ADVERTISEMENT

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: · 12 min czytania

W skrócie
W lokalu w Deirze mężczyzna przyjmuje gotówkę, zapisuje liczbę na skrawku papieru i dzwoni. W ciągu kilku godzin ktoś w Mogadiszu podaje kod i wychodzi z gotówką. Przez granicę nie przechodzą pieniądze, tylko dług. Regulatorzy nazywają hawalę systemem nieformalnym, a islamscy prawnicy omawiali jej umowę już w VIII wieku, całe stulecia przed powstaniem Banku Anglii. Zachodnie banki postanowiły nie obsługiwać miejsc takich jak Somalia, a potem zerwały więzi z firmami, które to robiły. Ten odwrót, który miał zwiększyć przejrzystość, zepchnął pieniądze do kanałów trudniejszych do zobaczenia.

Każdy punkt przekazów pieniężnych w Deirze wygląda jak tuzin innych przy tej samej ulicy: szklana lada, stosy papierów, wentylator pod sufitem, który z grubsza nic nie robi, telefon, który od rana nie przestaje dzwonić. Mężczyzna za ladą przyjmuje gotówkę, zapisuje liczbę na skrawku papieru, rzuca kilka słów po somalijsku, w urdu albo w paszto, po czym dzwoni. Nie wystawia pokwitowania, potwierdzenia przelewu ani numeru transakcji. Za kilka godzin, czasem szybciej, ktoś w Mogadiszu albo Peszawarze wejdzie do podobnego lokalu, poda kod i wyjdzie z gotówką.

Żaden przelew nie przechodzi przez bank korespondent, żaden komunikat SWIFT nie wędruje przez łańcuch pośredników. Przez granicę nie przechodzi nic poza rozmową telefoniczną i zobowiązaniem.

To jest hawala. Nikt nie wie dokładnie, ile pieniędzy przepływa tym kanałem. Dane są marne, ale głębszy problem polega na tym, że systemu nie da się zmierzyć z zewnątrz: nie zostawia centralnej księgi, bo nikt go nigdy wokół takiej księgi nie projektował. MFW stwierdził, że oszacowania rozmiarów transakcji hawala „nie da się przeprowadzić w żaden wiarygodny sposób”.

Zachodnie rządy, regulatorzy finansowi i dziennikarze, którzy o nich piszą, od ponad dwóch dekad traktują hawalę przede wszystkim jako narzędzie prania pieniędzy albo finansowania terroryzmu, coś, co trzeba zarejestrować i monitorować, a w końcu zastąpić formalnym systemem bankowym, kiedy rozwój dogoni Globalne Południe. Założenie dotyczy czasu: hawala trwa, bo porządna bankowość jeszcze nie dotarła.

Tymczasem korzenie hawali sięgają znacznie ponad tysiąc lat wstecz. Bank Anglii założono w 1694 roku. Z tych dwóch tradycji to mężczyzna za ladą w Deirze pracuje w starszej.

Mechanizm

Nadawca w Dubaju (nazwijmy go Ahmedem) ma w Karaczi kuzyna, który potrzebuje 500 dolarów. Ahmed wchodzi do lokalu w Deirze, wręcza równowartość w dirhamach i dostaje kod. Hawaladar, czyli pośrednik, dzwoni do swojego odpowiednika w Karaczi, innego pośrednika w sieci zbudowanej na wieloletnich relacjach, i przekazuje mu kod oraz kwotę. Kuzyn Ahmeda idzie do pośrednika w Karaczi, podaje kod i odbiera równowartość w rupiach pakistańskich. Transakcja jest zakończona.

Przez granicę nie przeszły żadne pieniądze; przeszedł dług. Pośrednik z Karaczi wypłacił pieniądze, których jeszcze nie dostał, ma więc roszczenie wobec pośrednika z Dubaju, który przyjął gotówkę Ahmeda i teraz sam jest mu winien tyle samo.

