok po tym, jak Kongres w 2012 roku znowelizował Kodeks leśny, a według szacunków badaczy nowelizacja ta zmniejszyła o 58% powierzchnię, którą właściciele ziemi musieliby odtworzyć w miejsce lasu wyciętego nielegalnie przed 2008 rokiem. Sama zbieżność w czasie nie dowodzi, że to znowelizowana ustawa spowodowała wzrost.

Drugie odwrócenie trendu jest lepiej udokumentowane. Wskaźnik PRODES wzrósł z około 7500 km² w roku od sierpnia 2017 do lipca 2018 do 10 129 km² w roku do lipca 2019 – roku monitoringu, którego ostatnie siedem miesięcy przypadło na rządy Jaira Bolsonara, urzędującego od stycznia 2019 roku. W połowie 2019 roku DETER pokazał w czerwcu wzrost wycinki o 88% w porównaniu z tym samym miesiącem rok wcześniej, a dyrektor INPE Ricardo Galvão został odwołany. Grzywny nakładane przez Ibamę w całej Brazylii spadły w pierwszych siedmiu miesiącach roku o 29,4%. Minister środowiska Ricardo Salles stwierdził, że system alertów „não se presta a medir volume de desmatamento, não é preciso e não faz comparações”: nie nadaje się do mierzenia skali wylesiania, nie jest precyzyjny i nie pozwala na porównania.

Przez cały ten czas satelity działały, a alerty wciąż napływały. Zmieniło się to, co Ibama z nimi robiła. Gdy badacze zestawili alerty o wylesianiu z lat 2019 i 2020 z rejestrami Ibamy, okazało się, że agencja wystawiła protokoły naruszeń lub nałożyła embarga w przypadku 1,3% z nich. „Bezczynności nie powoduje brak informacji” – powiedział główny autor badania Marcondes Coelho-Junior. W roku do lipca 2021 wylesianie osiągnęło najwyższy od 15 lat poziom 13 038 km². W czterech latach PRODES od 2019 do 2022 roku, z których pierwszy zakończył się siedem miesięcy po objęciu urzędu przez Bolsonara, Amazonia traciła średnio około 11 400 km² rocznie, niemal o 60% więcej niż w czterech poprzednich latach. Dla porównania: najgorsze lata, w połowie lat 90., zbliżyły się do 30 000 km².

Czego embargo nie zatrzyma

PRODES liczy las utracony wskutek powtarzającej się degradacji, gdy korony drzew całkowicie znikną. We wstępnym szacunku za 2025 rok w ten sposób powstało około dwóch piątych strat, głównie przez ogień, i zostały one wliczone do oficjalnego wskaźnika. Degradacja, która nie prowadzi do całkowitej utraty okrywy koron, pozostaje poza nim, niezależnie od tego, jak poważnie las został zniszczony.

Ogień wymaga trzech odrębnych działań: powstrzymania ludzi przed jego podkładaniem, karania po fakcie za nielegalne wypalanie i gaszenia pożaru, który już się rozprzestrzenia. Douglas Morton, badacz systemu Ziemi z NASA, mówi, że wielkie pożary w pobliżu Santarém i Manaus w październiku 2026 roku zaczęły się jako wypalania gospodarcze, które miały oczyścić pastwiska z krzewów albo pola z resztek upraw, lecz wymknęły się spod kontroli i swobodnie przeszły przez wyschnięte podszycie lasu deszczowego. Pioruny, jak zauważa, wywołują tam mniej niż 1% pożarów. Kontrole docierają też do ognia. We wrześniu i październiku Ibama przeprowadziła w południowo-zachodniej części Pará 49 akcji kontrolnych, które zakończyły się grzywnami, embargami i wstrzymaniem działalności. Ale embargo nie ugasi pożaru, który już płonie. To zadanie przypadło 522 strażakom i funkcjonariuszom, których Ibama i ICMBio, agencja zarządzająca federalnymi obszarami chronionymi, rozmieściły w Pará do 22 października. Do tego czasu ekipy federalne ugasiły w tym stanie 184 pożary lasów.

