ADVERTISEMENT

To jest artykuł przetłumaczony maszynowo. Oryginalna wersja jest dostępna w języku angielskim.

Ostatnia aktualizacja: · 14 min czytania

W skrócie
Szwajcaria nie będzie walczyć w twojej wojnie, a jej żołnierze zabierają karabiny służbowe do domu. W 1815 roku mocarstwa zagwarantowały jej neutralność, bo im to odpowiadało, więc Szwajcarzy nauczyli się nigdy nie polegać na samym dokumencie. W 1940 roku armia planowała porzucić Berno i Zurych i walczyć dalej z alpejskich twierdz. Karabiny to nie wszystko. Szwajcarskie banki przechowywały niemieckie złoto, a frank był jedyną swobodnie wymienialną walutą, jaka pozostała Rzeszy. Neutralnością wciąż zarządza się w każdym przypadku z osobna, a wyborcy odrzucili stosunkiem 70 do 30 propozycję, by zamknąć ją w sztywnej formule konstytucyjnej.

Szwajcaria, europejski kraj, który nie będzie walczył w twojej wojnie, ma w ewidencji wojskowej, w przeliczeniu na mieszkańca, więcej obywateli niż większość państw, które walczyć będą, a jej żołnierze zabierają karabiny służbowe do domu.

Jej armia milicyjna liczy około 147 tysięcy przydzielonych żołnierzy, w większości cywilów między kolejnymi okresami służby. Konstytucja zobowiązuje kraj, by nie opowiadał się po żadnej stronie, a we wrześniu 2026 roku wyborcy odrzucili stosunkiem 70 do 30 propozycję, by zamknąć to zobowiązanie w sztywnej formule konstytucyjnej. W 1940 roku Szwajcaria opracowała plany wojskowe, według których zamiast skapitulować, porzuciłaby własne miasta na nizinach i walczyła dalej z górskich twierdz.

Dokument z 1815 roku

Szwajcarska neutralność jest o wieki starsza od swojej gwarancji prawnej: Konfederacja przestała się rozszerzać po klęsce pod Marignano w 1515 roku, a jej Sejm ogłosił pierwszą formalną deklarację neutralności w 1674 roku. Z nawyku w prawo międzynarodowe przemieniła ją umowa, a jak większość umów służyła ona interesom mocarstw, które ją gwarantowały, co najmniej w tym samym stopniu co interesom kraju, który chroniła.

20 marca 1815 roku na kongresie wiedeńskim osiem mocarstw, sygnatariuszy traktatu paryskiego, wydało deklarację, w której obiecało uznać i zagwarantować „wieczystą neutralność” Szwajcarii. Szwajcarski Sejm, obradujący w Zurychu, przyjął ją 27 maja. Formalny akt uznania podpisano w Paryżu 20 listopada 1815 roku, tego samego dnia co drugi traktat paryski; złożyło pod nim podpisy sześć z ośmiu mocarstw, bez Hiszpanii i Szwecji.

Tekst był krótki, a napisał go w dużej mierze genewski dyplomata Charles Pictet de Rochemont. Nie wyliczał zobowiązań Szwajcarii. Głosił, że szwajcarska neutralność, nienaruszalność terytorium Szwajcarii i jej niezależność „od wszelkich wpływów zewnętrznych” leżą w prawdziwym interesie całej Europy, a mocarstwa gwarantowały integralność i nienaruszalność szwajcarskiego terytorium w jego nowych granicach. Szczegółowe obowiązki państwa neutralnego, takie jak zakaz przemarszu wojsk i werbunku na rzecz stron wojujących, skodyfikowano w pełni dopiero w 1907 roku. Szwajcarskie regimenty służyły obcym koronom aż do 1859 roku, kiedy państwo federalne zakazało służby w obcych formacjach nienarodowych bez swojej zgody; ogólny zakaz służby najemnej przyniósł dopiero wojskowy kodeks karny z 1927 roku.

Co do samej neutralności, wielkie mocarstwa przyjęły ją i wpisały do prawa europejskiego, ponieważ szwajcarska neutralność służyła ich celom. Francja i Austria wychodziły z dwudziestu lat wojen, które przemeblowały kontynent. Ostatnią rzeczą, jakiej potrzebowało którekolwiek z tych mocarstw, było wchłonięcie przez drugie strategicznie położonego alpejskiego terytorium, które je rozdzielało, a wieczyście neutralna Szwajcaria była buforem, którego żadne z nich nie mogło obrócić w broń.