W którymś momencie obaj hawaladarzy się rozliczają. Mogą to zrobić, odwracając przepływ: kiedy pieniądze regularnie płyną w obu kierunkach między dwoma miastami, długi się znoszą. Mogą rozliczyć się w złocie. Mogą rozliczyć się towarami: pośrednik z Karaczi sprowadza tkaniny od kuzyna pośrednika z Dubaju i papierowe zobowiązanie rozpuszcza się w dostawie. Na korytarzach o dużym wolumenie długi kompensują się w ciągu tygodni albo miesięcy, a rozliczenie może następować raz na kwartał. To pozabankowe rozliczenie netto jest cechą, która wyróżnia cały system: pośrednicy prowadzą wobec siebie wzajemne zobowiązania i regulują je w takiej formie, jaka akurat jest najbardziej efektywna.

Ta efektywność opiera się na infrastrukturze zaufania, która ma zęby: sieci hawali organizują się wokół pokrewieństwa, klanu i wsi.

ADVERTISEMENT

Wejście do sieci wymaga istniejących relacji, poręczeń, reputacji gromadzonej latami. Hawaladarem zostaje się dlatego, że jest się znanym, a nie przez zarejestrowanie firmy i zdobycie licencji. Pośrednika, który zawiedzie, uciekając z pieniędzmi albo nie dotrzymując rozliczenia, wyklucza się z sieci. Tam, gdzie formalnych sądów nie ma, gdzie działają powoli albo są skorumpowane, taka groźba jest niemal absolutnym środkiem egzekucji. W świecie, w którym tożsamość zawodowa i osobista splata się z pozycją we wspólnocie, społeczny koszt oszustwa wielokrotnie przewyższa zysk, jaki mógłby przynieść pojedynczy nieuczciwy czyn, przez co oszustwo jest z samej konstrukcji systemu samobójcze. Skali oszustw nigdy systematycznie nie zmierzono, bo system wytwarza za mało danych, ale argument strukturalny od tych liczb nie zależy.

Druga strona zaufania

Zaufanie wpisane w strukturę nie czyni systemu czystym. Ten sam mechanizm, który sprawia, że oszustwo wśród uczciwych użytkowników jest w zasadzie irracjonalne, czyni hawalę atrakcyjną dla ludzi, których pozycja jest realna w sieci przestępczej, a nie w wiosce czy klanie, i dla których formalny system finansowy jest wrogi.

UNODC przeprowadziło wywiady ze 113 hawaladarami w 18 krajach. Większość nie pytała, skąd pochodzą pieniądze ani na co są przeznaczone, a ponad połowa przyznała, że nawet gdy miała wątpliwości co do źródła środków, nigdy nie odmówiła transakcji. W Afganistanie hawaladarzy przekazują płatności rolnikom uprawiającym mak lekarski i przerzucają przez granice wpływy z handlu narkotykami, w gospodarce opiatowej, którą UNODC wyceniło na 1,8–2,7 miliarda dolarów w samym 2021 roku.

Edwina Thompson dowodziła, że literatura powstała po 11 września sprowadziła zróżnicowany ekosystem finansowy do jednej narracji o zagrożeniu, a dowody łączące konkretnie hawalę z finansowaniem terroryzmu były znacznie skromniejsze, niż zakładała reakcja polityczna.

Sieci hawali obsługują handel narkotykami na południu Afganistanu i nie zmienia tego obszerna kartoteka formalnego systemu finansowego, który sam wielokrotnie ułatwiał przestępstwa.

Pierwowzór

Już w VIII wieku n.e. islamscy prawnicy omawiali umowę przeniesienia długu zwaną hawalą, a system przekazów, który nosi tę nazwę, rozwijał się w tym samym stuleciu w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Kalifat Abbasydów, który rządził w latach 750–1258 n.e. i rozciągał się od Afryki Północnej po Azję Środkową, posługiwał się suftadżami, wcześniejszymi instrumentami opartymi na tej samej logice przenoszenia długu, by ułatwiać handel w obrębie najbardziej wyrafinowanej sieci handlowej ówczesnego świata. Kupiec w Bagdadzie mógł przekazać wartość kontrahentowi w Samarkandzie, nie dotykając ani jednej monety. Kiedy w Europie otwierano pierwsze banki publiczne, system miał już za sobą wieki.