Każda z październikowych liczb ma własną mapę. W Manaus i 18 okolicznych gminach Ipam naliczył między 4 a 14 października 5598 punktów cieplnych, o 321% więcej niż w poprzednich 11 dniach. Punkt cieplny to wykrycie ciepła przez satelitę, a nie liczba pożarów ani spalonej powierzchni. Okno otworzyło się w dniu pierwszej tury wyborów, a Alencar ostrożnie oceniała, co to oznacza. Nie jeździła w ten rejon, by sprawdzać, czy kryje się za tym motyw polityczny, powiedziała, „mas os dados mostram uma coincidência”: ale dane pokazują zbieżność. W Pará INPE wykrył od 14 do 20 października 2991 punktów cieplnych, o 610 więcej niż tydzień wcześniej. Coiab, ciało koordynujące organizacje rdzennej ludności brazylijskiej Amazonii, podała, że między lipcem a 20 października pożary dotarły do 12 terytoriów rdzennych w stanie Amazonas. W brazylijskiej Amazonii wylesiono mniej niż 2% ziem rdzennej ludności, wobec ponad 27% terenów poza nimi.

W skali całego dorzecza ogień dorównuje dziś pile łańcuchowej. W 2024 roku we wszystkich krajach amazońskich spalone lasy wyemitowały szacunkowo 791 milionów ton dwutlenku węgla, z dokładnością do 86 milionów, więcej niż szacowane 625 milionów (z dokładnością do 38 milionów) z wylesiania. Morton spodziewa się, że susza i ryzyko pożarów w południowej Amazonii osiągną szczyt około sierpnia i września 2027 roku. Oba problemy są ze sobą powiązane: mniej wycinki to mniej paliwa dla niekontrolowanych pożarów, a las nadpalony we wcześniejszych pożarach następnym razem łatwiej się zajmuje. Modelowanie opublikowane w maju 2026 roku wykazało, że bez uwzględnienia wylesiania do jednej trzeciej lasu amazońskiego grozi utrata stabilności po przekroczeniu 3,7–4,0°C globalnego ocieplenia. Przy wylesieniu rzędu 22–28% ocieplenie o 1,5–1,9°C powyżej poziomu przedindustrialnego mogłoby skierować 62–77% powierzchni lasu na drogę ku zdegradowanemu stanowi – a ta przemiana mogłaby trwać od kilkudziesięciu lat do kilku stuleci. Wylesiono już około 17–18% Amazonii.

Głosowanie i projekt ustawy

Najnowszy sygnał jest wczesny i wymaga ostrożności. Surowe dane DETER z INPE pokazują 898 km² alertów o wylesianiu między 1 sierpnia a 16 października 2026 roku wobec 770 km² w tym samym okresie 2025 roku. To alerty z pierwszych miesięcy nowego roku monitoringu, a nie wskaźnik roczny. Gdy Brazylia ostatnio szła do urn, w 2022 roku, alerty gwałtownie wzrosły od sierpnia. Giovana Girardi, felietonistka Agência Pública, odczytała ten skok jako znak, że łamiący prawo działali swobodnie w oczekiwaniu, że wygrać może mniej pobłażliwy rząd. To jej interpretacja 2022 roku i nic w danych do 16 października nie wskazywało, by to samo działo się w 2026 roku.