Konwencje haskie z 1907 roku, wraz z otaczającym je zwyczajowym prawem neutralności, określiły, czego neutralność wymaga od państwa w czasie trwającego konfliktu: państwa neutralne nie mogą dostarczać stronom wojującym broni z państwowych zapasów ani udzielać im państwowych kredytów na cele wojenne, nie mogą pozwalać na formowanie na swoim terytorium oddziałów bojowych ani na otwieranie biur werbunkowych i muszą internować wszystkich żołnierzy którejkolwiek ze stron, którzy przekroczą ich granice. Zgodnie z artykułem 9 V konwencji haskiej wszelkie ograniczenia, jakie państwo neutralne nakłada na prywatny eksport broni, muszą obowiązywać jednakowo wszystkie strony wojujące; w przeciwnym razie same stają się naruszeniem neutralności.

V konwencja haska (1907): najważniejsze obowiązki państw neutralnych

Artykuły 1–19 zawierają przepisy merytoryczne dotyczące państw i osób neutralnych w wojnie lądowej; pozostałe to postanowienia końcowe. Podstawowe zasady: państwo neutralne nie może pozwolić stronom wojującym na przerzucanie wojsk ani zaopatrzenia przez swoje terytorium, nie może pozwolić im wykorzystywać go na potrzeby infrastruktury łączności wojskowej i musi internować wszystkich żołnierzy stron wojujących, którzy na nie wkroczą. Artykuł 9 ustanawia wymóg bezstronności: wszelkie ograniczenia, jakie państwo neutralne nakłada na eksport broni lub na łączność, muszą obowiązywać jednakowo wszystkie strony wojujące, a nie wybiórczo. Drugą stroną medalu jest artykuł 10: państwo neutralne, które odpiera próby naruszenia swojej neutralności, nawet siłą, nie popełnia aktu wrogiego, a na tej zasadzie opiera się postawa militarna Szwajcarii.

Konstytucja federalna Szwajcarii nigdzie nie definiuje, co oznacza neutralność. Artykuły 173 i 185 nakładają na Zgromadzenie Federalne i Radę Związkową obowiązek jej „ochrony” i na tym poprzestają. Ta niejednoznaczność daje Szwajcarii swobodę interpretacji, z której wielokrotnie korzystała i którą wyborcy postanowili zachować we wrześniu 2026 roku, odrzucając inicjatywę konstytucyjną, która by ją zlikwidowała.

Układ z 1815 roku wyznaczył warunki, w jakich Szwajcaria żyje do dziś: gwarancja obowiązywała tylko tak długo, jak gwarantom opłacała się szwajcarska neutralność, więc Szwajcaria nigdy nie mogła polegać wyłącznie na dokumencie. Musiała podtrzymywać warunki, w których potężne państwa uznają, że neutralność warto szanować.

ADVERTISEMENT

Cena wiarygodności

Szwajcarscy planiści wojskowi od 1815 roku wychodzą z założenia, że neutralność, której nikt nie broni, każda strona wojująca może zignorować, i to założenie tłumaczy, dlaczego kraj, który nie opowiada się po żadnej stronie, dba o to, by tak wielu jego obywateli umiało walczyć.

Szwajcaria płaci za tę wiarygodność armią milicyjną i obowiązkową służbą wszystkich obywateli płci męskiej. Około 70% młodych mężczyzn badanych przy poborze uznaje się za zdolnych do służby wojskowej, a szkolenie podstawowe trwa 18 tygodni, w siłach specjalnych 23.

Wydatki na obronność wzrosły z około 6,5 miliarda dolarów w 2024 roku do 7,6 miliarda dolarów w 2025 roku, czyli realnie o mniej więcej 9%; reszta skoku to efekt mocniejszego franka. To około 0,76% PKB, skromnie jak na standardy NATO, ale w grudniu 2024 roku parlament przegłosował, że do 2032 roku mają one sięgnąć 1%.

Cywile ze swej strony posiadają około 28 sztuk broni palnej na 100 mieszkańców, co należy do najwyższych wskaźników w Europie. Przechowywanie karabinów służbowych w domach wynika z logiki modelu milicyjnego: jeśli mobilizacja ma przebiec szybko, nie można czekać, aż żołnierze odbiorą broń z centralnych magazynów. Żołnierze do dziś zabierają karabiny służbowe do domu. W 2007 roku zmiana dotyczyła amunicji: parlament nakazał zwrot do centralnych magazynów zaplombowanych puszek z „amunicją kieszonkową”, które żołnierze trzymali obok karabinów, a od 2010 roku żołnierze mogą też bezpłatnie zostawić sam karabin w magazynie wojskowym. Zasada jednak się nie zmieniła: wyszkolona ludność cywilna z bronią w domu wciąż stanowi część obrony kraju.

Inwazja na państwo neutralne musi być na tyle kosztowna, by żadna strona wojująca nie uznała jego zajęcia za strategicznie tanie. Geografia Szwajcarii ten koszt podnosiła, bo góry należą do najstarszych mnożników siły w historii wojen, a wyszkolona ludność gotowa je wykorzystać podnosiła go jeszcze bardziej. W 1939 roku koszt ten wciąż opierał się bardziej na terenie i determinacji niż na sprzęcie: armia nie miała planów operacyjnych, miała za mało ciężkiej artylerii i niemal żadnych czołgów ani samolotów, a potajemnie uzgodniła z Francją wspólną walkę na wypadek ataku Wehrmachtu.