Wątek południowoazjatycki jest jeszcze starszy. Rodowód hundi, weksla używanego na całym subkontynencie indyjskim, sięga polecenia zwanego adeśa: pisemnej dyspozycji, by bankier wypłacił pieniądze osobie trzeciej, używanej w Indiach w okresie Maurjów, mniej więcej w latach 321–185 p.n.e. Sporne jest, czy współczesny system wywodzi się z islamskiej umowy, z instrumentów południowoazjatyckich czy z chińskich sieci przekazów z czasów dynastii Tang, a dokładne porównanie z islamskimi tekstami prawnymi nie znajduje w nich w ogóle ścisłego odpowiednika. Żaden poważny badacz nie twierdzi, że system ten powstał w czasach współczesnych.

Bank Anglii otwarto w 1694 roku, a Bank Amsterdamski, który część historyków uznaje za pierwszy prawdziwy bank centralny, w 1609. Hawala miała już wtedy za sobą większą część tysiąclecia.

Ślad językowy sięga głęboko. Islamscy kupcy wystawiali polecenia zapłaty zwane sakk, termin z fachowego słownika wczesnych finansów islamskich, na wieki przed powstaniem banków w Europie. Echo angielskiego „cheque” kusi, ale popularnego twierdzenia, że od sakk pochodzi to angielskie słowo, nie potwierdzają standardowe słowniki, które wywodzą „cheque” od „check” w znaczeniu zabezpieczenia przed fałszerstwem.

Kiedy zachodni regulatorzy finansowi mówią, że hawala jest nieformalna, mają na myśli to, że jej nie zarejestrowali; to słowo nie mówi nic o jej organizacyjnym wyrafinowaniu, wieku ani zasięgu geograficznym.

Trop językowy

Teza, że suftadża była prekursorką europejskiego weksla, budzi spory, ale historycy gospodarki traktują ją poważnie; ich prace nad genizą kairską dokumentują islamskie instrumenty handlowe starsze od europejskich odpowiedników o całe wieki.

Islamskie i europejskie weksle rozeszły się później, a to rozejście dotyczyło wymiany bezosobowej (anonimowych transakcji rynkowych z obcymi), którą pomogła rozwinąć gotowość państw europejskich do legalizacji odsetek, a której nie rozwinęły finanse islamskie, ograniczone konsekwentnymi zakazami pobierania odsetek. Nie mówi to nic o tym, która droga była u źródeł bardziej wyrafinowana. Listy kredytowe Medyceuszy, często przywoływane jako fundament nowoczesnej europejskiej bankowości, funkcjonowały w świecie, który dzięki kontaktom handlowym zdążył już przyswoić islamskie pojęcia finansowe.

Zachód zaadaptował pierwowzór, zbudował wokół niego nową architekturę instytucjonalną, a potem nazwał pierwowzór „nieformalnym”.

Liczby

Tysiąc lat doskonalenia poszło na jedno zadanie: przenieść wartość od jednej osoby do drugiej, szybko i tanio, przez granice, które formalna bankowość traktuje jak przeszkody.

Prowizje w hawali wynoszą zwykle od około 0,5 do 7 procent wartości przekazu, zależnie od miejsca docelowego, kwoty i waluty, a stali klienci dostają zniżki. Na setkach korytarzy wysłanie 200 dolarów kosztowało w trzecim kwartale 2025 roku średnio 6,36 procent.

Banki pozostają najdroższym rodzajem usługodawcy: biorą około 15 procent. ONZ wpisała do Celów Zrównoważonego Rozwoju cel 3 procent do 2030 roku, a G20 go poparła. Postęp utknął: średnia spadła z 9,3 procent w 2011 roku do około 6,3 procent w 2021 i od tego czasu prawie się nie ruszyła, przez co osiągnięcie celu na 2030 rok jest mało prawdopodobne. Na dolnym krańcu swojego przedziału hawala już go przebija.

Na korytarzach o dużym wolumenie przekazy hawali docierają w ciągu kilku godzin. Przelew przez bankowość korespondencką wciąż może trwać kilka dni roboczych, na tyle długo, że G20 wyznaczyła cel, by do końca 2027 roku większość płatności transgranicznych trafiała na konto odbiorcy w ciągu godziny. Ta różnica waży najwięcej wtedy, gdy odbiorca potrzebuje pieniędzy na jedzenie dziś, a nie w czwartek.

Tyle że porównania opłat i szybkości zakładają, że formalna alternatywa istnieje, a dla setek milionów ludzi jej nie ma.