Pierwszą decyzją jest druga tura. Program Flávia Bolsonara zapowiada wzmocnienie nadzoru środowiskowego w Amazonii, skupienie kontroli na przestępczości zorganizowanej zamiast na zbieraczach leśnych i drobnych rolnikach oraz położenie kresu „nielegalnemu wylesianiu” do 2029 roku. Na wiecu wyborczym w Marabá w stanie Pará 19 października obiecał: „Esses entraves ambientais que existem, principalmente por razões ideológicas, a gente vai acabar”, czyli skończy z przeszkodami środowiskowymi, które istnieją głównie z powodów ideologicznych. Nie powiedział, z którymi. Do posiadaczy gruntów mówił: „você vai poder plantar, criar gado, vai fazer o que quiser na sua terra” – że będą mogli prowadzić uprawy, hodować bydło i robić na swojej ziemi, co zechcą. To, co uchodzi za nielegalne, nie jest stałe: ustawy określają, ile wycinki jest dozwolone, a sojusznicy Bolsonara w Kongresie forsują legalizację wycinki w kolejnych przypadkach. Jego partia, PL, zdobyła 4 października 121 z 513 mandatów w Izbie Deputowanych, najwięcej ze wszystkich ugrupowań.

Deklarowany cel Luli to „zero nielegalnego wylesiania do 2030 roku”. Jego własny rząd forsował jednak również drogę BR-319, przecinającą zachowany las w stanie Amazonas. 13 kwietnia 2026 roku ogłosił przetargi na roboty na tej drodze, korzystając z luki w nowej ustawie o licencjonowaniu, którą Lula zawetował, a Kongres przywrócił. Sędzia federalny zawiesił przetargi 28 kwietnia; prezes regionalnego sądu federalnego przywrócił je tej samej nocy, a do 24 października nie rozstrzygnięto sprawy co do meritum. Nowa kadencja zaczyna się w trakcie roku PRODES, który trwa do lipca.

Druga decyzja leży w Senacie. Na 24 października 2026 roku PL 2.564/2025 znajdował się u sprawozdawcy, senatora Jaquesa Wagnera, w komisji sprawiedliwości, do której trafił 18 sierpnia. Następnie projekt miał trafić do komisji środowiska; nie odnotowano żadnego głosowania. Observatório do Clima ostrzega, że uprzednie powiadomienie wymagane przez tekst Izby wyrządziłoby największe szkody na zajętych bezprawnie gruntach publicznych bez uregulowanych tytułów własności – tam, gdzie w tym roku płonęła znaczna część pożarów w regionie Manaus.

Powiązane artykuły

• Dlaczego najlepsze grunty rolne świata coraz częściej należą do obcych rządów
• Dlaczego światowy system żywnościowy jest bardziej kruchy, niż ktokolwiek przyznaje
• Europejski Zielony Ład nigdy nie dotyczył wyłącznie klimatu

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Amazoński las deszczowy z ISS – Wikimedia Commons (Fot.: Alexander Gerst, CC BY 2.0)

Espigão do Oeste, Rondônia – Wikimedia Commons (Fot.: Fernando Augusto/Ibama, CC BY-SA 2.0)

Operacja Verde Brasil, Rondônia – Wikimedia Commons (Fot.: Ibama, CC BY-SA 2.0)

Najważniejsze źródła i bibliografia

INPE and Ministério do Meio Ambiente. „Taxas de desmatamento Prodes 2026” (press-conference slides). 16 October 2026. https://www.gov.br/mma/pt-br/noticias-defeso-eleitoral/apresentacao-coletiva-prodes-2026_inpe.pdf

INPE. „Brasil alcança menores taxas de desmatamento da série histórica na Amazônia e no Cerrado.” 16 October 2026 (updated 20 October). https://www.gov.br/inpe/pt-br/assuntos/ultimas-noticias/brasil-alcanca-menores-taxas-de-desmatamento-da-serie-historica-na-amazonia-e-no-cerrado

Paraguassu, L. and Romani, A. „Deforestation in Brazil’s Amazon falls to record low.” Reuters, syndicated in Newcastle Herald, 17 October 2026. https://www.newcastleherald.com.au/story/9370233/deforestation-in-brazils-amazon-falls-to-record-low/ ; Associated Press. „Amazon deforestation hits lowest level since 1988.” Jamaica Gleaner, 17 October 2026. https://jamaica-gleaner.com/article/world-news/20261017/amazon-deforestation-hits-lowest-level-1988 ; Al Jazeera. „Brazil’s Amazon deforestation hits lowest level on record.” 17 October 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/10/17/brazils-amazon-deforestation-hits-lowest-level-on-record