Réduit national (Reduta Narodowa)

Latem 1940 roku, gdy Francja upadła, a państwa Osi okrążyły już Szwajcarię, generał Henri Guisan wydał rozkazy obronne na łące Rütli, miejscu wybranym ze względu na jego symbolikę kolebki Konfederacji Szwajcarskiej. Plan znany jako Réduit national przewidywał wycofanie głównych sił armii znad granicy i z zaludnionych nizin oraz skupienie ich na umocnionych pozycjach w Alpach. Miasta, w tym Berno i Zurych, miały zostać zdane na taki los, jaki zgotują im Niemcy. Chodziło o to, by okupacja stała się zaporowo kosztowna: nawet gdyby Wehrmacht zajął miasta, stanąłby przed ufortyfikowanym alpejskim wnętrzem kraju, które związałoby więcej dywizji, niż Szwajcaria była warta. Plan nigdy nie został sprawdzony w boju, a historycy wciąż spierają się, na ile odstraszył Berlin: Komisja Bergiera stwierdziła, że rzeczywista strategia bezpieczeństwa Szwajcarii po 1940 roku łączyła Réduit ze współpracą gospodarczą z państwami Osi.

Armia chroniła też coś więcej niż terytorium: Szwajcaria, którą dałoby się zająć szybko i tanim kosztem, przestałaby funkcjonować jako neutralny grunt, a jako neutralny grunt była wiele warta dla uczestników po obu stronach obu wojen światowych.

Skarbiec w sercu Europy

Odstraszanie militarne wyjaśnia, dlaczego Szwajcarię trudno było zdobyć. Jej banki pomagają wyjaśnić, dlaczego przede wszystkim Niemcy uznały, że bardziej opłaca się zostawić ją w spokoju.

Wiele krajów, które miały armie, nie wyszło z dwóch wojen światowych bez szwanku; Szwajcaria miała też coś, z czego strony wojujące mogły korzystać, a w dużej mierze był to jej system bankowy.

Szwajcarska tajemnica bankowa sięga korzeniami 1713 roku, kiedy Genewa wprowadziła przepisy chroniące informacje o posiadaczach rachunków. Rozstrzygającym momentem prawnym jest jednak federalna ustawa o bankach z 1934 roku, która uczyniła ujawnienie przez bank informacji o posiadaczu rachunku przestępstwem. Powszechne wyjaśnienie, jakoby miała ona chronić żydowskich deponentów przed nazistowskimi prześladowaniami, jest fałszywe.

Artykuł o tajemnicy znalazł się już w pierwszym projekcie ustawy przygotowanym przez Radę Związkową w lutym 1933 roku, kilka tygodni po przejęciu władzy przez Hitlera, i bez zmian trafił do ustawy z 1934 roku. Rzeczywistymi motywami były obawy o stabilność banków w czasach wielkiego kryzysu, który mocno uderzył w szwajcarskie banki, oraz presja Francji po rewizji przeprowadzonej w październiku 1932 roku w paryskim biurze Basler Handelsbank (Bazylejskiego Banku Handlowego), która ujawniła ponad 1000 francuskich klientów, wśród nich polityków, duchownych i przedsiębiorców, ukrywających pieniądze przed fiskusem. Narrację o ochronie Żydów sfabrykowały szwajcarskie banki w latach 60., a w 1970 roku oficjalnie poparła ją szwajcarska Rada Związkowa. To bardziej ujmująca historia niż prawdziwa, która z grubsza sprowadza się do tego, że szwajcarskie prawo ułatwiało ukrywanie pieniędzy przed rządami zadającymi niewygodne pytania.

System bankowy rzeczywiście służył żydowskim deponentom, tak jak służył każdemu, kto miał pieniądze do ochrony. Ustawę o tajemnicy napisano jednak po to, by osłaniać zagraniczne pieniądze uciekające przed poborcami podatkowymi i niestabilnymi gospodarkami, a jej rola w ochronie żydowskich majątków w okresie nazistowskim była uboczna.

W czasie pierwszej wojny światowej szwajcarskie banki stały się ulubioną przystanią monetarną europejskiego kapitału. Otaczające Szwajcarię państwa toczyły wojnę; ich systemy finansowe były albo zmobilizowane na potrzeby wysiłku wojennego, albo objęte kontrolą przepływów kapitału, albo niepewne. Szwajcarskie banki nie były ani jednym, ani drugim, ani trzecim i napływał do nich kapitał z walczących państw.