W Somalii nie działa żaden amerykański bank, a jej własne banki z trudem zdobywają relacje korespondenckie z dużymi bankami międzynarodowymi: niektóre docierają do systemu dolarowego przez Bank Centralny Somalii, inne przez banki regionalne w krajach sąsiednich, które mają amerykańskie rachunki korespondenckie. Somalijczyk, który chce odebrać przelew, potrzebuje rachunku bankowego, i to w kraju, w którym łączne aktywa sektora bankowego wynoszą około 4,3 procent PKB.

Pieniądz mobilny zmienił codzienne transakcje w Somalii, gdzie jego zasięg szacuje się na 73 procent, ale hawala wciąż jest najczęstszą drogą, którą przekazy docierają do somalijskich domów: w 2023 roku 55 procent gospodarstw domowych otrzymujących przekazy, czy to z kraju, czy z zagranicy, dostawało je przez hawalę, a 42 procent przez pieniądz mobilny. Formalne powiązania korespondenckie, które łączą Somalię z globalnym systemem dolarowym, są wątłe i w większości pośrednie.

Somalijczycy za granicą przysyłają do kraju szacunkowo 2 miliardy dolarów rocznie, mniej więcej jedną szóstą całego PKB Somalii w 2024 roku. Dla większości ludzi, którzy tych pieniędzy potrzebują, wybór jest między hawalą a usługą, która nie istnieje.

Indie otrzymały w 2025 roku około 151 miliardów dolarów przekazów, zdecydowanie najwięcej ze wszystkich krajów. Pakistan przyjął rekordowe 41,6 miliarda dolarów w roku budżetowym kończącym się w czerwcu 2026.

To są przepływy formalne. Przepływy nieformalne, na obu korytarzach nazywane hundi, trwają obok nich, bo dla wielu użytkowników hawala jest lepszym produktem: rozliczenie tego samego dnia i opłaty, które nie pochłaniają tygodniowego dochodu. Na dużej części tego rynku formalny system właściwie nie stanął do rywalizacji.

ADVERTISEMENT

Odwrót

Banki postanowiły nie budować opłacalnych korytarzy przekazów do Somalii, na wiejskie tereny Pakistanu ani do karaibskich państw wyspiarskich.

Dla pracownika działu compliance w dużym zachodnim banku w drugiej dekadzie XXI wieku rachunek był prosty: skromne opłaty transakcyjne plus nieproporcjonalnie duża ekspozycja na ryzyko związane z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, na korytarzach obsługujących ludność bez reprezentacji politycznej w jakiejkolwiek liczącej się jurysdykcji. Tych relacji nie warto było utrzymywać.

Nazywa się to de-riskingiem. Standardowe uzasadnienie głosi, że była to racjonalna odpowiedź na architekturę regulacyjną stworzoną po 11 września: amerykańską ustawę USA PATRIOT Act i Specjalne Zalecenia FATF dotyczące finansowania terroryzmu, obie regulacje z 2001 roku, przy czym zalecenia zrewidowano w 2012. Zalecenie 13 FATF wymaga od banków korespondentów sprawdzania mechanizmów przeciwdziałania praniu pieniędzy w bankach, które obsługują za granicą, a wiele dużych banków zaczęło się obawiać, że oczekuje się od nich także weryfikacji klientów tych banków; ta obawa zyskała nazwę „Know Your Customer’s Customer”. Jeśli Bank A w Nowym Jorku utrzymuje relację z Bankiem B w Mogadiszu, Bank A ponosi teraz ryzyko związane z systemem compliance Banku B, a być może także z klientami Banku B. W krajach, w których infrastruktura bankowa ledwie istnieje, tej ekspozycji nie da się oszacować. Bank A zrywa więc relację. Banki powtórzyły tę decyzję raz za razem na Karaibach, wyspach Pacyfiku, w Afryce Subsaharyjskiej i w części Azji.

W 2016 roku MFW śledził już ten odwrót w sektorach bankowych Karaibów, gospodarkach wysp Pacyfiku i korytarzach Afryki Subsaharyjskiej. Bank Światowy ostrzegał, że de-risking może „zagrozić postępom” we włączeniu finansowym, a wypychanie transakcji z systemu regulowanego kieruje je do „bardziej nieprzejrzystych, nieformalnych kanałów”, które stają się „trudniejsze do monitorowania”. Polityka, która miała zwiększyć przejrzystość, popchnęła pieniądze ku kanałom trudniejszym do dostrzeżenia, a koszty spadły najciężej na ludzi, którzy nie mieli przy tej decyzji żadnego głosu.