Associated Press. „Brazil investigates Amazon wildfires that disrupt daily life.” ABC News, 15 October 2026. https://abcnews.com/International/wireStory/brazil-investigates-amazon-wildfires-disrupt-daily-life-fueled-137285901 ; AFP. „Brazil probing 'criminal’ origin of forest fires: minister to AFP.” eNCA, 14 October 2026. https://www.enca.com/lifestyle/brazil-probing-criminal-origin-forest-fires-minister-afp ; TV Brasil. „PF vai investigar origem de incêndios no Amazonas.” 21 October 2026. https://tvbrasil.ebc.com.br/reporter-brasil/2026/10/pf-vai-investigar-origem-de-incendios-no-amazonas

Times Brasil / CNBC. „Amazonas registra salto de focos de calor e qualidade do ar em Manaus chega a nível péssimo.” 17 October 2026. https://timesbrasil.com.br/brasil/amazonas-registra-salto-de-focos-de-calor-e-qualidade-do-ar-em-manaus-chega-a-nivel-pessimo-veja/

Poder360. „Desmatamento cai na Amazônia e no Cerrado em 2026.” 16 October 2026. https://www.poder360.com.br/poder-sustentavel/desmatamento-cai-na-amazonia-e-no-cerrado-em-2026/

INPE. „Estimativa de desmatamento na Amazônia Legal para 2025 é de 5.796 km2” (technical note). October 2025. https://www.gov.br/inpe/pt-br/assuntos/ultimas-noticias/20251015Nota_tcnica_EstimativaPRODES_2025.pdf

Bloomberg Línea. „Segundo turno opõe propostas sobre desmatamento, terras indígenas e energia no Brasil.” 9 October 2026. https://www.bloomberglinea.com.br/brasil/segundo-turno-opoe-visoes-sobre-desmatamento-terras-indigenas-e-energia-no-brasil/

Brazil. Constitutional Amendment 111/2021. https://static.poder360.com.br/2025/05/Emenda-Constitucional-no-111.pdf

Butler, R. A. „Amazon deforestation alerts fall to lowest level since 2013, Brazilian data show.” Mongabay, 9 August 2026. https://news.mongabay.com/2026/08/amazon-deforestation-alerts-fall-to-lowest-level-since-2013-brazilian-data-show/

Pesquisa FAPESP. „Desmatamento na encruzilhada.” September 2019. https://revistapesquisa.fapesp.br/desmatamento-na-encruzilhada/ ; Câmara, G. „About.” https://gilbertocamara.org/about/

Izique, C. „A arte de varrer nuvens.” Pesquisa FAPESP, 2008. https://revistapesquisa.fapesp.br/a-arte-de-varrer-nuvens/

MapBiomas. RAD 2025: Relatório Anual do Desmatamento, chapter 4 and Tables 65 and 69. May 2026. https://rad.ia.mapbiomas.org/rad2025/publication-web-resources/html/publication-134.html ; https://rad.ia.mapbiomas.org/rad2025/publication-web-resources/html/publication-151.html ; https://rad.ia.mapbiomas.org/rad2025/publication-web-resources/html/publication-152.html

Girardi, G. and Escardovelli, M. „Projeto na Câmara dos Deputados pode atrapalhar até 70% das ações do Ibama na Amazônia.” Agência Pública, 20 March 2026. https://apublica.org/2026/03/pl-sobre-crimes-ambientais-pode-barrar-ate-70-das-acoes-do-ibama/ ; Ministério do Meio Ambiente. „Dados do Deter indicam redução de 18,9% nos alertas de desmatamento no Cerrado em agosto.” 11 September 2026. https://www.gov.br/mma/pt-br/noticias-defeso-eleitoral/dados-do-deter-indicam-reducao-de-18-9-nos-alertas-de-desmatamento-no-cerrado-em-agosto