W czasie drugiej wojny światowej obraz jest ciemniejszy. Szwajcarskie banki prowadziły z państwami Osi rozległe interesy. Przechowywały niemieckie złoto, rozliczały transakcje Rzeszy i utrzymywały relacje handlowe, na które reguły haskie w dużej mierze pozwalały, ponieważ ograniczały one działalność wojskową, a nie prywatną działalność handlową. Państwo szwajcarskie poszło jednak dalej: udzieliło Niemcom i Włochom państwowych kredytów na zakup materiałów wojennych i eksportowało broń z federalnych zakładów, łamiąc prawo neutralności w sposób, który służył jednej stronie bardziej niż drugiej. Do zbadania tej przeszłości powołano w końcu, jednomyślnym głosowaniem szwajcarskiego parlamentu, Komisję Bergiera, ale dopiero pod międzynarodową presją, która przez dziesięciolecia dojrzewała, zanim stała się nie do uniknięcia.

Komisja Bergiera

Komisję, formalnie Niezależną Komisję Ekspertów Szwajcaria – druga wojna światowa, nazwaną od nazwiska jej przewodniczącego, historyka Jeana-François Bergiera, powołano dekretem federalnym w grudniu 1996 roku po długotrwałej międzynarodowej presji w sprawie postępowania Szwajcarii w czasie wojny. Raport końcowy przedstawiła w marcu 2002 roku wraz z 25 tomami szczegółowych studiów. Jej najważniejsze ustalenia: Szwajcaria przyjmowała zrabowane złoto z nazistowskich Niemiec; zarząd Szwajcarskiego Banku Narodowego wiedział lub powinien był wiedzieć, że złoto kupowane od Reichsbanku zrabowano na terytoriach okupowanych; szwajcarskie banki zasłaniały się tajemnicą bankową, by odprawiać ocalałych i spadkobierców, żądając na przykład aktów zgonu osób zamordowanych w Auschwitz, dla których takie akty nie istniały. W maju 1995 roku, ponad półtora roku przed powołaniem Komisji, prezydent Kaspar Villiger przeprosił już przed parlamentem za szwajcarską politykę wobec uchodźców w czasie wojny.

Równolegle z pracami Komisji toczyło się kilka odrębnych działań. Szwajcarski Fundusz na rzecz Potrzebujących Ofiar Holokaustu/Szoah, utworzony w 1997 roku, przyznał ocalałym blisko 300 milionów franków szwajcarskich, zanim został zamknięty w 2002 roku. Znacznie większy pomysł, Szwajcarska Fundacja Solidarności, miał służyć ofiarom ubóstwa i przemocy na całym świecie, w tym ocalałym z Holokaustu. Finansować ją miało nadwyżkowe złoto szwajcarskiego banku centralnego, według rządowego planu z 2000 roku 500 ton; ostatecznie miała otrzymywać jedną trzecią dochodów z tej nadwyżki, dzieląc je z państwowym funduszem emerytalnym i kantonami. Upadła we wrześniu 2002 roku, gdy wyborcy odrzucili złotą kontrpropozycję stosunkiem 51,8% do 48,2%.

Niezależnie od tego Komitet Volckera, kierowany przez byłego przewodniczącego amerykańskiej Rezerwy Federalnej Paula Volckera, przeprowadził audyt uśpionych rachunków w szwajcarskich bankach; w grudniu 1999 roku zidentyfikował 53 886 rachunków z prawdopodobnym lub możliwym związkiem z ofiarami nazistowskich prześladowań.

W sierpniu 1998 roku, przed zakończeniem audytu Volckera, UBS i Credit Suisse zgodziły się zapłacić 1,25 miliarda dolarów tytułem ugody w pozwach zbiorowych wniesionych w Nowym Jorku w imieniu ofiar Holokaustu, w ramach kampanii, której przewodził Światowy Kongres Żydów.

Dla Niemiec te interesy miały znaczenie. Frank szwajcarski był jedyną swobodnie wymienialną walutą, jaka pozostała Rzeszy i jej partnerom, a Reichsbank nazywał swoje transakcje złotem i dewizami w Szwajcarii niezbędnymi dla prowadzenia wojny, bo niektóre deficytowe surowce można było kupić wyłącznie za twardą walutę. W listopadzie 1940 roku ekonomista Banku Rozrachunków Międzynarodowych donosił, że wiceprezes Reichsbanku Emil Puhl uważa wymienialność franka za powód, by zostawić Szwajcarię wolną, a Bank Narodowy przekazał ten list Radzie Związkowej. Alianci traktowali te same usługi jako problem. Od czerwca 1941 roku zamrozili szwajcarskie aktywa w Stanach Zjednoczonych, wpisali na czarną listę szwajcarskie firmy, które nadal zaopatrywały państwa Osi, a w 1946 roku kazali Szwajcarii zapłacić za uregulowanie roszczeń dotyczących złota zrabowanego przez Niemcy. Szwajcarskie finanse mogły kupić u Berlina nieco bezpieczeństwa, obok armii, alpejskich szlaków tranzytowych i handlu towarami, ale były jednym z kilku powodów, a dyrektorzy Banku Narodowego, którzy po wojnie twierdzili, że to one powstrzymały Wehrmacht, bronili w ten sposób samych siebie.