W przypadku Somalii spór z bankiem Barclays nadał tej logice konkretny kształt.

Dahabshiil Transfer Services to jedna z największych firm przekazów pieniężnych obsługujących Afrykę, a zwłaszcza Somalię; dziś działa w ponad 100 krajach. W Wielkiej Brytanii jej bankiem był Barclays. W maju 2013 roku, po wewnętrznym przeglądzie całego portfela klientów z branży usług pieniężnych, Barclays zawiadomił Dahabshiil, że wycofa się z jej obsługi bankowej. Jako powód wskazano ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.

Dahabshiil poszedł do sądu, argumentując, że Barclays nadużywa pozycji dominującej w usługach bankowych dla brytyjskich firm przekazów pieniężnych. W listopadzie 2013 roku sędzia Henderson wydał tymczasowy nakaz utrzymania rachunku do czasu rozprawy, uznając, że istnieje poważna kwestia do rozstrzygnięcia: czy Barclays miał pozycję dominującą i czy jej nadużył. Do rozprawy nigdy nie doszło, bo strony zawarły ugodę, a Barclays utrzymał rachunek na tyle długo, by Dahabshiil mógł przenieść się do innych banków. Wycofanie było decyzją dotyczącą całej kategorii: Barclays ograniczał zaangażowanie w firmy świadczące usługi pieniężne jako klasę, zwłaszcza w te, które wysyłały pieniądze do Somalii. Dowody przedstawione przez Barclays wiązały tę decyzję z ekspozycją regulacyjną i kosztem obsługi sektora: wczesny projekt nowych standardów banku wymagał, by każdy klient przynosił co najmniej 100 000 funtów przychodu rocznie, a sędzia zauważył, że dalsza obsługa powodów nadal byłaby dla banku zyskowna, choć zapewne nie na poziomie, jakiego żądał przegląd.

Somalia to przypadek skrajny, ale nie jedyny. Pakistan jest znacznie większą gospodarką, z działającym bankiem centralnym, regulowanym sektorem bankowym i ratingiem kredytowym państwa. Od czerwca 2018 do października 2022 roku znajdował się na szarej liście FATF, czyli liście jurysdykcji objętych wzmożonym monitorowaniem, a banki na całym świecie są zachęcane, by uwzględniały to oznaczenie we własnych ocenach ryzyka. Nikt nie ma oficjalnych danych o hundi, pakistańskiej odmianie hawali, ale szacunki branżowe wahały się od około 8 do 15 miliardów dolarów rocznie, a stowarzyszenie firm wymiany walut, od którego pochodzi wyższa liczba, twierdziło, że rzeczywisty wolumen może być dwa razy większy. Zjednoczone Emiraty Arabskie są drugim po Arabii Saudyjskiej źródłem formalnych przekazów do Pakistanu. Część ruchu hundi służy do rozliczania płatności za import zaniżany w deklaracjach i za inne nielegalne transakcje, ale jego trwałość na tym korytarzu w dużej mierze bierze się z czegoś prostszego: szybkie rozliczenie po konkurencyjnych stawkach, bez bankowej papierologii i pytań, to dokładnie to, czego chce wielu nadawców.

Ramy regulacyjne zakładają istnienie sprawnej infrastruktury bankowej. Stosowanie ich jednakowo do krajów, które takiej infrastruktury nie mają, jest błędem kategorialnym. Nikos Passas z Northeastern University, który w 1999 roku ukuł termin „nieformalne systemy transferu wartości”, doszedł później do wniosku, że literatura o tych systemach, ta sama, na której zbudowano politykę, jest „nie tylko pozbawiona głębi, lecz także pełna niespójności i nieścisłych informacji”.

Wedle miar społeczności, które z niej korzystają, hawala działała już jawnie. De-risking usunął formalną alternatywę z rynków, na których ta ledwie istniała, a potem potraktował dalsze działanie hawali jako dowód, że potrzeba więcej regulacji. Skutki tego błędnego koła są konkretne: rodziny płacą wyższe opłaty za wolniejsze przekazy, organizacje pomocowe nie mogą przesłać pieniędzy do stref kryzysu, a bank centralny w Mogadiszu wciąż, po latach, buduje systemy compliance, jakich żądają banki korespondenci.