Folhapress. „Câmara aprova urgência de projeto para barrar operações do Ibama após recorde de ações contra desmatamento.” Acessa, 16 March 2026. https://www.acessa.com/noticias/2026/03/315428-camara-aprova-urgencia-de-projeto-para-barrar-operacoes-do-ibama-apos-recorde-de-acoes-contra-desmatamento.html

Observatório do Clima. „Alertas de desmatamento em 2026 são os menores da história.” 7 August 2026. https://oc.eco.br/alertas-de-desmatamento-em-2026-sao-os-menores-da-historia/

Conselho Monetário Nacional. Resolução CMN nº 5.193, 19 December 2024. https://www.bcb.gov.br/estabilidadefinanceira/exibenormativo?tipo=Resolu%C3%A7%C3%A3o%20CMN&numero=5193 ; Conselho Monetário Nacional. Resolução CMN nº 5.303, 12 May 2026. https://www.bcb.gov.br/estabilidadefinanceira/exibenormativo?tipo=Resolu%C3%A7%C3%A3o%20CMN&numero=5303 ; Conselho Monetário Nacional. Voto 82/2025–CMN, 18 December 2025 (summarises Resolution 5.193 and amends the rural-credit manual). https://normativos.bcb.gov.br/Votos/CMN/202582/Voto_do_CMN_82_2025.pdf

Greenpeace Brasil. „Greenpeace Brasil vê retrocesso em adiamento de regras ambientais para crédito rural.” 14 May 2026. https://www.greenpeace.org/brasil/imprensa/greenpeace-brasil-ve-retrocesso-em-adiamento-de-regras-ambientais-para-credito-rural/

Supremo Tribunal Federal. „Supremo suspende decisões que impediam bloqueios de terras para prevenir desmatamento.” 14 October 2025. https://noticias.stf.jus.br/postsnoticias/stf-suspende-decisoes-que-impediam-bloqueios-de-terras-para-prevenir-desmatamento/ ; Ibama. Instrução Normativa nº 19/2023 (administrative process for environmental infractions). 2023. https://supremoambiental.com.br/wp-content/uploads/2023/06/instruo-normativa-n-19-ibama-2023-regulamenta-o-processo-administrativo.pdf

Assunção, J., Gandour, C. and Rocha, Romero. „DETERring Deforestation in the Brazilian Amazon: Environmental Monitoring and Law Enforcement” (executive summary). Climate Policy Initiative, May 2013. https://www.climatepolicyinitiative.org/wp-content/uploads/2013/05/DETERring-Deforestation-in-the-Brazilian-Amazon-Environmental-Monitoring-and-Law-Enforcement-Executive-Summary.pdf

Assunção, J., Gandour, C. and Rocha, Romero. „DETER-ing Deforestation in the Amazon: Environmental Monitoring and Law Enforcement.” American Economic Journal: Applied Economics 15(2): 125–56, 2023. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/app.20200196

Assunção, J., Gandour, C. and Rocha, Rudi. „Deforestation slowdown in the Brazilian Amazon: prices or policies?” Environment and Development Economics 20(6): 697–722, 2015. Executive summary: https://www.climatepolicyinitiative.org/wp-content/uploads/2012/03/Deforestation-Slowdown-in-the-Brazilian-Amazon-Prices-or-Policies-Executive-Summary.pdf

Assunção, J. and Rocha, Romero. „Getting greener by going black: the effect of blacklisting municipalities on Amazon deforestation.” Environment and Development Economics 24(2): 115–137, 2019. https://www.cambridge.org/core/journals/environment-and-development-economics/article/getting-greener-by-going-black-the-effect-of-blacklisting-municipalities-on-amazon-deforestation/360C7CAB41129B18FEE2D37C66317914

Conselho Monetário Nacional. Resolução nº 3.545, 29 February 2008. https://www.bcb.gov.br/estabilidadefinanceira/exibenormativo?tipo=Resolu%C3%A7%C3%A3o&numero=3545