Trzymanie się z dala od wojny pozwalało Szwajcarii prowadzić interesy, a otwartość na interesy dawała jej najgroźniejszemu sąsiadowi powód, by zostawić ją w spokoju. System bankowy, który z tego wyrósł, obsługiwał pieniądze wszystkich i nie zadawał pytań politycznych.

ADVERTISEMENT

Współczesna próba

28 lutego 2022 roku, cztery dni po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, Szwajcaria ogłosiła, że przyjmuje cały unijny pakiet sankcji wobec Rosji.

Szwajcaria już wcześniej ograniczała kontakty ze stałym członkiem Rady Bezpieczeństwa ONZ, na przykład gdy po stłumieniu protestów na placu Tiananmen w 1989 roku wstrzymała eksport broni do Chin, ale nigdy nie przyjęła pełnego reżimu sankcji gospodarczych wobec takiego państwa bez mandatu ONZ. Taki mandat był niemożliwy, ponieważ rosyjskie weto wykluczało sankcje Rady Bezpieczeństwa wobec Rosji. Uzasadnienie prawne Szwajcarii opierało się na innych podstawach: na ustawie o embargu z 2002 roku, która upoważnia Szwajcarię do przyłączania się do pozamilitarnych sankcji głównych partnerów handlowych, oraz na rozróżnieniu w prawie neutralności między udziałem militarnym, którego zakazują konwencje haskie z 1907 roku, a środkami gospodarczymi lub politycznymi, których nie zakazują. Rozporządzenie wykonawcze opiera się na artykule 184 ust. 3 Konstytucji, który pozwala Radzie Związkowej wydawać ograniczone w czasie rozporządzenia dla ochrony interesów kraju, w połączeniu z artykułem 2 ustawy o embargu.

Porównanie z 2014 rokiem pokazuje, co się zmieniło. Gdy Rosja zaanektowała Krym, Szwajcaria odmówiła przyjęcia sankcji UE i ograniczyła się do środków, które uniemożliwiały ich obchodzenie przez terytorium Szwajcarii, oraz do ograniczeń importu, eksportu i inwestycji dotyczących Krymu i Sewastopola. Takie stanowisko spotkało się wówczas z krytyką państw członkowskich UE, ale wpisywało się w długą szwajcarską tradycję traktowania sankcji gospodarczych jako sprawy uznaniowej, czym neutralność militarna nie była. Rok 2022 różnił się skalą i kosztem politycznym. Prezydent Ignazio Cassis nazwał inwazję „atakiem na suwerenność, wolność, demokrację”, dodał, że „granie na rękę agresorowi nie jest neutralne”, a rząd przekroczył granicę, której przez osiem lat wyraźnie unikał.

Przyjęcie sankcji nie przesądzało jednak, czy się utrzymają, i właśnie w tej kwestii współczesna historia najbardziej przypomina wojenną.

Szwajcarska organizacja śledcza Public Eye prześledziła, jak genewscy traderzy surowcowi, od dawna zakorzenieni na rosyjskich rynkach ropy i gazu, założyli „prawnie niezależne” spółki zależne w Dubaju, który nie nakłada sankcji na Rosję, i za ich pośrednictwem nadal zawierali transakcje. Stanowisko prawne było jasne i oficjalne: SECO, Sekretariat Stanu ds. Gospodarki, oświadczył, że „prawnie niezależne spółki zależne szwajcarskich przedsiębiorstw za granicą” są „co do zasady niezwiązane szwajcarskimi przepisami sankcyjnymi”, co wynika z zasady terytorialności. Podmiot zarejestrowany w Dubaju, ze szwajcarskim obywatelem jako dyrektorem i spółką matką w Genewie, mógł na papierze działać jako odrębna osoba prawna i dalej handlować rosyjską ropą.

Szwajcaria wdrażała kolejne unijne pakiety sankcji i w październiku 2024 roku przyjęła większość czternastego, ale odmówiła przejęcia nowej unijnej reguły zobowiązującej firmy do dokładania „wszelkich starań”, by ich spółki zależne w państwach trzecich przestrzegały sankcji. Podane powody były prawne, a nie związane z neutralnością: taki eksterytorialny obowiązek kłóci się z zasadą terytorialności, a obowiązujące prawo już pozwala prokuratorom ścigać firmy, które kierują obchodzeniem sankcji ze szwajcarskiej ziemi. SECO zaczął badać konkretne firmy. Prokurator generalny Konfederacji wszczął postępowania wstępne. Sprawy te dotyczą tego, czym kierowano ze Szwajcarii; prowadzenie handlu przez zagraniczną spółkę zależną samo w sobie nie narusza szwajcarskiego prawa sankcyjnego.