Banki postanowiły odciąć od usług bankowych całe populacje. Nie było w tym złej woli: pracownicy compliance wykonywali swoją pracę, a komitety ryzyka stosowały swoje procedury. Były to jednak wybory, choć język ryzyka sprawiał, że brzmiały jak nieuniknione.

Co znaczy to słowo

Tymczasem w Deirze lokale są nadal otwarte, a telefony wciąż dzwonią. Mężczyzna za jedną z lad finalizuje transakcję, która zajmie kilka godzin i przy przekazie 200 dolarów może kosztować nadawcę zaledwie kilka dolarów opłat; łączy dwoje ludzi po dwóch stronach granicy bez banków korespondentów, infrastruktury przelewów, gwarancji depozytów i udziału jakiejkolwiek instytucji, której zachodni regulator kiedykolwiek udzielił licencji.

Zwykle pyta się, dlaczego nieformalny, prymitywny system przetrwał mimo oczywistych zalet nowoczesnej bankowości. To pytanie zakłada, że hawala jest późniejszym przybyszem, który czeka, aż ktoś go zastąpi. Często jest szybsza i tańsza od instytucji, które nazwały ją nieformalną, a dla setek milionów ludzi to jedyna infrastruktura przekazów pieniężnych w zasięgu ręki, bo system formalny zależy od infrastruktury, która istnieje głównie w bogatych krajach, i której dziś systematycznie brakuje tam, gdzie potrzeby są największe.

Bank Anglii nazwał się formalnym w 1694 roku, a system, który nazywał nieformalnym, miał już wtedy za sobą większą część tysiąclecia. Od tamtej pory hawala działa już ponad trzysta trzydzieści lat. Etykiety zapisywały, kto co zarejestrował i kto po zarejestrowaniu mógł nadać rzeczy nazwę.

Powiązane artykuły

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Jak cytować
Owen Parker. “Hawala – system finansowy działający w dużej mierze poza zachodnimi bankami.” Eikleaf, 11 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/hawala-the-financial-system-that-operates-entirely-outside-western-banks/

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Eslam Mohammed Abdelmaksoud – Pexels

Najważniejsze źródła i bibliografia

El Qorchi, Mohammed, Samuel Munzele Maimbo, and John F. Wilson. Informal Funds Transfer Systems: An Analysis of the Informal Hawala System. IMF Occasional Paper No. 222. International Monetary Fund, 2003. https://www.imf.org/external/pubs/nft/op/222/

Schramm, Matthias, and Markus Taube. „Evolution and Institutional Foundation of the Hawala Financial System.” International Review of Financial Analysis, Vol. 12, No. 4, 2003, pp. 405–420. https://doi.org/10.1016/S1057-5219(03)00032-2

Financial Action Task Force (FATF). The Role of Hawala and Other Similar Service Providers in Money Laundering and Terrorist Financing. FATF Report, October 2013. https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Methodsandtrends/Role-hawalas-in-ml-tf.html

United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). The Hawala System: Its Operations and Misuse by Opiate Traffickers and Migrant Smugglers. September 2023; and press release „We don’t ask questions,” 11 September 2023. https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/AOTP/Hawala_Digital.pdf · https://www.unodc.org/unodc/frontpage/2023/September/we-dont-ask-questions_-hawala-payment-system-vulnerable-to-use-by-organized-crime-groups–including-opiate-traffickers-and-migrant-smugglers.html

Thompson, Edwina A. „Misplaced Blame: Islam, Terrorism and the Origins of Hawala.” Max Planck Yearbook of United Nations Law, Vol. 11, 2007, pp. 279–305. https://doi.org/10.1163/18757413-90000009

Cinar, Ali Ekber. „Situating an Informal Funds Transfer System in Islamic Legal Theory: The Origin of Hawala Revisited.” darulfunun ilahiyat, Vol. 33, No. 1, 2022, pp. 1–41. https://doi.org/10.26650/di.2022.33.1.1052681

Rubin, Jared. „Bills of Exchange, Interest Bans, and Impersonal Exchange in Islam and Christianity.” Explorations in Economic History, Vol. 47, No. 2, 2010, pp. 213–227. https://doi.org/10.1016/j.eeh.2009.06.003