Climate Policy Initiative. „Change in Brazil Credit Legislation Reduced Amazon Deforestation by 15%” (press release). 2013. https://www.climatepolicyinitiative.org/press-release/change-in-brazil-credit-legislation-reduced-amazon-deforestation-by-15/

Human Rights Watch. „JBS Still Can’t Root Out Illegal Ranches from Its Supply Chain.” 21 November 2025. https://www.hrw.org/news/2025/11/21/jbs-still-cant-root-out-illegal-ranches-from-its-supply-chain ; Al Jazeera. „Is your beef linked to Amazon deforestation? A report highlights loopholes.” 15 October 2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/10/15/is-your-beef-linked-to-amazon-deforestation-a-report-highlights-loopholes ; JBS N.V. Form 6-K exhibit 99.1 (annual report), US Securities and Exchange Commission. 2026. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/0001791942/000121390026044089/ea028640101ex99-1.htm

Observatório do Clima. „Nota Técnica sobre os PLs nº 364/2019, nº 2.564/2025, nº 2.486/2026 e nº 5.900/2025.” May 2026. https://oeco.org.br/wp-content/uploads/2026/05/OC-NT-PLs-Semana-do-Agro_.pdf

Cosme, J. and Maes, J. „Focos de fogo em Manaus e cidades vizinhas disparam após o primeiro turno das eleições.” Folhapress, via ES Hoje, 23 October 2026. https://eshoje.com.br/meio-ambiente/2026/10/focos-de-fogo-em-manaus/

Senado Federal. PL 2564/2025, legislative record, retrieved 23–24 October 2026. https://www25.senado.leg.br/web/atividade/materias/-/materia/174479

Instituto Socioambiental. „Inpe confirma aumento de 29% no desmatamento da Amazônia entre 2012 e 2013.” 10 September 2014. https://site-antigo.socioambiental.org/en/print/3769

Soares-Filho, B. et al. „Cracking Brazil’s Forest Code.” Science 344(6182): 363, 25 April 2014. doi:10.1126/science.1246663. https://www.agroicone.com.br/wp-content/uploads/2019/11/Cracking-Brazil-Forest-Code.pdf

IHU-Unisinos (reproducing an INPE note). „A taxa consolidada de desmatamento por corte raso para os nove estados da Amazônia Legal em 2019 é de 10.129 km2.” June 2020. https://ihu.unisinos.br/599865-a-taxa-consolidada-de-desmatamento-por-corte-raso-para-os-nove-estados-da-amazonia-legal-em-2019-e-de-10-129-km2 ; Associated Press. „Brazil’s Amazon deforestation surges to worst in 15 years.” OPB, 18 November 2021. https://www.opb.org/article/2021/11/18/brazil-s-amazon-deforestation-surges-to-worst-in-15-years/

Coelho-Junior, M. G. et al. „Unmasking the impunity of illegal deforestation in the Brazilian Amazon: a call for enforcement and accountability.” Environmental Research Letters 17: 041001, 2022. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac5193 ; Mongabay. „Government inaction sees 98% of deforestation alerts go unpunished in Brazil.” May 2022. https://news.mongabay.com/2022/05/governmet-inaction-sees-98-of-deforestation-alerts-go-unpunished-in-brazil/

Ministério do Meio Ambiente and INPE. „PRODES 2024/2025” (presentation slides). October–November 2025. https://static.poder360.com.br/2025/11/PRODES-20242025.pdf

Girardi, G. „O sonho de Marina: alcançar em 2026 a menor taxa de desmatamento da história.” Agência Pública, February 2026. https://apublica.org/2026/02/o-sonho-de-marina-alcancar-em-2026-a-menor-taxa-de-desmatamento-da-historia/

NASA Earth Observatory. „Fires Arrive in the Amazon Rainforest.” October 2026. https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/fires-arrive-in-the-amazon-rainforest/