Rada Związkowa toczyła tymczasem inną bitwę na własnym podwórku. W listopadzie 2024 roku formalnie zarekomendowała narodowi i kantonom odrzucenie inicjatywy w sprawie neutralności, inicjatywy ludowej popieranej przez Szwajcarską Partię Ludową, która miała zapisać w konstytucji neutralność „wieczystą i zbrojną”. Inicjatywa zabroniłaby Szwajcarii przystępowania do jakiegokolwiek sojuszu wojskowego lub obronnego oraz współpracy z takim sojuszem, chyba że kraj zostałby zaatakowany lub atak byłby przygotowywany. Zakazałaby też sankcji wobec państw prowadzących wojnę, z wyjątkiem sankcji uchwalonych przez ONZ i środków zapobiegających wykorzystywaniu Szwajcarii do obchodzenia sankcji. W przypadku wojny prowadzonej przez stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ wykluczyłoby to sankcje takie jak te, które Szwajcaria przyjęła wobec Rosji. Rada Narodowa odrzuciła inicjatywę w marcu 2026 roku stosunkiem 128 głosów do 60, ale jako inicjatywa obywatelska, która zebrała wymaganą liczbę podpisów, i tak trafiła pod głosowanie ludowe. 27 września 2026 roku wyborcy odrzucili ją stosunkiem 70,2% do 29,8%, a nie poparł jej ani jeden kanton.

Gdyby przeszła, wpisałaby politykę neutralności rządu na stałe do konstytucji i odebrała swobodę, z której Rada Związkowa skorzystała w 2022 roku, przyjmując sankcje wobec Rosji, i z której Szwajcaria korzystała przy każdym ważnym zwrocie geopolitycznym od 1815 roku.

Jest jeszcze Unia Europejska. Pakiet „Bilaterals III”, zestaw porozumień Szwajcarii z UE obejmujących swobodny przepływ osób, transport, energię elektryczną, bezpieczeństwo żywności i zdrowie, został merytorycznie uzgodniony w grudniu 2024 roku i formalnie podpisany w marcu 2026 roku. Szwajcaria nie jest członkiem UE i pakiet tego nie zmienia. Podejście dwustronne przenosi tę samą architekturę na gospodarkę: kupić dostęp do jednolitego rynku bez członkostwa za cenę przejmowania unijnych przepisów w objętych sektorach, w trybie szwajcarskich procedur zatwierdzania i z wynegocjowanymi wyjątkami. Szwajcaria wpłaca „szwajcarski wkład” na zmniejszanie dysproporcji gospodarczych i społecznych w UE: 350 milionów franków szwajcarskich rocznie w latach 2030–2036 w ramach nowego pakietu, gdy ten wejdzie w życie, wydawanych bezpośrednio na wspólnie uzgodnione programy w państwach partnerskich, a nie wpłacanych do budżetu UE. Wkład ten jest częścią ceny, jaką Szwajcaria płaci za dostęp bez członkostwa, gospodarczym odpowiednikiem układu z 1815 roku.

Szwajcaria zarządza swoją neutralnością w każdym przypadku z osobna, rozstrzygając, ile kosztuje pozostanie użyteczną dla mocarstw, które się liczą, a w 2026 roku rząd walczył o własne pole manewru i je zachował. To pole manewru nigdy nie należało wyłącznie do Szwajcarii: jego gwarancję prawną nadały wielkie mocarstwa, które udzieliły jej z własnych powodów, a kraj użyteczny dla wszystkich w końcu służy niektórym z najgorszych reżimów swoich czasów.

Najciemniejsze epizody tego systemu za każdym razem opierały się na jakiejś szwajcarskiej regule prawnej. Tajemnica bankowa pozwalała szwajcarskim bankom odprawiać spadkobierców ocalałych; zasada terytorialności pozwala dubajskiej spółce zależnej genewskiego tradera dalej sprzedawać rosyjską ropę.

Powiązane artykuły

Dalsza lektura

Jako partner Amazon Eikleaf zarabia na kwalifikujących się zakupach. Poniższe linki do książek są linkami partnerskimi: jeśli dokonasz zakupu za ich pośrednictwem, możemy otrzymać niewielką prowizję, bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.

Polecane filmy

Jak cytować
Owen Parker. “Jak Szwajcaria pozostaje neutralna – rzeczywista architektura prawna i wojskowa, która za tym stoi.” Eikleaf, 18 maja 2026, aktualizacja 2 listopada 2026. https://www.eikleaf.com/pl/how-switzerland-stays-neutral-the-actual-legal-and-military-architecture-behind-it/

Zastrzeżenie dotyczące generatywnej AI

Niektóre treści na tej stronie zostały wygenerowane i/lub zredagowane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji.