Reserve Bank of India. Evolution of Payment Systems in India, Chapter II. 1998. https://rbi.org.in/Scripts/PublicationsView.aspx?id=155

Bank of England. Our history. https://www.bankofengland.co.uk/about/history

Quinn, Stephen, and William Roberds. How a Ledger Became a Central Bank, „First Steps, 1609–1659.” Cambridge University Press, 2023; and Sveriges Riksbank, Historical timeline 1600–1699. https://www.cambridge.org/core/books/abs/how-a-ledger-became-a-central-bank/first-steps-16091659/6D5FBDDA72E9490E7BA388CDA854734B · https://www.riksbank.se/en-gb/about-the-riksbank/history/historical-timeline/1600-1699/

Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Entry: Ṣakk. Brill. https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-6539.xml

Collins English Dictionary. „Cheque,” via Dictionary.com. https://www.dictionary.com/browse/cheque

World Bank. Remittance Prices Worldwide, Issue 53 (Q1 2025) and Issue 54 (Q3 2025). World Bank Group. https://remittanceprices.worldbank.org/

Financial Stability Board. Targets for Addressing the Four Challenges of Cross-Border Payments. October 2021. https://www.fsb.org/uploads/P131021-2.pdf

United Nations. Sustainable Development Goal 10, Target 10.c. https://sdgs.un.org/goals/goal10

U.S. Department of Commerce, International Trade Administration. Somalia — Banking Services and Financial Services; Somalia — Trade Financing. Country Commercial Guide, January 2024. https://www.trade.gov/country-commercial-guides/somalia-banking-services-and-financial-services · https://www.trade.gov/country-commercial-guides/somalia-trade-financing

World Bank. World Development Indicators: Personal remittances, received (current US$); GDP (current US$). https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT · https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO

State Bank of Pakistan. Workers’ Remittances, FY2025–26 (press release, July 2026), as reported by Arab News, 9 July 2026. https://www.arabnews.pk/pakistan/saudi-arabia-remains-pakistans-top-remittance-source-as-fy26-inflows-rise-to-record-416-billion-2650204

International Monetary Fund. The Withdrawal of Correspondent Banking Relationships: A Case for Policy Action. IMF Staff Discussion Note SDN/16/06, June 2016. https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2016/sdn1606.pdf

World Bank. „De-risking in the Financial Sector.” Brief. October 7, 2016. https://www.worldbank.org/en/topic/financialsector/brief/de-risking-in-the-financial-sector

Dahabshiil Transfer Services Ltd v Barclays Bank Plc [2013] EWHC 3379 (Ch), 5 November 2013. https://www.bailii.org/ew/cases/EWHC/Ch/2013/3379.html

Brick Court Chambers. „International money remitter wins interim injunction against Barclays.” November 2013. https://brickcourt.co.uk/news/detail/international-money-remitter-wins-interim-injunction-against-barclays

Mondaq. „Update on money service businesses.” 2014. https://www.mondaq.com/uk/money-laundering/292060/update-on-money-service-businesses

Retail Banker International. „Barclays UK agrees deal on Somali remittances.” April 17, 2014. https://www.retailbankerinternational.com/news/barclays-uk-agrees-deal-on-somali-remittances-4216466/

Dahabshiil. Company website. https://www.dahabshiil.com/

ARY News. „FATF removes Pakistan from its grey list.” October 2022. https://arynews.tv/fatf-removes-pakistan-from-its-grey-list

Financial Action Task Force (FATF). „Jurisdictions under Increased Monitoring.” February 2023. https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Increased-monitoring-february-2023.html

Dawn. Estimate of hundi/hawala flows by the Exchange Companies Association of Pakistan. December 31, 2015. https://www.dawn.com/news/1229711

Passas, Nikos. Informal Value Transfer Systems and Criminal Organizations: A Study into So-Called Underground Banking Networks. Netherlands Ministry of Justice / WODC, 1999. https://repository.wodc.nl/handle/20.500.12832/1300

Passas, Nikos. Informal Value Transfer Systems, Terrorism and Money Laundering. National Institute of Justice, NCJ 208301, November 2003. https://www.ojp.gov/pdffiles1/nij/grants/208301.pdf

ADVERTISEMENT