Ministério do Meio Ambiente. „Governo Federal apresenta ações de resposta a incêndios florestais no Pará.” 22 October 2026. https://www.gov.br/mma/pt-br/noticias-defeso-eleitoral/governo-federal-apresenta-acoes-de-resposta-a-incendios-florestais-no-para/

Radler, J. and Almeida, R. „Com Super El Niño e ações criminosas, incêndios atingem 12 Terras Indígenas no Amazonas.” Instituto Socioambiental, 23 October 2026. https://www.socioambiental.org/noticias-socioambientais/com-super-el-nino-e-acoes-criminosas-incendios-atingem-12-terras-indigenas ; Câmara dos Deputados, Comissão da Amazônia e dos Povos Originários e Tradicionais. Parecer da relatora on PL 4.903/2024. 26 May 2026. https://www.camara.leg.br/proposicoesWeb/prop_mostrarintegra?codteor=3136517&filename=Parecer-CPOVOS-2026-05-26

Bourgoin, C. et al. „Extensive fire-driven degradation in 2024 marks worst Amazon forest disturbance in over 2 decades.” Biogeosciences 22: 5247–5256, 2025. https://bg.copernicus.org/articles/22/5247/2025/

Wunderling, N. et al. „Deforestation-induced drying lowers Amazon climate threshold.” Nature, 6 May 2026. https://www.nature.com/articles/s41586-026-10456-0 ; Mongabay. „Deforestation and warming could push Amazon to tipping point by 2040s: study.” 7 May 2026. https://news.mongabay.com/2026/05/deforestation-and-warming-could-push-amazon-to-tipping-point-by-2040s-study/

INPE TerraBrasilis. DETER-Amazônia raw alert records (deter-amz layer), queried 24 October 2026; sum of areamunkm for classes DESMATAMENTO_CR, DESMATAMENTO_VEG and MINERACAO, view_date 1 August to 16 October of each year. https://terrabrasilis.dpi.inpe.br/geoserver/deter-amz/ows?service=WFS&version=2.0.0&request=GetFeature&typeName=deter-amz:deter_amz&outputFormat=csv&propertyName=classname,view_date,areamunkm&CQL_FILTER=view_date%3E%3D%272026-08-01%27%20AND%20view_date%3C%3D%272026-10-16%27

SBT News. „Flávio promete acabar com entraves ambientais 'ideológicos’.” 19–20 October 2026. https://sbtnews.sbt.com.br/noticia/eleicoes/flavio-promete-acabar-com-entraves-ambientais-ideologicos

Aldern, C. „Brazil’s election could determine the fate of the Amazon.” Grist (co-published with Agência Pública), 15 October 2026. https://grist.org/international/brazil-election-runoff-amazon-deforestation-lula-bolsonaro/

Agência Senado. „Câmara: PL obtém a maior bancada; federação PT-PCdoB-PV é a segunda força.” 5 October 2026. https://www12.senado.leg.br/noticias/materias/2026/10/05/camara-pl-obtem-a-maior-bancada-federacao-pt-pcdob-pv-e-a-segunda-forca ; Datafolha. „Flávio Bolsonaro (PL) tem 47% e tem empate técnico com Lula (PT), que aparece com 46%.” 23 October 2026. https://datafolha.folha.uol.com.br/eleicoes/2026/10/flavio-bolsonaro-pl-tem-47-e-tem-empate-tecnico-com-lula-pt-que-aparece-com-46.shtml

CNN Brasil. „Justiça suspende licitação de obras do 'trecho do meio’ da BR-319.” 28 April 2026. https://www.cnnbrasil.com.br/infra/justica-suspende-licitacao-de-obras-do-trecho-do-meio-da-br-319/ ; Agência Infra. TRF-1 lifts injunction on BR-319 „trecho do meio” bids. 29 April 2026. https://agenciainfra.com/blog/?p=40325 ; Mongabay. „Brazil taps legal loophole to issue bids for Amazon tipping-point road.” April 2026. https://news.mongabay.com/2026/04/brazil-taps-legal-loophole-to-issue-bids-for-amazon-tipping-point-road/