Media

Christian Wasserfallen – Pexels

Najważniejsze źródła i bibliografia

Declaration of the Powers on the Affairs of the Helvetic Confederacy, Vienna, 20 March 1815 (Annex XI A), and Act of Acceptance of the Swiss Diet, 27 May 1815 (Annex XI B), Final Act of the Congress of Vienna.

Act on the Recognition and Guarantee of the Perpetual Neutrality of Switzerland, Paris, 20 November 1815 (full text) — MJP, Université de Perpignan. https://mjp.univ-perp.fr/constit/ch1815n.htm

Neutralität (Neutrality) — Historical Dictionary of Switzerland (HLS), in German. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/016572/2010-11-09/

Fremde Dienste (Foreign military service) — Historical Dictionary of Switzerland (HLS), in German. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/008608/2023-10-31/

Hague Convention V Respecting the Rights and Duties of Neutral Powers and Persons in Case of War on Land, 18 October 1907 — Avalon Project, Yale Law School. https://avalon.law.yale.edu/20th_century/hague05.asp

Federal Constitution of the Swiss Confederation, Articles 173, 184, 185 — Fedlex. https://www.fedlex.admin.ch/filestore/fedlex.data.admin.ch/eli/cc/1999/404/20240303/en/html/fedlex-data-admin-ch-eli-cc-1999-404-20240303-en-html-1.html

Federal Act on the Implementation of International Sanctions (Embargo Act), 22 March 2002.

Ordinance on Measures in Connection with the Situation in Ukraine (SR 946.231.176.72), preamble — text copy. https://lexaris.de/book/version/documentflat/head/223364

Swiss Armed Forces — Federal Department of Defence, Civil Protection and Sport. https://www.vtg.admin.ch/en

Militärdiensttauglichkeit weiterhin konstant bei rund 70 Prozent — Swiss Armed Forces. https://www.vtg.admin.ch/de/newsvtg-militaerdiensttauglichkeit-weiterhin-konstant-bei-rund-70-prozent

Number of Swiss armed forces exceeds specified limit — SWI swissinfo.ch. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-politics/swiss-armed-forces-have-around-147000-personnel/88040089

Small Arms Survey (2018), Civilian Held Firearms Annexe, Switzerland estimate 2017. https://www.smallarmssurvey.org/sites/default/files/resources/SAS-BP-Civilian-held-firearms-annexe.pdf

SIPRI Military Expenditure Database 1949–2025 — Stockholm International Peace Research Institute. https://www.sipri.org/databases/milex

Swiss Parliament approves extra CHF 4 billion for army — SWI swissinfo.ch, 2024. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-politics/4-billion-more-for-the-army-offset-by-other-items/87579804

Swiss parliament approves 2025 budget (1% of GDP for defense by 2032) — SWI swissinfo.ch, December 2024. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-politics/swiss-parliament-approves-2025-budget/88614639

No ammunition to be returned to Swiss households — blue News. https://www.bluewin.ch/en/news/switzerland/no-ammunition-to-be-returned-to-swiss-households-2992976.html

Gun debate sets sights on army ammo — SWI swissinfo.ch, 2007. https://www.swissinfo.ch/eng/gun-debate-sets-sights-on-army-ammo/5838898

Independent Commission of Experts Switzerland — Second World War (Bergier Commission), Switzerland, National Socialism and the Second World War: Final Report, 2002; Commission overview. https://www.uek.ch/en/schlussbericht/synthesis/ueke.pdf · https://www.uek.ch/en/uekinkuerze.htm

Remembering the Second World War – but how? — Swiss National Museum blog, 2026. https://blog.nationalmuseum.ch/en/2026/01/remembering-the-second-world-war-but-how/

Federal Act on Banks and Savings Banks, November 8, 1934 — Swiss Federal Legislation (Fedlex). https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/51/117_121_129/de

Guex, S. (2000), „The Origins of the Swiss Banking Secrecy Law and Its Repercussions for Swiss Federal Policy”, Business History Review 74(2). https://doi.org/10.2307/3116693

Pruska, A. (2015), „U.S.-Swiss Relations in the Context of Swiss Banking Secrecy”, Ad Americam 16. https://journals.akademicka.pl/adamericam/article/view/3205/2855

The Origins of Secret Swiss Bank Accounts — JSTOR Daily. https://daily.jstor.org/origins-secret-swiss-bank-accounts/

Holocaust fund closes another chapter in Swiss wartime past — SWI swissinfo.ch, 2002. https://swissinfo.ch/eng/life-aging/holocaust-fund-closes-another-chapter-in-swiss-wartime-past/2688406

Solidarity Foundation: the road to the vote — SWI swissinfo.ch, 2002; Switzerland referendum, 22 September 2002 — IFES ElectionGuide. https://www.swissinfo.ch/eng/banking-fintech/solidarity-foundation-the-road-to-the-vote/2936992 · https://www.electionguide.org/elections/id/64 · Counter-proposal „Gold for AHV, cantons and foundation”, vote of 22 September 2002 — Swissvotes. https://swissvotes.ch/vote/489.20

Volcker report presents Swiss bank probe result — SWI swissinfo.ch, December 1999. https://www.swissinfo.ch/eng/banking-fintech/volcker-report-presents-swiss-bank-probe-result/1385624

Volcker commission reaches end of the road — SWI swissinfo.ch, 2000. https://www.swissinfo.ch/eng/demographics/volcker-commission-reaches-end-of-the-road/1425876

Swiss Banks Holocaust Settlement — Claims Conference. https://www.claimscon.org/about/history/closed-programs/swiss-banks-settlement/

Twenty years ago: when Swiss banks settled with Holocaust survivors — SWI swissinfo.ch, 2018. https://www.swissinfo.ch/eng/business/twenty-years-ago_when-swiss-banks-settled-with-holocaust-survivors/44315844

Situation in Ukraine: Federal Council decides on further measures to prevent the circumvention of international sanctions — Swiss Federal Council, August 27, 2014. https://www.admin.ch/en/nsb?id=54221

Swiss stance on Russia sanctions divides opinions — SWI swissinfo.ch, August 26, 2014. https://www.swissinfo.ch/eng/politics/swiss-stance-on-russia-sanctions-divides-opinions/40571478

Balancing business and human rights: timeline of 75 years of Swiss-Chinese relations — SWI swissinfo.ch. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-diplomacy/balancing-business-and-human-rights-timeline-of-75-years-of-swiss-chinese-relations/88725809

Switzerland adopts EU sanctions against Russia — Federal Council, February 28, 2022. https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-87386.html

Switzerland imposes full EU sanctions against Russia — SWI swissinfo.ch, February 28, 2022. https://www.swissinfo.ch/eng/politics/switzerland-imposes-full-eu-sanctions-against-russia/47388280

Public Eye — Russian oil trade: Dubai pulls out all the stops to edge out Switzerland. https://www.publiceye.ch/en/topics/commodities/russian-oil-trade-dubai-pulls-out-all-the-stops-to-edge-out-switzerland

Public Eye — Sanctions on Russian oil: Switzerland’s enforcement refusal leaves its traders to regulate themselves. https://www.publiceye.ch/en/media-corner/press-releases/detail/sanctions-on-russian-oil-switzerlands-enforcement-refusal-leaves-its-traders-to-regulate-themselves

Swiss-owned company’s Russian gold trades expose gap in Western sanctions — SWI swissinfo.ch (Financial Times). https://www.swissinfo.ch/eng/business/swiss-owned-company-s-russian-gold-trades-expose-gap-in-western-sanctions/48441180

Ukraine: Switzerland implements further measures in 14th EU sanctions package — Federal Council, October 16, 2024. https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-102820.html

No extraterritorial extension of Swiss sanctions — MME, October 17, 2024. https://www.mme.ch/en/magazine/articles/no-extraterritorial-extension-of-swiss-sanctions

Swiss authorities investigate firms dodging Russia sanctions — SWI swissinfo.ch, October 2024. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-authorities-investigate-firms-dodging-russia-sanctions/87753203

Swiss government rejects neutrality initiative — SWI swissinfo.ch, November 27, 2024. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-politics/swiss-government-rejects-neutrality-initiative/88352809

House of Representatives rejects neutrality initiative (128–60) — SWI swissinfo.ch, March 5, 2026. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-politics/swiss-parliament-rejects-neutrality-initiative/91044053

How the neutrality initiative could affect Swiss policy — SWI swissinfo.ch, 2026. https://www.swissinfo.ch/eng/neutrality/how-the-neutrality-initiative-could-affect-swiss-policy/90344837

Neutrality initiative (vote of 27 September 2026) — FDFA. https://www.eda.admin.ch/en/neutrality-initiative-2026

Swiss papers: neutrality vote a „total defeat” for People’s Party — SWI swissinfo.ch, September 28, 2026. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-democracy/swiss-papers-neutrality-vote-a-total-defeat-for-peoples-party/92130615

Package Switzerland-EU (Bilaterals III) — FDFA Europe Division. https://www.europa.eda.admin.ch/en/package-switzerland-eu

Content of the Switzerland-EU package — FDFA Europe Division. https://www.europa.eda.admin.ch/en/content-package-switzerland-eu

Factsheet: Swiss contribution — FDFA Europe Division. https://www.europa.eda.admin.ch/dam/en/sd-web/ct-spg6N7nu4/Schweizer%20Beitrag_EN.pdf

ADVERTISEMENT